Nhà thơ Trần Hùng và
đôi cánh trập trùng của ước vọng
Thứ Bảy, 1 tháng 2, 2025
Nhà thơ Trần Hùng và đôi cánh trập trùng của ước vọng
Nhà thơ Trần Hùng và
Phải vào mùa thu năm nay, khi chớm bước sang buổi xế chiều của tuổi tác, tôi mới sực tỉnh và nhận ra, nhiều năm qua mình đã quá vô tình với những sáng tác của bạn bè, bỏ lướt qua biết bao những giá trị được chắt ra từ bầu máu nóng mà bạn hữu đã vật vã trút lên trang giấy của nghiệp mệnh. Những giá trị thi ca thì vẫn nguyên vẹn. Nhưng quả là nó có bị phủ lên những lớp bụi của thời gian cùng sự quên lãng một thời của dư luận. Những ánh sáng mà nó chất chứa ở trong chính mình, vẫn lấp lánh và ngời sáng như buổi đầu nó hiển lộ. Tôi đã bỏ cái thời cơ mà lẽ ra mình đã có, là chiêm ngưỡng vẻ đẹp đích thực của chúng ngay từ lúc nó ra đời. Tôi từng tự vấn, rằng trong mấy chục năm đeo đuổi nghiệp bút mực, mình đã dành ra bao nhiêu khoảng thời gian thích đáng để chiêm nghiệm, suy ngẫm về sáng tác của những người cùng thời, cùng trang lứa, một cách sâu sắc, thấu tỏ tinh thần thi ca của họ, trong sự thanh tĩnh cao nhất của tâm thế. Rồi thời gian cứ trôi xuôi mải miết và vô tình. Giờ đã bắt vào mùa đông, đêm qua những đợt gió mùa ào ào thổi suốt đêm. Hình như thời tiết và sự biến đổi của mùa đã truyền những thông điệp và năng lượng của vũ trụ một cách thật mạnh mẽ, trực tiếp. Nó đánh thức và làm trồi lên bề mặt của ý thức những xung động tiềm ẩn sâu kín nhất của con người
Quang Hoài và sự hiện diện tập thơ thứ sáu
Quang Hoài và sự
hiện diện tập thơ thứ sáu
(Đọc “CHỚP LỬA ĐƯỜNG CONG” - Tập thơ của Quang
Hoài - Nxb. Văn học, 2009)
Mở tập thơ mới xuất bản của Nhà thơ Quang Hoài, bất thần gặp
một ngôi toạ sơn trước mặt - đó là lời giới thiệu về thơ Quang Hoài của Nhà thơ
thần đồng Trần Đăng Khoa. Thú thực, tôi định viết đôi điều, nhưng quả là khó
khăn. Sòng phẳng mà nói, không thể vượt qua ngọn danh sơn đang dựng trước mắt;
nhưng nếu muốn qua chỉ còn một lối duy nhất, đó là men theo chân ngọn danh sơn
mà đi, thì rồi chắc cũng sẽ qua.
Nhận định về thơ Quang Hoài, Nhà thơ Trần Đăng Khoa viết: “Có
thể nói đó chính là những bức tranh được vẽ bằng hồn. Chúng đang lặng lẽ nói về
Quang Hoài, giúp ta nhìn thấy anh, nhận ra gương mặt rất riêng của anh giữa ngổn
ngang bóng người nơi trần thế (…). Vậy Quang Hoài là ai? Đó là một cây bút
đa tài. Điều này thì khỏi phải bàn. Quang Hoài làm thơ, viết văn, viết
bình luận văn học, soạn các sách chuyên đề… Nhưng trước hết, anh là một
thi sĩ. Quang Hoài có thơ in trên các báo địa phương và Trung ương từ những năm
Sáu mươi của… thế kỷ trước (…). Quang Hoài lạc ra ngoài đội hình. Anh
tạo cho mình một lối đi riêng. Đó là cách lội ngược dòng. Đây là một đóng
góp riêng của anh, cũng là một thiệt thòi của anh, khi anh tự che khuất mình
trong cả một đội ngũ trùng điệp (…). Quang Hoài không chìm đắm vào những chất
liệu bề bộn của hiện thực. Đời sống hiện thực phải lọc qua tâm hồn anh, lắng lại
thành ký ức rồi mới ùa lên trang giấy. Thơ Quang Hoài là thế. Lối viết này đã
chi phối toàn bộ các sáng tác của anh từ ngày đầu cầm bút cho đến tận bây giờ”.
Như Nhà thơ Trần Đăng Khoa cho biết, Quang Hoài “là tác giả của
sáu tập thơ dày dặn, có tập dày đến mấy trăm trang. Anh còn có mặt trong hàng
trăm tập tuyển đủ các chủng loại, từ Trung ương xuống các địa phương, suốt mấy
thập kỷ”. Nhà thơ Quang Hoài còn là người đứng ra tuyển chọn biên soạn tuyển
thơ NGÀY HỘI THƠ, đã xuất bản đến tập thứ tư. Mỗi bộ tuyển NGÀY HỘI THƠ của
Quang Hoài, đều ra mắt công chúng vào đúng dịp linh thiêng nhất, đó là thời điểm
khai mạc Ngày Hội thơ hàng năm do Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức. Nhà
thơ Hữu Thỉnh, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, vị pháp chủ của Ngày Hội thơ hàng
năm, đã đánh giá công trình các bộ tuyển NGÀY HỘI THƠ của Quang Hoài là đã có
thành tích đặc biệt trong công tác hiện thực hoá Ngày Hội thơ hàng năm của Hội
Nhà văn Việt Nam.
Giờ ta trở lại tập thơ mới xuất bản của Nhà thơ Quang Hoài “Chớp
lửa đường cong”, cái tên tập thơ tạo cho người đọc cái ảo giác hình như đó là tập
thơ của một hoạ sĩ - thi sĩ. Có lẽ Quang Hoài không cố ý tạo ra cái ảo giác
này, mà anh chỉ ngầm gửi gắm cái thông điệp sâu xa nào đó.
Đối với Quang Hoài, thể thơ lục bát tình tứ được truyền dẫn
hơi thở của truyền thống dân dã - khởi nguồn và hưng vượng nền văn học dân gian
- là nền tảng, cội rễ khởi hứng những thi tứ của anh:
Thôn Đồng em có về không
Để anh chín đợi mười trông mỏi mòn
Hiên nhà cau đã đẫy buồng
Chái nhà trầu đã vàng giàn ngóng trông
Chẳng thà cách núi cách sông
Lẽ nào cách một quãng đồng mà xa?...
(Thôn Đồng em có về không?)
Dù vậy, với tập thơ mới này, Quang Hoài đã tạo ra nhiều mảng
khối được tạo dựng trên nguồn cảm hứng khác. “Tản mạn chiều Bản Giốc”, là một
bài thơ ngắn nhưng mang nhịp điệu và hơi thở của trường ca, của nền khí nhạc
giao hưởng:
Ta đến đây khi mặt trời gác núi
Bầy quạ vừa bay qua
Tiếng còn vọng rừng thâm u
Trắng chiều lung linh thác đổ
Ta nghe nước xối gào những bình minh khép mở
Đàn chim Lạc về đây thắp lửa
Ánh lửa bừng lên đêm mông muội đầu ghềnh
Bên thác trắng ngang tàng bất tử…
Trong cái hơi thở trầm hùng, mạch thơ chảy xiết dội lên tiếng
âm vang của truyền thống Lạc Hồng trong huyết mạch của đương đại:
Bản Giốc… Bản Giốc… Ơi! Bản Giốc ngàn năm
Rừng vẫn non xanh kề triền cỏ úa vàng
Nước vẫn trắng ngần ba dải ào ào đổ thác
Thành mạch nguồn tưới mát đất Văn Lang. (…)
Có phải nước từ chiều dài lịch sử bốn ngàn năm
Cho anh và em hôm nay dòng thác hồn người
Thác Bản Giốc, dốc về nguồn cội
Từ thác này thẳng tới tương lai?... (…)
Ơi! Bản Giốc… Bản Giốc
Ta lặng nhìn mảng bè bập bềnh mặt nước
Chiều biên cương lạnh buốt
Rưng rưng đọc câu thơ người xưa:
“Nam quốc sơn hà Nam đế cư”!
(Tản mạn chiều Bản Giốc)
Theo tôi, bài thơ “Tản mạn chiều Bản Giốc” là một trong những
bài thơ hay viết về một danh thắng nổi tiếng của Cao Bằng.
Từ thác Bản Giốc của Cao Bằng, Quang Hoài tiếp tục khởi hứng
về sông Thao, với “Lòng ta về với sông Thao”. Sông Thao là một đoạn của sông Hồng
chảy qua Phú Thọ, nó mang theo địa danh của vùng đất trung du này, thực ra trên
bản đồ không ghi, bởi nó chỉ là một đoạn của sông Hồng chảy qua Phú Thọ. Sông
Thao là đoạn sông Hồng gắn liền với lịch sử cuộc kháng chiến trường kỳ 9 năm của
dân tộc Việt Nam - nó vừa là đoạn sông lịch sử, vừa là dòng sông của thi hứng,
nhạc hứng với các thi phẩm và nhạc phẩm nổi tiếng của các bậc đại gia về thơ và
ca khúc đương đại. Trong bài thơ “Lòng ta về với sông Thao” của Quang Hoài có
trích dẫn thơ của Cố nhà thơ Lưu Quang Vũ và Thi sĩ Nguyễn Duy. Có lẽ nguồn cảm
hứng của Quang Hoài gần với hai nhà thơ này về sông Thao chăng:
Sông Thao, sông Thao
“Đêm nghe rì rầm nước chảy”
Ta thương em như dòng sông
Đục ngầu lau sậy!
Sông Thao, sông Thao
“Em đưa tiễn bước chân gìn giữ lắm”
Sao một trời nông nỗi? (…)
Sóng vỗ lòng ta đau nhói
Về với sông Thao
Hoàng hôn khép lối!
Về với sông Thao của Quang Hoài, là về với bóng dáng của “một
mỹ nhân” một “yểu điệu thục nữ” khuất sau bờ lau sậy nơi “hoàng hôn khép lối”.
Tưởng vọng Thi tiên Lý Bạch, Quang Hoài đã dụng công dựng chữ
thật công phu, đọc thoáng qua cứ ngỡ Quang Hoài dịch thơ Lý Bạch bằng vần điệu
thơ lục bát:
Người ngồi chuốc rượu dưới hoa
Cùng Trăng với Bóng kết ba bạn đời
Trăng nào chạm được chén mời
Bóng nào cạn được cùng Người… Người ơi!
Chén sầu uống mãi chẳng vơi
Nỗi đau nhân thế ai người sẻ chia?
Rượu hay nước mắt đầm đìa
Chan chan từng chén hẹn về sông Ngân!
(Với Lý Bạch)
Quang Hoài viết tặng Nhà thơ đồng hương Trúc Thông, tác giả của
“Chầm chậm tới mình” và “Maraton”, một nhà thơ trọn đời dâng hiến cho công cuộc
cách tân thơ ca. Câu chuyện tâm tình giao cảm rất đáng lưu ý ở bài thơ, là tác
giả đọc thơ của nhà thơ đó cho chính nhà thơ đó nghe, từ những hình ảnh của hiện
tại như luồng gió lạ đẩy mối suy tưởng về vùng đất Sơn Nam với những kỷ niệm
thuở thiếu thời của sông Châu, núi Đọi:
Tôi đọc thơ Trúc Thông
anh nghe như chìm trong bia lạnh
hai em gái ngồi bên rót mời…
“Bờ sông vẫn gió” cánh thơ bay (…)
giọt nắng cuối cùng hoàng hôn Hà Đông
đậu trên mí mắt Trúc Thông
như là giọt lệ! (…)
Mẹ ơi! Mẹ ơi!
người thơ ngồi đấy, con ngồi đấy (…)
gió và gió - Mẹ ơi, có thấy
“lá ngô lay ở bờ sông”
con và Trúc Thông
đang về quê mình
đang về sông Châu núi Đọi.
(Tôi đọc thơ Trúc Thông cho anh nghe)
Ở tập thơ mới xuất bản của mình, Quang Hoài vẫn phát huy sở
trường là thơ lục bát. Bên cạnh đó, như tôi vừa dẫn, anh đã thật sự thuần thục
và khoáng đạt trong thể thơ tự do với những liên tưởng phong phú trên nền cảm
xúc vừa mạnh mẽ vừa phóng hoạt. Trong tập có những tứ thơ thật mới và lạ, như
bài “Ghé hàng em bán quan tài”: “Quan tài tôi chả thèm mua/Ghé hàng em… hỏi
giả vờ… làm quen”; hoặc bài “Em nguyệt thực và anh nhật thực”; và bài “Có
dòng sông dọc bến đời”, đã làm tươi tắn thêm thể thơ lục bát:
Có dòng sông dọc bến đời
Liêu trai lún phún cỏ bời bời xuân…
Chèo em mái gác đầu ghềnh
Buồm anh bão xoáy chòng chành cột dong!
Tôi nhận thấy một điều hiện lên một cách sinh động là tình
yêu thơ lục bát và câu chuyện “nhi nữ tình trường” - làm nên khối xoắn bện
trong mối quan tâm không dứt của thơ Quang Hoài:
Mang mang mây trắng trên đầu
Mòn đêm tiếng cuốc gọi đau cháy hè
Xác tàn xương rũ gò tre
Ta ngồi gói lá bùa mê thả người
Thả nơi góc biển chân trời
Người đâu? Cuốc vẫn kêu hoài… người ơi!
Ta là người nẻo chơi vơi
Hay là người xứ muôn đời lẻ loi?
(Mang mang mây trắng trên đầu)
Lâu nay lưu truyền trong dân gian, rằng có ba loại bùa để thả
cho người mình yêu, trong ba loại bùa đó, có một loại “bùa yêu” được làm bằng
xương cốt của con cuốc khi đã kêu rạc đi và chết gục xuống, người ta lấy về đốt
thành tro và nhào trộn làm thành một loại “bùa yêu”. Tương truyền là loại bùa
này rất nhạy. Tác giả mượn loại bùa này để ám dụ về khối tương tư tâm tình của
nhà thơ với thơ ca, cuộc đời và với tình duyên. Tình duyên - một trong thất
tình, mà mỗi con người đã trót sinh ra trên cõi đời thật khó bỏ qua. Nhưng ta
cũng nhận thấy trong bài thơ lục bát xuất sắc này của Nhà thơ Quang Hoài, tác
giả không dừng lại ở tình duyên, mà bài thơ được nâng lên thành mối cảm hoài
trước cõi đời mênh mang trong vũ trụ vô cùng vô tận, nó mang tinh thần của “bạch
vân thiên tải không du du”:
Lẻ đêm trăng chếch song soi
Lẻ ngày trời ngả giại phơi mãn chiều
Mõ khua trăng rụng cuối đèo
Chuông buông trời lặn… đèn leo lét dầu
Mang mang mây trắng trên đầu
Ta tìm đâu gọi người đâu bây giờ?
Cõi người đốm lửa hư vô
Rạc rài tiếng cuốc dồn xô… rạc rài!
Trong tình yêu thơ lục bát của Quang Hoài có sự cảm mộ đặc biệt
với Nhà thơ Nguyễn Bính - điều này Quang Hoài không che giấu, anh đã dành sự tưởng
nhớ Nhà thơ Nguyễn Bính bằng một bài thơ lục bát khá dài:
Mộ người nắng trải mênh mang
Gió lay ngọn cỏ hàng hàng non tơ
Người đi từ bấy đến giờ
“Chân quê” gửi lại hồn thơ cho đời
Nỗi niềm gan ruột đầy vơi
Dứt day năm tháng lòng người thành Nam (…)
Tiếng thơ người - tiếng nhân gian
Hoá hồn non nước vọng ngàn mai sau
Còn tre xanh… còn trầu cau
“Chân quê” còn mãi xanh màu thời gian.
(“Chân quê” còn mãi xanh màu thời gian)
Vậy, “Tiếng thơ - tiếng nhân gian” rồi “hoá hồn non
nước vọng ngàn mai sau” - là một trong những cái đích cao vời mà mỗi người làm
thơ mong đạt đến. Quang Hoài tưởng nhớ Nhà thơ Nguyễn Bính, thiển nghĩ, như vậy
là đã tận cùng vậy.
Để khép lại bài viết, tôi xin dẫn lời của Nhà thơ Trần Đăng
Khoa viết về thơ Quang Hoài:
“… Thơ Quang Hoài - một loại rượu đặc sản của riêng anh sẽ
chinh phục được độc giả, làm say lòng độc giả mà không cần tôi phải quảng bá,
vân vi.
Tôi tin thế.
Và rất mong như thế!”.
Hà Đông, 28/7/2009
Dương Kiều Minh
Theo https://www.vanchuongviet.org/
Trương Nam Hương và cuộc "Tìm mình"
Trương Nam Hương
và cuộc "Tìm mình"
Tôi nhận được hai tập thơ 99 mini thơ và Ra
ngoài ngàn năm của nhà thơ Trương Nam Hương vào những tuần mưa đang cuối hạ;
và giờ cái khí vị của đầu thu đã lan tới làm trồi lên những bông tiểu ly lan đầu
tiên của mùa thu. Cái loài thảo mộc này, chỉ khi xuất hiện khí vị của thu thì
những bông hoa đỏ nhỏ xíu vươn lên hàng loạt.
Có lẽ nhà thơ là một loại giống khác biệt trong cái loài người
đông đúc với con số hơn bốn tỉ trải khắp bề mặt vỏ trái đất. Cái đặc trưng loài
loại của nhà thơ, là cứ mải miết đào những cái hang sâu hút vào chính bản thân
mình. Thực ra, tôi cũng chưa biết cái cuộc tự đào bới mình đó là để làm gì,
nhưng đã là thi sĩ thì những cái hang ngoắt ngoéo như những mê lộ cứ cuốn hút cả
đời anh ta. Có một loài giống người khác với loài người nói chung mà tôi vừa đề
cập ở trên, chính là thi sĩ, và chỉ có thi sĩ mới đào bới chính mình. Tôi nhận
thấy nhà thơ Trương Nam Hương đã không giấu giếm cuộc Tìm mình đó.
“Thăm thẳm lòng người đi chẳng đến/ Tìm mình không biết lẫn
mình đâu!”
(Tìm mình)
Cuộc “Tìm mình” là cuộc “hành lộ nan”, nhọc nhằn và hiểm khó, nó
“thăm thẳm”, và “đi chẳng đến”. Có lẽ cái hiểm khó, việc không đi đến được lại
là cái lực hút vô cùng mãnh liệt đối với những ai dâng hiến mình cho công cuộc
đó, trong cái
“Thời gian rúc lòng người như mối vậy”
“Có nửa giấc mơ ngập tràn sông suối/Có nửa cuộc đời tỉnh trơ
đá cuội/ Có câu thơ lặng sóng treo giữa lòng/ Có trong cái có vô vàn
cái không!”
(Nhịp hai)
Trong công cuộc “thăm thẳm”, “tìm mình” giống như cuộc du
hành trong Thần khúc của Dante, ta phải qua nhiều tầng trời khác biệt.
Đây là những tầng trời mà Trương Nam Hương đã qua. Theo Luận vãng sinh của
Tây Tạng thì đó là tầng trời có “hào quang sắc vàng của thọ uẩn thuần tịnh, của
bình đẳng tánh trí, trong sạch chói chang hầu như muốn xuyên thủng trái tim, mắt
không dám nhìn. Đồng thời trong hào quang mênh mông sắc vàng đó, một thứ ánh
sáng xanh nhạt của cõi người sẽ đến”.
“Quả sấu lăn một vòng trẻ dại/ Lá bàng xanh mướt tuổi học
trò/ Điểm danh thấy tên mình chua ngọt/ Tiếng ve nằm đáy túi buồn ngơ”
“Hoa dại nở vô tư/ Thót ao đầm tháng sáu/ Thẩn thơ ta gỡ cỏ
cho bà/ Mộ đất vù châu chấu/ (…)/ Sớm nay chợt bần thần thương tuổi nhỏ/ Lúc con ta nghịch ngã,
nhem bùn/ Dỗ con khóc, tuổi ḿnh đâu dễ dỗ/ Gột vết bùn nghe ký ức rưng rưng”
Vâng, ký ức giống như con thuyền đưa ta trở lại những bến bờ
của thời đã qua, của những kỷ niệm và trải nghiệm. Ký ức chính là muôn nẻo cuốn
hút nhà thơ trong cuộc tìm mình. Cùng với người bà, thì người mẹ và người
cha là những thiên thần sáng rực đứng ở các tầng trời trong cuộc “Tìm mình” của nhà thơ Trương Nam
Hương.
(Câu hát ấy)
Cha - dòng sông nhớ - con bơi/ Đắng cay vào giọt mồ
hôi bến bờ/ (…)/ Hồn cha giờ hoá con đò/ Mang mang đầy cả giấc mơ suối nguồn”
Các dạng tư tưởng biến hiện thành hiện thực, tưởng tượng biến
hiện thành hình ảnh cụ thể và những năng lực tưởng chừng như chỉ nằm trong giấc
mộng bỗng trỗi dậy.
Người cha và người mẹ đã hoá thành những biểu tượng của thiên
nhiên và của cuộc đời, đó là “mưa phùn”, là “gió” và là “con đò” - là không
khí, là hơi thở, là nước và là sự dìu dắt nâng đỡ chở che cho nhà thơ vượt qua
những thác ghềnh của cuộc đời.
“Rồi dấu chân mờ xa/ Những nẻo đường tuổi tác”
(Ru người, ru ta)
Những trải nghiệm của nhà thơ giống như những giọt nhựa thông
cổ thụ theo thời gian ngấm xuống lòng đất, sau một trăm năm những giọt nhựa
thông đó hoá thành hổ phách. Trải nghiệm, dù là những vui sướng, sai lầm hay
đau khổ, chúng đều là quà tặng quý giá nhất mà nhà thơ nhận được từ cuộc đời,
quà tặng đó mang đến sự thức tỉnh.
“Thơ cứ phong phanh vị đời thấm tháp/ Sau những ghét thương
lòng thường mất mát/ Giật mình bóng lá gọi mình loay hoay”
(Bâng quơ)
“Mình xài bao nắng/ Nợ nần bao mưa/ Mà sao sợi tóc/ Xa hoa trắng
thừa!”
(Khúc lặng)
Theo Roberto Assagioli, thì trong tâm hồn con người có nhiều
năng lực và năng lượng nói chung chưa được biết tới, những khả năng sáng tạo và
biểu hiện đáng ngạc nhiên tồn tại trong trạng thái tiềm ẩn, sẵn sàng được bộc lộ
một khi người ta mang lại cho chúng những điều kiện mong muốn. Nhà thơ Trương
Nam Hương cũng thế,anh khơi mở thế giới của mình qua con đường trở ngược về ký
ức.
(Miền em)
Có lẽ hình ảnh thiên thần toả ánh hào quang rạng rỡ nhất
trong những tầng trời mà nhà thơ Trương Nam Hương đi qua, là hình ảnh về những
người thân. Hình ảnh người thân đã nằm sâu trong tiềm thức của nhà thơ. Trong
cuộc “Tìm mình” này, qua từng tầng trời khác nhau, hình ảnh người thân đã toả rạng
từ trong sâu thẳm cõi lòng của tác giả.
“Mộ bà châu chấu vù bay/ Trưa cầm eo óc trên tay tiếng gà’
(Trưa quê)
“Áp mặt vào sông/ Bóng cha đáy nước/ Người khuất lâu rồi/ Vớt thương chẳng
được”
“Mẹ giờ hoá nén hương thơm đỏ/ Thương lặng nhìn ta chẳng rụng
tàn/ Con thắt se lòng lo mẹ nặng/ Cõi người cong vít cả thân nhang”
“Đêm nhớ, quờ tay đâu cũng biển/ Không không, bóng núi rủ cha ngồi/ Trăng hay
dáng mẹ thầm bên cửa/ Quệt mắt nghe buồn mặn xuống môi!”
Cõi người thực đấy, mà là ảo giác đấy. Trước mộ bà,
trong tiếng “châu chấu vù bay”, giữa trưa nồng nhà thơ tưởng như cầm được “eo
óc trên tay tiếng gà”. Kìa “bóng cha” đang in “đáy nước”, nhưng động vào mặt nước
lại tan ra, để rồi “vớt thương chẳng được”. Người mẹ thân thương từng âu yếm chở
che, nay “hoá nén hương thơm đỏ”. Là nén hương thơm đỏ hay là mẹ, để “cõi người
cong vít cả thân nhang”. Đêm ở biển, nhà thơ thấy hiện về trong hiện thực của thế
giới tâm tưởng mình, là “bóng núi rủ cha ngồi”, là “trăng hay dáng mẹ thầm bên
cửa”. Đó là thế giới thực, hay là ảo giác. Là ảo giác hay là thế
giới thực, không biết nữa, chỉ thấy rằng nhà thơ đang sống trong cái thế giới của
tiềm thức, nơi những người thân toả ra những luồng sinh khí của đời sống cõi
người - một đời sống mà nhà thơ được đắm chìm trong đó, được bao dung, được chở
che.
Trong thế giới ảo giác cuộc tìm mình của nhà thơ
Trương Nam Hương,
hình ảnh người mẹ vẫn là hình ảnh hiện lên đậm nét nhất, nó hầu đã phủ khắp và
thấm sâu vào từng mao mạch thế giới tinh thần của nhà thơ. Đó là bậc thiên thần
hiện lên trong những làn hào quang và ánh sáng khác nhau, khi là màu thiên
thanh, khi là màu hoàng thổ:
“Người trong ảnh trẻ hơn ta nhiều tuổi/ Ngỡ thời gian chưa dốc
trận bão lùa/ Nâng tấm ảnh đã nhoà như sương khói/ Ta hôn về cô gái -mẹ ta xưa”
“Đưa mẹ vào tháp cốt/ Quay về, con bần thần/ Quên hoá vàng đôi
guốc/ Lên đó Người lạnh chân”
Chỉ là bài thơ ngắn bốn câu, nhưng đó lại là câu chuyện dài về
sự ám ảnh trong thế giới tâm tưởng của nhà thơ. Thực tế, đó là cái lộ mạch bền
bỉ của những nghi thức, quan niệm, như một quán tính chảy xiết của truyền thống,
của phong tục về đời sống tâm linh. Sau khi thực hiện cái công việc cuối cùng đối
với người mẹ đã khuất theo phong tục, quay về tác giả chợt “bần thần”. Sự bần
thần đó là gì? Đó là việc “quên hoá vàng đôi guốc”. Việc quên hoá vàng đôi guốc
liên quan tới việc người đã khuất ở cõi linh thiêng trong việc đi lại hàng ngày
sẽ không có guốc để đi lại, vì thế “lên đó người lạnh chân!”. Nỗi ám ảnh đối với
người mẹ đã khuất trong bài thơ của Trương Nam Hương liên quan tới cả
một quan niệm, một học thuyết có tên là thuyết vật linh khởi từ xã hội
nguyên thuỷ tiếp tục chảy cho đến ngày nay. Một mê lộ khác không thể không
nhắc đến trong thơ Trương Nam Hương là thế giới của hương sắc tình yêu. Trong
cuộc tìm mình, tình yêu như làn nước đổ xuống trên vách đứng của thời gian và của
cuộc sinh tồn nơi trần thế.
“Mẹ cho anh tuổi mèo tam thể/ Thả bóng ban trưa bắt bóng chiều/
Câu thơ đêm thức, ngày thiu ngủ/ Thích vùi trấu bếp của tình yêu”
(Tự họa)
“Thôi, anh về với mình thôi/ Bàn chân mỏi quá/ Dặm đời chông gai/ Thời
gian tưởng ngắn mà dài/ Ước khi ngã xuống không ngoài yêu thương”
Có ai đó nói, rằng sống là ra đời từng giây, từng phút. Chết
xảy ra khi sinh dừng lại. Vị trí của con người trên thế gian, sự cách biệt, cô
đơn, bất lực, và áp lực từ nhiều phía, cái gánh nặng này quá sức chịu đựng“bàn
chân mỏi quá, dặm đời chông gai”. Khi ấy, chỉ có tình yêu như sự cứu rỗi
mang đến nguồn sống mát lành cho con người trong cái sa mạc mênh mông của những
lợi lộc, mưu chước và hư danh phù phiếm. Cuộc “tìm mình” của Trương Nam Hương,
đó là cuộc du hành vào thế giới thẳm sâu của ký ức nơi miền tiềm thức, dâng lên
như một hiện thực. Qua tầng tầng của thế giới ảo giác, nhà thơ lại về với thực
tại trong cái “nắng nôi” của đời sống:
“Vào chùa vừa ngộ hồi chuông/ Bước ra đã lạc con đường nắng nôi”
Dù không công nhận, cũng phải thấy rõ cái đời sống trần tục
trên thế gian tạo ra những vòng xoáy có sức hút siêu mạnh. Nhà thơ vừa “ngộ hồi
chuông”, tức là sự thức tỉnh, sự lĩnh hội thực tại một cách trực tiếp và trọn vẹn,
không tự biện, không phiền não, đã tiếp cận với những căn nguồn sâu thẳm nhất
trong mình. Nhưng, khi vừa dứt cái “ngộ hồi chuông”, nhà thơ lại “lạc” vào con
đường của “nắng nôi” trong những âm chói đục của đời sống: “Chạm vào dăm bảy trái ngang/Bàn tay sấp ngửa thời gian mệt nhoài”.(Lại viết
về hoa cúc)và, cuộc đời thực
đó còn làn “Cả
lúc mình yêu sống cũng hình như”.(H́nh như)
Tôi đã đọc ở đâu đó có nói, rằng từ người bán khai đến nay,
loài người đã chỉ đưa ra vài câu đáp về hiện sinh, và mỗi con người trong cuộc
đời của chính mình đưa ra một trong những câu trả lời này, mặc dù thường thì
anh ta không ý thức được câu đáp anh ta đưa ra.
Bằng vào cuộc “Tìm mình”, và với những câu thơ của mình, nhà thơ Trương Nam
Hương đã có câu đáp cho chính mình.
5/12/2009
Dương Kiều Minh
Theo https://www.vanchuongviet.org/
Thế Mạc - Nhà thơ ẩn khuất miền đá ong xứ Đoài
Thế Mạc - Nhà thơ ẩn khuất
miền đá ong xứ Đoài
Buổi tối cuối cùng của năm dương lịch, tôi đang chim trong
tĩnh lặng hít thở làn mưa bụi giăng giăng mờ ảo xa xa, suy ngẫm về cái hào nhất
dương của tháng 11 kiến tý, thuộc quẻ Phục, bắt đầu được khởi lên từ sau ngày
23 tháng 10 âm lịch, khi chuôi sao bắc đẩu chuyển về tý.
Tôi chợt nghe tiếng chuông điện thoại, và được nghe thông
báo: Nhà thơ Thế Mạc đã mất. Tôi hoàn toàn bất ngờ, mặc dù đã biết nhà thơ
Thế Mạc sức khỏe giảm sút nhiều năm nay từ sau cơn xuất huyết não. Thế là một
người bạn vong niên lại đã khuất núi. Những người bạn tâm đắc cứ dần vắng bóng,
ở Sơn Tây, sau nhà thơ Nguyễn Lương Ngọc, giờ tiếp theo là nhà thơ Thế Mạc. Tôi
đứng dậy, tiến gần tới làn mưa bụi trong đêm, dần trấn tĩnh và thả tâm tưởng
ngược về xứ Đoài, tôi nghe thấy trên khoảng không xa tít những câu thơ của nhà
thơ Thế Mạc vọng lại từ miền đất đá
ong xứ Đoài.
Cha ơi, cha cho con phép
Mở đất phong bao
Từ ngày cha lên núi (…)
Con đã thành những tảng đá ong
Mẹ nhỏ vào con nước mắt (…)
Cha lại đi trong sấm người trai
Đông Chấn
Mẹ lại xa trong sóng rợn Tây Đoài
(Đá ong)
Nhà thơ Thế Mạc được sinh ra từ
gia tộc họ Kiều ở Cần Kiệm, Thạch Thất, dòng dõi nho gia, bên dòng sông Tích, một
dòng sông cổ Xứ Đoài. Theo Phương Đình dư địa chí của Nguyễn Văn Siêu
cho biết “Sông Tích phát nguyên từ chân núi Tản Viên, qua các châu Minh
Nghĩa, Mỹ Lương, đến Hoài An chảy vào sông Hát, chảy qua xã Lạc Trang huyện Kim
Bảng là sông Châu Giang”. Sông Tích đã theo nhà thơ Thế Mạc chảy từ Thạch Thất
qua thị xã Sơn Tây - nơi ông đã quyết định chọn cho mình định cư đến cuối đời,
sau nhiều cuộc di chuyển qua nhiều vùng đất. Dòng sông này khi chảy qua Xuân
Mai của Chương Mỹ thì có tên là sông Bùi. Đoạn sông Tích chảy qua Cần Kiệm, quê
hương của nhà thơ Thế Mạc, dòng sông chảy dưới hai bờ đá ong dựng đứng, nước bốn
mùa trong vắt, in bóng những bụi tre cổ kính đã đứng đấy từ vài trăm năm. Thế Mạc
thuộc trong số ít các nhà thơ, mà cái địa khí của vùng đất nơi sinh ra đã ngấm
vào gen, tạo ra cái tiết điệu đặc trưng của máu và của hơi thở kiến tạo
nên tính cách và tâm hồn nhà thơ.
Vùng đất đá ong cổ kính xứ Đoài
đã thực sự sản sinh ra một nhà thơ của mình, vùng đất đá ong cằn cỗi khắc khổ ấy
đã in dấu ấn đậm nét lên tính cách của con người và phong cách thơ của nhà thơ
Thế Mạc.
Trăm năm
Quỳ hai chân trên thềm đá ong
Ba nén nhang ngang mặt
Nghìn năm
Tôi vẫn quỳ hai chân trên thềm đá
ong
Ba nén nhang tôi khấn vọng (…)
Giờ
Chùa đã ngập trong hồ
Tôi vẫn quỳ trên thềm đá ong còn
lại
(Chùa chìm đáy hồ)
Ngôi chùa cổ ấy đã ngập chìm
trong hồ nước, nhưng cái cõi thiêng vẫn dựng mãi trong tâm tưởng của
nhà thơ Thế Mạc. Cái cõi thiêng của vùng đất ấy vẫn uy nghi vời vợi giữa trời đất
trên nền đất đá ong cứ rắn lại theo thời gian, và theo năm tháng. Nhà thơ mang
hồn cốt của miền đất đá ong cổ kính khắc khổ và trầm mặc, suốt đời mải miết
mong tìm bóng dáng của huyền thoại còn cất giữ đâu đó trong màn sương khói của
những câu chuyện truyền miệng trong dân gian, nhưng rồi lại tìm thấy nỗi niềm
nhân thế, lại chạm vào tục luỵ nơi làn da vừa kịp lành với những vết đau “Bạn sẽ
bay ra tục lụy để đi về/ Nước mắt trần gian theo chân bước lê thê/ Chẳng thấy
gì/ Lăn lóc trên vùng đồi toàn đá/ Nằm im im đợi mình thành huyền thoại” (Hồn
đá);
“Giật mình một giọt gì rơi xuống
Ngoảnh nhìn đọng lại thành hồ”
(Quà tặng).
Thế Mạc là một trong số ít các
nhà thơ đã nhập thân vào các biểu tượng của thiên nhiên, hướng thơ ca vào những
biểu tượng ấy như là một mục đích tối thượng của nghệ thuật. Thơ Thế Mạc là thế
giới của hồ, đầm, đá, đồi, đá ong, hang, thác, và loài chim âu đất “Mải miết một
đường say trời đất/ Cất lên vụng về cảm ơn tỏa khắp/ Tôi yên tâm gửi vào đất/
Người đã giúp tôi/ Một chiếc trứng nâu” (Chim âu đất). “Trên núi cao tràn ra luồng
khí thiêng/ Tôi nằm sấp rồi tôi nằm nghiêng/…/ Cho tới lúc trời một đám mây sà xuống/
Đất vỡ bung ra đầm Đượng/ Tiếng khóc thét thiêng suốt dọc sông Đà/ Một con rồng
từ mặt đầm bay ra” (Đầm Đượng). “Húc vào đây rỗng toang ra một lỗ/ Nước mắt cứ
âm thầm rả rích/ Xùi bao nhiêu thạch nhũ ở trên đời/ (…)/ Chính là chỗ khổ đau
sâu xoáy/ Xô hoắm dòng thời gian”. (Hang). Qua những biểu tượng của thiên
nhiên, nhà thơ ký thác gửi gắm mối tâm sự sâu kín, những quan niệm về thi ca
nghệ thuật và về cuộc đời, những nỗi niềm nhân thế không thể bộc bạch được, chỉ
có thể trút vào thơ ca và những biểu tượng của thơ ca.
Thơ ca chính là đôi cánh lớn giúp
nhà thơ bay mải miết một đường bay say đắm trong trời
đất, và không quên cất lên lời “vụng về cảm ơn tỏa khắp”. Trong cái cuộc chìm đắm
chốn nhân gian “cái kiếp ấy mình lê trên đất”, “nước mắt cứ âm thầm rả
rích”, “chính là chỗ khổ đau sâu xoáy, xô hoắm dòng thời gian”. Trong một
cuộc đời, sống ẩn dật, lặng lẽ chiêm nghiệm, lánh xa danh lợi, không khỏi có
lúc nhà thơ ứa ra trong lòng những xót xa của nỗi đau thật khó nói cứ ẩm ỉ mang
theo.
“Ta đã lặn tưởng dửng dưng xa lạ
Nước mắt hòa trong nước trách chê
ư (…)
Ta đã dành trên ta mặt phẳng lặng
Cho trăng sao in bóng vào đây”
(Đáy hồ)
Tôi chợt thoáng nghĩ rằng, đọc thơ Thế Mạc, nếu bỏ qua cái hệ
thống biểu tượng trong thơ của ông, thì coi như đã bỏ qua cái thành tựu quan trọng
nhất trong cuộc trăn trở vật lộn sáng tạo thi ca của nhà thơ Thế Mạc. Nhà thơ của
miền gò đồi đá ong khắc khổ và trầm tích ấy, đã cảm nhận được rằng, mình đã
thành “những tảng đá ong” “con đã thành những tảng đá ong/ Mẹ nhỏ vào
con nước mắt/ (…)/ Cha thì hóa lửa/ Và mẹ hóa nước/ Nung thời gian cho con vững
chắc” (Đá ong).
Nhà thơ Thế Mạc và nhà viết kịch nổi tiếng Tào Mạt cùng quê ở
Thạch Thất, một ở Chàng Sơn và một ở Cần Kiệm, thời trẻ họ cùng học chữ nho ở
trong vùng. Đấy là lớp người trí thức trưởng thành sau cách mạng tháng Tám năm
1945, họ đều giỏi chữ nho và thông thạo tiếng Pháp. Họ là lớp người suốt đời sống
trong cảnh bần hàn thanh bạch, nuôi chí hướng miệt mài bền bỉ kiếm tìm những
giá trị mới, bền bỉ không ngừng nạp vào mình những tri thức của nhân loại theo
nhiều ngả đường khác nhau mà họ tiếp cận được. Không chỉ là một nhà giáo, một
nhà nghiên cứu, nhà thơ Thế Mạc còn là người ham mê và rất tinh thông về Lão Tử,
Trang Tử, về các môn lý số và Kinh Dịch. Ông am hiểu sâu sắc và tường tận thơ
Đường, Tống và các nhà thơ cổ của Việt Nam. Ông cũng rất hâm mộ và ngưỡng vọng
những tác phẩm của các triết gia, các nhà văn, nhà thơ thuộc các trào lưu hiện
đại trên thế giới. Ông luôn nhìn sự vận động cuộc đời và sự vật theo những quy
luật của tự nhiên. Nhà thơ Thế Mạc đã mở thông những cánh cửa bí mật những biểu
tượng của tự nhiên để đắm chìm hòa vào trong nó.
Ta đã đi
Đã gặp may hay vận xúi
Mà gập xuống, đổ xuống
Một tiếng kêu hạnh phúc ầm vang (…)
Ta ập xuống nằm tan trong nguyên vẹn
Có lẽ thử đi sang đời khác
Hình hài này hay hình hài khác
Cũng gập ghềnh và bắn tung những nước
Đang tán chia những giọt buồn, giọt hát
Nhập và thành những tặng vật cho nhau
(Thác)
Sau khi viếng nhà thơ Thế Mạc, Hà Nguyên Huyến mời tôi về nhà
anh ở Đường Lâm để nghỉ trưa. Hà Nguyên Huyến, Nguyễn Lương Ngọc, Nguyễn Xuân
Diện, Chu Hồng Tiến, Đỗ Doãn Hoàng, Đỗ Doãn Phương… là những học trò của nhà
thơ Thế Mạc. Trong những người học trò đó, Nguyễn Lương Ngọc là người rất gần
gũi gắn bó mật thiết với nhà thơ Thế Mạc. Là thầy trò, nhưng họ gắn bó với nhau
như hai người bạn. Cùng ở thị xã Sơn Tây, cùng chung chí hướng theo đuổi con đường
sáng tạo thi ca; và đặc biệt nhà thơ Thế Mạc từng là bạn của cố nhà cách tân kịch
Nguyễn Khắc Dực, thân sinh của Nguyễn Lương Ngọc. Cách đây nhiều năm, trong một
lần tôi ghé qua thăm nhà thơ Thế Mạc, ông rất vui vẻ và cười sảng khoái khoe rằng:
Nguyễn Lương Ngọc vừa đi xuyên Việt về tặng ông một quả đước mang từ đồng bằng
sông Cửu Long. Nhà thơ Thế Mạc cười sảng khoái và nói đùa rằng, Ngọc xỏ tớ
ông ạ, nó bảo quả đước khi rụng thì rơi thẳng đứng cắm ngập xuống bùn. Hóa ra
Ngọc ví tôi cũng như quả đước ngập trong bùn. Tôi được chứng kiến và cảm nhận về
tình yêu cũng như sự mến mộ của nhà thơ Thế Mạc với người học trò của mình là
nhà thơ Nguyễn Lương Ngọc. Cuối năm 1993, Nguyễn Lương Ngọc đã vẽ bức chân dung
nhà thơ Thế Mạc với tất cả sự kính trọng và hiểu biết về một người thầy, một
nhà thơ sau nhiều năm gắn bó. Nguyễn Lương Ngọc nói tôi, màu đen của bức chân
dung vì thiếu màu anh phải dùng than của nhọ nồi thay vào. Theo nhiều họa sĩ
nghiêm túc đánh giá thì khó có họa sĩ nào vẽ chân dung nhà thơ Thế Mạc đạt hơn
bức chân dung này. Khi Nguyễn Lương Ngọc mất, tôi thấy nhà thơ Thế Mạc thẫn thờ
đến hàng năm trời, bởi ông đã mất đi không chỉ một người học trò, mà thực sự đã
mất đi một người bạn tri âm, đó là người luôn mang về cho ông những thông tin mới
và chia sẻ với ông những băn khoăn về nghệ thuật và cuộc đời mà ông không thể
tâm sự được với ai.
Buổi trưa ngày mồng một đầu năm dương lịch, tôi ở lại nhà của
nhà văn Hà Nguyên Huyến. Hà Nguyên Huyến giới thiệu với tôi một bức liễn cổ
đang treo trên tường ngôi nhà của anh. Anh nói rằng bức liễn này, nhiều năm đã
nhờ nhiều người dịch giúp, nhưng vẫn chưa dịch được. Rất mừng, vì vừa rồi có một
người bạn đã dịch giúp bức liễn, mà nhiều năm vẫn là một bí mật treo trên bức
tường, bây giờ bí mật đó đã được sáng tỏ. Hà Nguyên Huyến đọc, dịch, rồi chép lại
cho tôi bài thơ trên bức liễn cổ đó.
“Ba tiêu tâm tận triển tân chi/ Tân quyển tân tâm ám kỷ tuỳ/
Nguyên học tân tâm dưỡng tân đức/ Chí tuỳ tân diệp khởi tân tri” (Tận sâu trong
lòng cái lá chuối đang nảy một cái lá mới/ Cái lá mới ấy như là quyển sách ám ảnh
ta mãi/ Nguyện học dưỡng tâm để có cái đức mới/ Theo cái lá mới đó mà nảy sinh
được tri thức mới).
Hà Nguyên Huyến nói với tôi, cố tìm giúp anh tác giả của bài
thơ trên bức liễn cổ đó.
Tôi thực sự bị thuyết phục bởi sự mới mẻ và thâm hậu của bài
thơ cổ. Cuộc sống luôn luôn bí ẩn và mới mẻ như cái lá chuối mới ẩn sâu trong
lòng một cái lá chuối. Cuộc sống như một quyển sách lớn, người ta phải hằng tu
tập dưỡng tâm để cho cái đức của mình ngày một thêm mới. Cái đức của mình có
ngày một thêm mới thì theo đó mới nảy sinh được tri thức mới. Nghe bài thơ cổ,
tôi lại trào lên niềm vọng tưởng về nhà thơ Thế Mạc – một con người đã dâng trọn
cuộc đời cho việc tu tập tích luỹ tri thức và tìm tòi sáng tạo thi ca. Nhà thơ
Thế Mạc cả cuộc đời đã sống thanh đạm bần hàn, ẩn dật, kín đáo, lặng lẽ ẩn sâu
như tàu lá chuối ở trong lòng cây chuối vậy.
Chìm giữa bầu không khí của làn mưa bụi cuối năm trong ngôi
nhà cổ ở một làng cổ thật yên tĩnh, chúng tôi ngồi nói chuyện về bài thơ cổ, về
nhà thơ Thế Mạc. Hít thở không khí của những ngày cuối năm, khí nhất dương đang
khởi dậy trong trời đất, tôi nghe vang vang đâu đó những câu thơ của nhà thơ Thế
Mạc, những câu thơ toả khắp bầu trời miền đá ong xứ Đoài.
Vâng
Quà gửi tặng của người
Đã cắm khắp vùng đồi (…)
Ta là quả của người vừa mới nứt
Một hạt u linh vừa vứt xuống trần gain
Ta bỗng thấy đi trong chiều nhị hợp
Tay ôm hoa, vai vác túi trăng ngàn
(Dốc Lễ Khê)
Tôi thấy nhà thơ Thế Mạc vẫn “quì hai chân trên thềm đá
ong” quê hương ông. Sinh thời ông đã thấy chính mình trở thành “những tảng
đá ong” thấm đẫm nước mắt của người mẹ nhỏ xuống. Nhà thơ Thế Mạc đã tự tạc dựng
vóc dáng của mình lên vùng gò đồi đá ong, bằng những vần thơ “rích ra” từ những
trăn trở trải nghiệm, kéo qua hai phần ba thế kỷ thầm lặng nhọc nhằn với nghiệp
văn chương, với “Những con chữ quay chiều/ Lả tả bay lá lốc cuốn trên đường hầm
hập/ Tiếng bút rơi, giấy xé, mực đổ nghiêng/ Bình vỡ tan tung toé/ ánh chiều chếch
đỏ xuyên ngang cửa/ Bụi nắng quay vòng chói dọc hồ” (Chiều trở gió). Trong cái
cảm nhận mạnh mang tính vũ trụ “Đêm qua thiên thể va vào người/ Giận dữ xoáy
tròn và ta rơi” (Va), nhà thơ Thế Mạc không khỏi có lúc chạnh buồn nhận ra cái
mong manh của kiếp người trong cái vũ trụ không không gian, không thời gian,
trong vòng quay miên viễn vô cùng vô tận:
“Cái kiếp ấy mình lệ trên đất
Phơ phất chiều hơi mắt cay”;
hoặc “Hỡi những đàn chim thu - biết
Một giọt nước mắt rơi vào tro ta”
(Một cành cây gãy)
“Một nấc nào của khắc rụng rơi
Chỉ một thoáng ta nghe: phựt!”
(Cuống lá)
Lão Tử từng nói: “Chết mà không mất là thọ” (Tử nhi bất vong
giả thọ). Sau 75 năm buồn vui trên mặt đất trần gian, lặng lẽ ẩn dật lánh xa
danh lợi, lánh xa những chốn đua tranh ồn ào, với nửa thế kỷ theo đuổi nghiệp
bút mực, từng đạt giải thơ báo văn nghệ từ năm 1959. Tôi thấy nhà thơ Thế Mạc vừa
thực hiện một chuyến đi xa “Tay ôm hoa, vai vác túi trăng ngàn” phất
theo “tiếng sấm người trai Đông Chấn” chợt ngoảnh nhìn “sóng gợn
Tây Đoài”, vỗ nhẹ trên đôi cánh rộng thênh của thi ca trở về vùng gò đồi đá ong
của quê hương ông. Nơi dòng sông Tích như một bài thơ cổ trong ngần chảy mãi giữa
hai bờ đá ong dựng đứng.
Hà Đông, 1/1/2010
Dương Kiều Minh
Theo https://www.vanchuongviet.org/
Đăng ký:
Bài đăng (Atom)
-
Tản mạn về những yếu tố tình dục trong văn học Việt Nam Nghĩ đến tình dục, hay quan hệ tình dục (tiếng Anh: sexual intercourse), còn gọi là ... -
Một chút tình thu (Mùa Thu trong thi ca VN) Tôi có điều may mắn là trong mười năm làm giáo sư trung học (1958-1968), dạy môn văn ch... -
Chopin - Linh hồn của Piano Bệnh dịch tả lại hoành hành ở Paris, những người học trò cuối cùng của Chopin lần lượt rời Paris. Chopin đ...