Khi bất an trở thành hình thức cao nhất của tỉnh táo

Khi bất an trở thành
hình thức cao nhất của tỉnh táo

Có những cuốn sách được viết ra để giải trí. Có những cuốn khác được viết để kể một câu chuyện. Nhưng cũng có những cuốn sách - hiếm hơn - được viết ra để đặt con người trước chính mình, buộc ta phải dừng lại, tắt bớt những kết nối quen thuộc, rồi tự hỏi: mình đang sống, hay chỉ đang online? Gió vẫn thổi qua rừng nhiệt đới là một cuốn sách như thế. Tiểu thuyết của Dương Bình Nguyên vừa đoạt giải A cuộc thi tiểu thuyết, truyện và kí về đề tài “Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống” giai đoạn 2020 - 2025, cuộc thi do Bộ Công an phối hợp cùng Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức. Ngày 24/1/2026, tại đường sách Nguyễn Văn Bình, TP. Hồ Chí Minh, buổi ra mắt giới thiệu tác phẩm đã diễn ra.
Năm truy vấn cho một thời đại trơn tru
Cuốn tiểu thuyết này không dẫn dắt người đọc bằng cao trào giật gân. Nó dẫn dắt bằng những truy vấn đạo đức. Với tôi, ít nhất có năm câu hỏi lớn được đặt ra xuyên suốt. Năm truy vấn ấy tạo thành khung xương cho toàn bộ tác phẩm, khiến Gió vẫn thổi qua rừng nhiệt đới không chỉ là một câu chuyện trinh thám, mà là một suy ngẫm lớn về thân phận con người trong thời đại dữ liệu.
1. Điều gì khiến một con người tự chọn cái chết khi không có bạo lực trực tiếp?
Điều đáng sợ nhất trong cuốn sách không phải là tội ác, mà là cảm giác con người có thể bước vào bi kịch ấy bất cứ lúc nào. Không cần dao súng, cưỡng ép. Chỉ cần những cú click chuột, những áp lực tâm lí kéo dài, những danh dự bị bào mòn trong im lặng.
Ở đây, cái chết không đến từ bạo lực trực diện, mà từ một quá trình “trơn tru” đến mức nạn nhân không còn khả năng phản kháng. Đó là một dạng tội ác rất mới và rất quen của thời đại số.
2. Cái ác hôm nay còn mang hình dạng cụ thể, hay đã tan vào hệ thống?
Nếu chỉ nhìn Mr.X - Vương Cao Trí như một cá nhân, ta sẽ đọc cuốn sách này theo kiểu cũ: có thủ phạm, có truy bắt, có kết án. Nhưng điều làm Gió vẫn thổi qua rừng nhiệt đới đáng sợ lại nằm ở chỗ khác: cái ác ở đây vận hành như một cơ chế. Nó không cần xuất hiện ngoài ánh sáng; nó len lỏi trong những quy trình “đúng chuẩn”, những cú click chuột “hợp lệ”, những mệnh lệnh dữ liệu trơn tru đến mức không ai kịp tự hỏi mình vừa đồng ý điều gì.
Vì thế, truy tìm Mr.X trong cuốn sách không chỉ là truy tìm một cái tên. Đó là truy tìm một kiểu quyền lực: quyền lực khiến con người tự nghi ngờ, tự xấu hổ, tự bịt miệng, rồi tự rơi khỏi đời sống. Tác giả rất khéo khi luôn để người đọc đứng ở rìa của sự chắc chắn: có lúc tưởng đã nắm được “hung thủ”, nhưng ngay sau đó lại thấy mọi bằng chứng có thể chỉ là… lớp vỏ.
Và chính trong vùng không chắc chắn ấy, người đọc bắt đầu nghi ngờ tất cả, không phải để giật gân, mà để nhận ra một sự thật: thời đại số khiến cái ác trở nên vô danh, và vì vô danh nên càng khó chống lại.
3. Ta đang sử dụng công nghệ, hay đang sống theo nhịp của nó?
Những trang viết về đô thị, về tuyến metro Hà Nội trên cao được ví như “mạch máu nhân tạo cắm thẳng vào não thành phố” không nhằm minh họa bối cảnh. Chúng cho thấy một sự thật lạnh: con người hiện đại không còn sống trong không gian, mà sống trong nhịp vận hành của hệ thống.
Người ta di chuyển, làm việc, tiêu thụ thông tin – và cả tuyệt vọng – theo cùng một nhịp trơn tru. Chính trong sự trơn tru ấy, con người đánh mất khả năng tự hỏi, đánh mất thói quen dừng lại để nghi ngờ. Và khi sự nghi ngờ biến mất, công nghệ không còn là công cụ, mà trở thành môi trường sống toàn phần.
Điều tinh tế của tác giả là anh không “giảng” điều này. Anh để nó thấm qua hình ảnh, qua nhịp câu, qua một loại lạnh lùng rất đời. Đọc tới đây, người ta bỗng thấy mình… cũng đang cắm mắt vào điện thoại.
4. Ai thực sự là nạn nhân trong những vụ án tự nguyện?
Nhân vật trung tâm của tiểu thuyết, Lãnh Hoàng Bách, không được xây dựng như một anh hùng phá án. Anh bước vào câu chuyện với tư cách một nạn nhân, mồ côi cả cha lẫn mẹ vì chính loại tội phạm công nghệ cao đã len lỏi vào mạch sống của đồng bào vùng núi Việt Bắc.
Chính xuất phát điểm ấy khiến hành trình điều tra của Bách không đơn thuần là truy tìm hung thủ, mà là một cuộc truy vấn sâu sắc về công lý, về trách nhiệm, và về giới hạn đạo đức trong một thế giới nơi dữ liệu có thể giết người.
Ở chiều ngược lại, nhân vật phản diện – ẩn số mang tên Mr.X – được cài cắm tinh vi bằng những chi tiết mang màu sắc tội phạm học: ký ức bạo lực thời thiếu niên, khoái cảm kiểm soát, sự lạnh lùng vô cảm. Tác giả không giải thích nhiều. Anh để người đọc tự hoàn chỉnh chân dung ấy trong đầu mình – và vì vậy, cái ác trở nên gần hơn, đáng sợ hơn.
5. Đối mặt thế nào với loại tội phạm vô hình?
Một điểm đáng giá khác của Gió vẫn thổi qua rừng nhiệt đới là cách khắc họa đời sống lực lượng điều tra, đặc biệt qua tuyến nhân vật đội trưởng Lưu Bạch Đàn và Cục Cảnh sát Hình sự.
Không phải những màn phá án thần tốc. Chẳng có thiên tài suy luận như kiểu tiểu thuyết “Phía sau nghi can X” của Higashino Keigo, chỉ có sự nhẫn mệt mỏi, áp lực tâm lý, và những vùng xám đạo đức khi phải đối diện với một loại tội phạm không để lại dấu vết vật lý.
Và đây cũng là nơi cái tài “mông lung” của tác giả phát huy mạnh nhất: có những khoảnh khắc, người đọc không chỉ nghi ngờ Mr.X. Người đọc nghi ngờ cả những người đang đi tìm Mr.X. Nghi ngờ một ánh nhìn, một câu nói, một động cơ không được nói ra. Thậm chí, có lúc ta thấy mình bồn chồn đến mức… nghi ngờ chính đội trưởng họ Lưu.
Cảm giác ấy không đến từ thủ pháp đánh lừa rẻ tiền. Nó đến từ thứ không khí của một thời đại, nơi ai cũng có thể bị cắt ghép, bị dựng chuyện, bị bẻ lái số phận chỉ bằng vài dòng dữ liệu.
Nỗi ám ảnh âm ỉ như than hồng dưới tro
Đọc xong Gió vẫn thổi qua rừng nhiệt đới, cảm giác đầu tiên không phải là hồi hộp, cũng không phải thỏa mãn vì tìm ra hung thủ. Cảm giác đầu tiên là muốn… log out khỏi mọi thứ. Tắt điện thoại. Thoát mạng. Rời khỏi cái thế giới mà ta tưởng mình đang kiểm soát, nhưng thực ra chỉ là một tài khoản chờ bị xóa.
Đây không phải cuốn sách để giải trí. Nó là một cú chạm lạnh vào gáy người đọc. Một câu chuyện về tội phạm công nghệ cao - nơi con người bị theo dõi, bị dẫn dắt, bị dồn ép đến mức được “mời gọi” rời khỏi Trái Đất bằng những cái chết tưởng như tự nguyện.
Từ Việt Bắc u tối, qua những con tàu điện trên cao lầm lũi trôi vào trung tâm Hà Nội, thế giới trong sách mở ra như một bản đồ ngầm của hiện thực - quen thuộc đến mức khiến người đọc giật mình nhận ra: mình đã từng nhìn thấy tất cả những điều này ở đâu đó ngoài đời.
Tôi đọc cuốn sách này rất kĩ, thậm chí hai lần liên tiếp. Lần thứ hai không phải để “thưởng văn”, mà để đi tìm Mr.X bằng cách lần theo từng con chữ. Và chính ở lần đọc ấy, tôi nhận ra một cái tài nổi bật của Dương Bình Nguyên: tạo ra sự mông lung của thế giới ảo - thứ mông lung khiến người đọc nghi ngờ tất cả.
Điều đáng chú ý ở Gió vẫn thổi qua rừng nhiệt đới là khả năng tiết chế cảm xúc và khả năng kiểm soát để không làm vỡ cấu trúc truyện. Với thể loại trinh thám, có thể thấy ở đây thấp thoáng bóng dáng của tiểu thuyết Mĩ lừng danh thế giới Pháo đài số (Digital Fortress) - Dan Brown, không phải ở những cuộc rượt đuổi nghẹt thở hay tiếng súng dồn dập, mà ở nỗi ám ảnh công nghệ như một quyền lực vô hình. Ở đó, dữ liệu, thuật toán, hệ thống kiểm soát trở thành trung tâm của tấn bi kịch. Nhưng khác với Dan Brown, Dương Bình Nguyên chủ động từ chối kịch tính bề mặt. Không rượt đuổi, không giật gân, không cao trào ồn ào. Thay vào đó là một cảm giác bủa vây chậm rãi, lạnh lẽo và dai dẳng - thứ ám ảnh không tan đi ngay cả khi trang sách đã khép lại.
Chính sự tiết chế ấy khiến cuốn tiểu thuyết không nổ tung như một quả bom, mà giống như một tiếng chuông được khẽ rung lên trong thời đại số. Không ai bịt tai lại ngay. Nhưng rất lâu sau, người ta mới nhận ra âm vang của nó vẫn còn ở đó.
Chìa khóa tư tưởng của cuốn sách?
Trong cuộc trò chuyện với tác giả, tôi đặt ra một câu hỏi tưởng như đơn giản: “Nếu người đọc chỉ nhớ một cảm giác sau khi gấp sách lại, anh muốn đó là sự tỉnh táo, hay sự bất an? Và dụng ý điều đó là gì?”. Dương Bình Nguyên trả lời: “Tôi nghĩ đó là sự bất an để người ta tỉnh táo hơn. Bởi vì tôi thấy cái xấu, cái ác bây giờ thường đến từ những thứ trơn tru quá mức, trơn tru đến mức người ta quên nghi ngờ, quên tự hỏi. Bất an, may thay và cũng buồn thay, đó lại là cảm xúc rất người giữa thời lạnh lùng của dữ liệu.”
Câu trả lời ấy chính là chìa khóa thẩm mĩ của tiểu thuyết. Gió vẫn thổi qua rừng nhiệt đới không muốn ru người đọc vào cảm giác an toàn. Nó chủ động trao cho người đọc sự bất an, như một cách giữ lại phần người cuối cùng giữa kỷ nguyên dữ liệu.
Bởi vậy, đây là cuốn sách không phải để giải trí. Không phải để tìm hung thủ. Mà để lấy lại khả năng nghi ngờ trong một thế giới đang vận hành quá mượt mà. Và nếu phải gọi tên cái tài trong sáng tạo của Dương Bình Nguyên trong cuốn sách này, tôi sẽ gọi đó là: tạo ra một vùng mờ có chủ đích. Vùng mờ khiến người đọc sốt sắng, ráo riết, muốn đi tới tận cùng để tìm ra “chân tướng” nhưng càng đi sâu, càng nhận ra sự thật không nằm ở một cái tên, mà nằm ở chính cách chúng ta đang sống. Và đôi khi, trong một thời đại trơn tru đến đáng sợ, bất an chính là hình thức cao nhất của sự tỉnh táo.
26/1/2026
Tô Giang
Nguồn: Văn Nghệ Quân Đội
Theo https://vanchuongthanhphohochiminh.vn/