Anh em nhà Caramazov 4

Anh em nhà Caramazov 4

Chương 4

Nỗi khổ tâm thứ hai

- Ông không thể tin được rằng ông đã khích lệ chúng tôi đến mức nào đâu, ông Dmitri Fedorovich ạ, là bởi ông sẵn lòng… - Nikolai Parfenovich nói, cặp mắt to, lỗi màu xám nhạt, cận thị nặng mà trước đó một lát ông ta vừa bỏ kính ra sáng lên một vẻ long lanh thích thú. - ông vừa nói một cách có lý về việc chúng ta phải tin cậy lẫn nhau, như thế này, nếu như người bị tình nghĩ thực sự mong muốn, hy vọng và có thể bào chữa cho mình. Về phần chúng tôi, chúng tôi sẽ dùng tất cả những gì tuỳ thuộc vào chúng tôi, chính ông đã có thể thấy chúng tôi tiến hành công việc như thế nào… Ông tán thành chứ, ông Ippolit Kirinlovich? - ông ta nói với viên biện lý.

- Ô tất nhiên rồi. - Viên biện lý đồng ý, tuy có hơi khô khan so với sự hăm hở của Nikolai Parfenovich.

Xin lưu ý một điều để từ nay về sau khỏi nhắc lại nữa: Nikolai Parfenovich mới đến vùng chúng tôi, ngay từ khi mới đến, ông ta đã cảm thấy ông biện lý Ippolit Kirinlovich đáng kính trọng lạ thường, thậm chí là hai người ý hợp tâm đầu với nhau. Ông ta gần như là người duy nhất tin chắc rằng Ippolit Kirinlovich có tài thấu hiểu tâm lý và tài hùng biện phi thường mà "không được cất nhắc xứng đáng", ông hoàn toàn tin rằng viên biện lý bị đối xử bất công. Ông ta đã được nghe nói về viên biện lý từ hồi ở Peterburg kia. Về phần mình viên dự thẩm trẻ tuổi cũng là người duy nhất trên cõi thế gian này mà viên biện lý "bị đối xử bất công" của chúng ta thành thật yêu mến. Trên đường đến đây, họ đã kịp thoả thuận và giao hẹn với nhau một đôi điều về công việc sắp tới và bây giờ, ngồi bên bàn, đầu óc nhạy bén của Nikolai Parfenovich chớp được và hiểu ngay từng chỉ dẫn, từng diễn biến nét mặt của người đống sự cao tuổi hơn, chỉ cần nói nửa chừng, một tia nhìn, một cái nháy mắt là anh ta đã hiểu.

- Thưa các ông, chỉ cần các ông để cho tôi nói, đừng ngắt lời tôi về những điều vặt vãnh là tôi sẽ trình bày hết với các ông trong nháy mắt. - Mitia sôi lên.

- Hay lắm. Cảm ơn ông. Nhưng trước khi chuyển sang nghe ông nói, ông cho phép tôi xác nhận một sự kiện nhỏ nhưng hết sức đáng chú ý đối với chúng tôi: ấy là số tiền mười rúp mà hôm qua, lúc gần năm giờ chiều, ông đã vay của ông bạn ông là Petr Ilych Perkhotin, và cầm mấy khẩu súng tay của ông làm tin.

- Có tôi có đem cầm để vay mười rúp, thưa các ông, nhưng thế thì sao? Chuyện chỉ có vậy thôi, sau khi đi xa về, tôi có đem cầm.

- Vậy ra ông đã đi xa về à? Ông ra ngoài thành phố?

- Vâng, thưa các ông, tôi đến một nơi cách xa bốn mươi dặm, thế các ông không biết ư?

Viên biện lý và Nikolai Parfenovich nhìn nhau:

- Nói chung, giá như ông bắt đầu bằng cách thuật lại có hệ thống toàn bộ ngày hôm qua của ông, kể từ sáng thì tốt hơn chăng? Chẳng hạn, xin cho biết: ông rời khỏi thành phố có việc gì, đi và về khi nào, tất cả những sự việc ấy…

Thế thì đáng lẽ các ông cứ hỏi vậy ngay từ đầu là xong, - Mitia cười rộ, - và nếu các ông muốn thì nên kể từ hôm kia, từ sáng hôm kia, khi ấy các ông sẽ hiểu tôi đi đâu, đi bằng phương tiện gì, tại sao đi bộ rồi lại đi xe. Thưa các ông, sáng hôm kia tôi đi bộ đến thương gia Xamxonov ở đây để vay ông ta ba ngàn rúp có bảo đảm chắc chắn, ấy là vì đột nhiên có chuyện cần gấp, thưa các ông, đột nhiên cần gấp…

- Xin phép ngắt lời ông, - viên biện lý ngắt lời một cách lễ phép, - tại sao bỗng nhiên ông lại cần tiền đến như vậy, mà cần đúng số tiền như vậy, ba ngàn rúp?

- Ồ, thưa các ông, không nên sa vào những việc vặt vãnh: bằng cách nào, khi nào và tại sao, tại sao cần đúng số tiền như thế, chứ không phải số tiền khác, toàn là chuyện. dông dài… như vậy thì ghi đến ba tập cũng không hết, còn phải thêm phần kết nữa!

Tất cả những điều đó Mitia nói với giọng suồng sã đôn hậu nhưng nôn nóng của một người muốn nói hết sự thật và đầy thiện ý.

- Thưa các ông, - chàng dường như chợt hiểu ra, - các ông đừng trách tôi bướng bỉnh, tôi lại một lần nữa cầu xin các ông: xin hãy tin rằng tôi hoàn toàn kính trọng các ông và tôi hiểu tình thế hiện nay. Đừng tưởng rằng tôi say. Bây giờ tôi tính hẳn rồi. Mà có say đi nữa thì chẳng trở ngại gì. Với tôi thì thế này này:

Hết say, đúng gã cù lần

Cứ say mèm lại tuyệt trần thông minh!

Ha - ha! Tuy nhiên, thưa các ông, tôi thấy lúc này tôi mà pha trò trước các ông thì thật không phải nhẽ, nghĩa là trong lúc chúng ta còn chưa thật hiểu nhau. Cho phép tôi vẫn giữ lòng tự trọng của mình: Tôi hiểu sự khác biệt giữa chúng ta lúc này: dùsao trước các ông tôi vẫn là kẻ phạm tội, vì vậy địa vị giữa chúng ta thật một trời một vực, các ông có nhiệm vụ theo dõi tôi: các ông sẽ không xoa đầu tôi về việc Grigori, quả thực không thể đánh vỡ đầu người già mà không bị trừng trị, các ông sẽ đưa tôi ra toà, tôi sẽ lãnh án sáu tháng hay một năm trong nhà trừng giới, tôi không biết toà án của các ông sẽ xử thế nào, tuy rằng sẽ không mất quyền công dân, không mất quyền công dân, phải không ông biện lý? Vậy đấy, thưa các ông, tôi hiểu sự khác nhau đó… Nhưng các ông hãy đồng ý rằng các ông có thể làm cho chính Chúa Trời cũng phải rối trí bằng những câu hỏi như thế: đi đâu, bằng cách nào, khi nào, vào đâu? Cứ như thế thì tôi cũng sẽ rối trí, còn các ông sẽ lập tức ghi tỉ mỉ từng ly từng tí; như vậy rồi sẽ ra sao? Chẳng ra sao cả! Sau hết, nếu tôi đã bắt đầu nói dối thì tôi sẽ đi đến cùng, còn các ông là những người học thức cao và hết sức cao quý, các ông sẽ tha thứ cho tôi. Để kết thúc, tôi xin các ông hãy bỏ cái lối hỏi cung đã thành khuôn sáo ấy đi, tức là thoạt đầu hỏi một điều gì nhỏ mọn, chẳng nghĩa lý gì: anh ngủ dậy như thế nào, ăn gì, nhổ bọt ra sao, và "sau khi đã ru ngủ sự chú ý của kẻ phạm tội" thì đột nhiên bổ cho hắn một câu hỏi choáng người: "Anh đã giết ai, ăn cắp của ai?" Ha - ha! Đấy là cái khuôn sáo nghề nghiệp của các ông, nó là một quy tắc đối với các ông, tất cả mánh khoé của các ông là ở đó! Nhưng xin các ông hãy dùng mánh lưới ấy với bọn nông thôn, chứ đừng dùng với tôi. Tôi hiểu chứ, chính tôi đã từng làm viên chức nhà nước, ha-ha-ha! Xin các ông đừng giận, các ông tha thứ cho sự xấc xược của tôi chứ? - Chàng la lên, nhìn họ với một vẻ gần như hiền từ pha lẫn sự ngạc nhiên. - Thì đấy là lời của Mitka Karamazov nói mà ra, vậy thì có thể bỏ qua được, bởi vì người thông minh mà như thế thì không thể bỏ qua được, còn Mitka thì bỏ qua cho hắn được! Ha - ha!

Nikolai Parfenovich cũng cười theo. Viên biện lý tuy không cười nhưng không rời mắt khỏi Mitia, chăm chú nhìn dường như không bỏ qua một lời nào, một cử chỉ nhỏ nhát nào, một thoáng rung động nhỏ trên nét mặt chàng.

- Nhưng chúng tôi đã làm như thế với ông ngay từ đầu, - Nikolai Parfenovich đáp, vẫn tiếp tục cười. - Chúng tôi không làm ông rối trí bằng những câu hỏi: buổi sáng ông trở dậy như thế nào và ăn gì, mà thậm chí bắt đầu từ một điều quá quan trọng.

- Tôi hiểu, tôi đã hiểu và quý trọng, và giờ đây càng quý trọng hơn lòng nhân từ thực sự của ông đối với tôi, lòng nhân từ có một không hai, xứng với những tâm hồn vô cùng cao cả. Cả ba chúng ta ở đây đều là những con người cao quý, hãy làm sao cho mọi việc giữa chúng ta đều dựa trên sự tin cậy lẫn nhau của những người có học, thuộc giới thượng lưu, gắn bó với nhau bởi dòng dõi quý tộc và danh dự. Dẫu sao hãy hoặc cho phép tôi coi các ông là những người bạn tốt nhất của tôi trong giây phút này của đời tôi giây phút mà danh dự của tôi bị hạ nhục! Nói vậy các ông không bực chứ, thưa các ông, các ông không bực chứ?

- Trái lại, ông nói hay lắm, ông Dmitri Fedorovich ạ. - Nikolai Parfenovich hoan nghênh với vẻ trịnh trọng.

- Còn những điều vặt vãnh, tất cả những điều vặt vãnh bới móc ấy thì vứt quách nó đi. - Mitia hân hoan kêu lên. - Không thì có mà quỷ biết được sự thể sẽ ra sao, phải không?

- Tôi sẽ theo đúng những lời khuyên hợp lý của ông. - Viên biện lý bỗng xen vào, nói với Mitia. - Nhưng tôi vẫn không từ bỏ một câu hỏi. Chúng tôi rất cần biết một điều cực kỳ trọng yếu: Ông cần đúng số tiền như thế, nghĩa là đúng ba nghìn, đề làm gì?

- Để làm gì ấy à? A, để… là để… trả nợ.

- Trả ai vậy?

Điều đó thì tôi nhất quyết không chịu nói, thưa các ông! Các ông ạ, không phải là tôi không thể nói được, hay không dám, hay tôi sợ, mà vì đấy là chuyện dấm dớ, chẳng đáng kể, tôi không nói vì đây là vấn đề nguyên tắc: đấy là đời tư của tôi, tôi không cho phép ai xọc vào đời tư của tôi. Đối với tôi đấy là vấn đề nguyên tắc. Câu hỏi của ông không liên quan đến công việc, mà tất cả những gì không dính líu đến công việc là đời tư của tôi! Tôi muốn trả món nợ, món nợ danh dự, còn trả cho ai thì tôi không nói đâu.

- Xin để chúng tôi ghi lại điều đó. - Viên biện lý nói.

- Xin cứ việc. Cứ ghi như thế: tôi không nói ra điều đó là bất lương. Các ông sao mà có lắm thời gian ghi chép đến thế kia chứ!

- Thưa quý ông, cho phép chúng tôi báo trước và một lần nữa nhắc nhở ông, nếu như ông không biết một điều, - viên biện lý nói với giọng quở trách đặc biệt, rất nghiêm nghị, - ông hoàn toàn có quyền không trả lời câu hỏi chúng tôi đưa ra với ông, ngược lại chúng tôi không có quyền gì buộc ông phải trả lời, nếu như ông không muốn trả lời vì lý do này hay lý do khác. Đấy là tuỳ ý ông thôi. Những chúng tôi phải nói cho ông rõ ràng trong trường hợp như hiện nay, ông không chịu cho biết điều này hay điều khác thì chỉ có hại cho ông thôi. Tôi đề nghị tiếp tục.

- Thưa các ông, tôi không bực tức đâu… tôi… - Mitia nói lý nhí, hơi ngượng về lời quở trách, - thì đây, thưa các ông, lần ấy tôi đến ông Xamxonov…

Cố nhiên chúng tôi sẽ không lặp lại ở đây câu chuyện tỉ mỉ của chàng mà bạn đọc đã biết. Người kể chuyện nôn nóng muốn kể lại hết, cho đến từng chi tiết nhỏ nhặt, cũng là để cho chóng xong việc. Nhưng trong lúc chàng nói thì người ta ghi biên bản, vì vậy phải bảo chàng dừng lại. Dmitri Fedorovich phản ứng về việc đó, nhưng vẫn chịu thua, chàng cáu kỉnh, tuy vẫn hồn hậu. Của đáng tội, đôi khi chàng kêu lên: "Thưa các ông, các ông làm thế thì đến cả Chúa Trời cũng phát khùng lên mất" hay "Các ông có biết rằng các ông chỉ làm tôi nổi cáu lên một cách vô ích không?", nhưng tuy thế, chàng vẫn còn muốn thổ lộ tâm tình trên tình thần bạn bè. Như vậy, chàng kể về việc hôm kia Xamxonov đã cho chàng "một quả lừa" ra sao. (Bây giờ chàng đã biết rõ ràng hôm ấy chàng đã bị một quả lừa). Việc bán chiếc đồng hồ lấy sáu rúp để có tiền đi đường thì viên dự thẩm và viên biện lý chưa biết, điều đó lập tức khiến họ hết sức chú ý và làm cho Mitia phẫn nộ vô cùng: họ thấy cần thiết phải ghi lại tỉ mỉ sự việc đó vì nó là bằng chứng thứ hai xác nhận rằng hôm trước chàng hầu như không có một xu dính túi. Dần dần Mitia trở nên cau có, tiếp đó, sau khi thuật lại chuyến đi gặp Liagavyi, đêm trong căn nhà gỗ ngạt hơi bếp lò v.v., chàng kể cả việc mình trở lại thành phố, và đến đây, chẳng cần ai đặc biệt yêu cầu, tự chàng bắt đầu miêu tả nỗi ghen tuông giày vò về Grusenka. Người ta im lặng chăm chú nghe chàng và đặc biệt chú ý đến việc từ lâu chàng đã đặt một trạm quan sát để rình Grusenka ở phía sau nhà Fedor Pavlovich, trong vườn nhà Maria Kondratievna và Xmerdiakov là kẻ thông tin cho chàng: họ rất quan tâm đến điều đó và ghi vào biên bản. Chàng nói về sự ghen tuông của mình một cách sôi nổi và rườm rà, tuy trong thâm tâm chàng xấu hổ vì đã phơi bày những tình cảm thầm kín nhất của mình, có thể nói là "nhục với bàn dân thiên hạ", nhưng rõ ràng chàng vượt qua sự xấu hổ để được coi là chân thực. Luồng mắt nghiêm khắc lạnh lùng của viên dự thẩm, đặc biệt của viên biện lý, cứ xoáy vào chàng suốt thời gian chàng kể lể cuối cùng đã làm cho chàng bối rối: Thằng nhãi Nikolai Parfenovich này mà mấy ngày trước ta còn tán nhăng với hắn về phụ nữ, và thằng cha biện lý ốm o này không đáng mặt để thổ lộ tâm tình với chúng, - một ý nghĩ buồn rầu thoáng qua trong óc chàng, - nhục nhã!… "Hãy kiên nhẫn, cam chịu và lặng im!"(1) - chàng kết luận ý nghĩ của mình bằng câu thơ ấy, nhưng chàng lại nén lòng để tiếp tục làm việc.

Chuyển sang kể về bà Khokhlakova, chàng thậm chí lại trở nên vui vẻ toan kể một chuyện cười mới đây về bà ta tuy chuyện không ăn nhập gì với công việc, nhưng viên dự thẩm ngăn lại và lễ phép đề nghị chàng "đi vào cái căn bản hơn". Cuối cùng, sau khi tả lại nỗi thất vọng của mình và kể về lúc ra khỏi nhà bà Khokhlakova, chàng đã nghĩ đến chuyện "thà cắt cổ một kẻ nào để xoay cho được ba ngàn rúp", người ta lại bảo chàng ngừng lại và ghi câu "muốn cắt cổ một người nào". Mitia mặc cho ghi.

Cuối cùng đến chỗ chàng đột nhiên biết Grusenka đã đánh lừa chàng, rời khỏi nhà Xamxonov ngay sau khi chàng đưa nàng tới đấy trong khi chính nàng bảo rằng sẽ ở nhà ông già đến nửa đêm. "Thưa các ông nếu lúc ấy, tôi không giết con Fenia thì chỉ vì tôi không có thì giờ" - kể đến chỗ ấy, chàng bỗng buột miệng nói. Câu này người ta cũng ghi lại cẩn thận. Mitia rầu rĩ chờ, rồi bắt đầu thuật lại việc chàng chạy vào vườn nhà bố mình, lúc ấy viên dự thẩm ngăn lại và mở chiếc cặp lớn vẫn đặt cạnh ông ta trên đi văng, lấy ra cái chày bằng đồng.

- Ông biết vật này chứ? - ông ta chìa ra cho Mitia.

- A có! - Chàng nhếch mép cười ảo não. - Không biết sao được! Cho tôi xem nào… - Quái quỷ, không cần!

- Ông đã quên không nói đến nó. - Viên dự thẩm nhận xét.

- Quỷ thật! Tôi không định giấu các ông, chẳng lẽ cái đó cần cho các ông đến thế ư, các ông nghĩ sao? Chẳng qua là tôi chẳng nhớ gì đến nó nữa.

- Xin ông làm ơn kể tỉ mỉ về việc ông đã lấy nó làm vũ khí như thế nào?

- Vâng được thôi, xin sẵn lòng, thưa các ông.

Mitia kể lại việc chàng đã lấy cái chày rồi chạy đi như thế nào.

- Nhưng ông nhằm mục đích gì khi lấy vật đi làm vũ khí?

- Mục đích à? Chẳng có mục đích gì cả! Vơ lấy rồi chạy đi thôi.

- Không có mục đích thì cầm đi làm gì!

Mitia giận sôi lên. Chàng nhìn chằm chằm vào "thằng nhãi", nhếch mép cười ảo não và hằn học. Chàng mỗi lúc một hổ thẹn hơn vì vừa nãy đã thành thật thổ lộ với "nhưng kẻ như thế này" câu chuyện ghen tuông của mình.

- Tôi cóc cần bận tâm đến cái chày! - Chàng buột thốt lên.

- Thế nhưng ông vẫn cầm nó đi.

- Ờ, là để đuổi chó, đêm tối mà… để phòng xa,

- Nếu ông sợ bóng tối đến như thế thì trước đây, mỗi khi ra khỏi nhà, ông cũng mang theo một dụng cụ gì chứ?

- Hừ, quái quỷ! Đúng là không thể nào nói chuyện với các ông được! - Mitia kêu lên, cáu hết sức và quay về phía viên lục sự, mặt đỏ gay vì giận dữ, nói nhanh với y, giọng chứa đựng một âm thanh cuồng nộ.

- Ghi ngay đi, ghi ngay đi… "tôi vơ lấy cái chày để chạy đi giết cha tôi., Fedor Pavlovich… đánh một cú vào đầu!". Nào, bây giờ thì các ông vừa lòng rồi chứ? Hả dạ rồi chứ? - Chàng nói, nhìn chằm chằm vào viên dự thẩm và viên biện lý với vẻ khiêu khích.

- Chúng tôi hiểu quá rõ ràng ông khai như thế là vì cáu với chúng tôi và bực tức về những câu hỏi chúng tôi đề ra mà ông cho là vặt vãnh, nhưng thực ra rất quan trọng. - Viên biện lý đáp lại bằng giọng khô khan.

- Xin miễn thứ cho, thưa các ông! Thì tôi có mang theo cái chày… A vâng, trong những trường hợp hợp như thế thì cầm theo một vật gì đó để làm gì? Tôi không biết để làm gì. Vơ quàng lấy rồi chạy đi. Có thế thôi. Thật xấu hổ, thưa các ngài, passons(2) không thì tôi thề rằng sẽ không kể lể gì nữa!

Chàng chống khuỷu tay lên bàn, gục đầu xuống lòng bàn tay. Chàng ngồi xong nghiêng người về phía họ và nhìn vào tường, cố nén sự bực tức. Quả thật chàng rất muốn dừng dậy tuyên bố rằng chàng sẽ không nói một lời nào nữa, "dù các ông có đưa tôi đi hành hình" cũng mặc.

- Các ông thấy đấy, thưa các ông, - chàng cố nén lòng, nói - các ông thấy đấy. Nghe các ông, tôi tưởng như đang ở trong giấc mộng… các ông ạ, đôi khi trong giấc ngủ tôi mơ thấy… có một giấc chiêm bao thường hay đến với tôi, cứ lặp đi lặp lại, tôi mơ thấy có người nào truy đuổi tôi, một người nào đó mà tôi rất sợ, hắn đuổi theo tôi trong bóng tối, ban đêm tìm tôi, còn tôi trốn hắn, nấp vào sau cánh cửa hay sau tủ, trốn tránh một cách nhục nhã, cái chính là hắn thừa biết tôi trốn đâu, nhưng hắn cứ tảng lờ như không biết, để hành hạ tôi lâu hơn, để khoái chí về sự sợ hãi của tôi… Bây giờ các ông cũng đang làm như thế đấy! Tương tự như thế.

- Ông vẫn mơ thấy như vậy à? - Viên biện lý hỏi.

- Vâng, tôi vẫn có những giấc mơ như vậy… Các ông muốn ghi lại chứ? - Mitia cười mỉa mai.

- Không, không cần ghi, nhưng những giấc chiêm bao của ông cũng kỳ đấy.

- Bây giờ thì không còn là chiêm bao nữa! Là thực, thưa các ông, thực tế của đời sống thực! Tôi là con chó sói, còn các ông là thợ săn, các ông là thợ săn, các ông đang lùng săn con sói.

- Ông so sánh như vậy là không đúng… - Viên dự thẩm nói bằng giọng hết sức mềm mỏng.

- Không sai đâu, thưa các ông, không phải là sai đâu! - Mitia lại sôi lên, tuy rõ ràng là cơn giận bùng nổ ra đã làm chàng nguôi nguôi và càng nói thì chàng càng dịu đi. - Các ông có thể không tin một kẻ phạm tội hay kẻ bị cáo mà các ông đang hành hạ bằng những câu hỏi vặn vẹo, nhưng không tin một con người nào hết sức cao quý, không tin những hứng khởi cao cả nhất của tâm hồn (tôi dám lớn tiếng nói lên điều đó) thì không thể được! Các ông không thể… thậm chí không có quyền không tin…

Nhưng hãy lặng thinh, hỡi trái tim.

Hãy kiên nhẫn, cam chịu và lặng im!

Thế nào, tiếp tục chứ? - Chàng nói bằng giọng rầu rĩ.

- Tất nhiên rồi, xin ông cứ việc. - Nikolai Parfenovich đáp.

Chú thích:

(1) Một câu trong bài thơ Silentium của Tiuttrev

(2) Tiếng Pháp trong nguyên bản: nghĩa là "thôi, cho qua" (N.D).

Chương 5

Nỗi khổ tâm thứ ba

Mặc dù Mitia nói năng cộc cằn, nhưng xem ra chàng cố không quên, không bỏ sót một chi tiết nhỏ nào. Chàng kể lại việc chàng leo qua tường vào vườn nhà bố ra sao, đi đến cửa sổ như thế nào, cuối cùng là mọi việc đã xảy ra dưới cửa sổ. Chàng thuật lại một cách rõ ràng, chính xác, như khắc hoạ, những tình cảm làm xáo động lòng chàng vào khoảng khắc ấy trong vườn, khi chàng nôn nóng muốn biết Grusenka có trong phòng của bố hay không. Nhưng thật lạ lùng: lần này cả viên dự thẩm lẫn viên biện lý đều nghe với vẻ hết sức dè dặt, ánh mắt lạ lùng, hỏi ít hơn trước nhiều. Nhìn mặt họ Mitia không rút ra được kết luận gì cả.

"Họ tức giận, - chàng nghĩ, - thôi thì mặc xác họ!" Khi kể đến chỗ rốt cuộc chàng quyết định gõ cửa theo dấu liệu báo Grusenka đã đến để ông già mở cửa sổ thì viên biện lý và viên dự thẩm chằng để ý gì đến tiếng "dấu hiệu", như thể hoàn toàn không hiểu ở đây tiếng đó có ý nghĩa gì, Mitia nhận thấy điều này. Cuối cùng, đến chỗ thấy bố thò đầu ra cửa sổ, chàng sôi sục căm hờn rút chiếc chày ra thì Mitia bỗng như cố ý dừng lại.

Chàng nhìn bức tường và biết rằng hai người kia cũng nhìn chàng chằm chằm.

- Được, viên dự thẩm nói, - ông rút vũ khí ra và… sau đó thì thế nào?

- Sau đó à? Sau đó tôi giết… giáng một cú vào đỉnh đầu làm vỡ sọ ông già… Thế đấy, theo các ông thì là thế đấy! - Hai mắt chàng bỗng sáng loé lên. Tất cả cơn giận đã tắt ngấm lại bùng lên mãnh liệt trong chàng.

- Đấy là theo chúng tôi, - Nikolai Parfenovich chen ngang, - nhưng theo ông thì thế nào?

Mitia nhìn xuống và im lặng hồi lâu.

- Theo tôi, thưa các ông, theo tôi thì thế này, - chàng khẽ nói, không rõ là nước mắt của ai, hay mẹ tôi đã cầu khấn Chúa Trời, hay một đấng thiên thần đã ban ân cho tôi vào lúc ấy, tôi không biết, nhưng con quỷ đã bị đánh bại. Tôi bỏ cửa sổ chạy về phía tường… Bố tôi sợ hãi và khi thoạt nhìn thấy tôi, ông la lên và chạy ra xa cửa sổ, tôi nhớ rất rõ mà. Còn tôi chạy qua vườn đến bức tường vây… tôi đã ngồi lên bờ tường thì lão Grigori chạy đến túm được tôi…

Đến đây chàng ngẩng lên nhìn những người nghe. Thái độ của họ xem ra hoàn toàn bình thản. Cơn phẫn uất khiến Mitia cảm thấy quên thắt trong lòng.

- Thưa các ông, vậy là lúc này các ông đang chế nhạo tôi! - Chàng bỗng đột ngột cắt ngang.

- Sao ông lại nói thế? - Nikolai Parfenovich hỏi.

- Các ông không tin một lời nào của tôi, thế đấy! Tôi hiểu rằng tôi đã đi đến điểm chính: giờ đây ông già nằm đấy, đầu bị đập vỡ, còn tôi, sau khi tả lại một cách lâm ly chuyện tôi muốn giết ông và đã rút cái chày ra thì tôi bỗng chạy khỏi cửa sổ… Một bản trường ca! Thơ ca! Lại có thể tin lời một gã như thế! Ha - ha! Các ông thích giễu cợt!

Chàng xoay cả toàn thân trên ghế, khiến cho chiếc ghế kêu răng rắc.

Viên biện lý bỗng lên tiếng, như thể không để ý đến sự xúc động của Mitia.

- Thế khi chạy khỏi cửa sổ, ông có nhận thấy cửa ra vườn ở đầu kia trái nhà ngang mở hay đóng không?

- Không mở.

- Không à?

- Trái lại cửa đóng, mà ai có thể mở cửa được kia chứ? Hừ, cánh cửa, khoan đã! - Chàng như chợt hiểu ra và gần như giật mình, - Thế các ông thấy cửa mở?

- Mở.

- Vậy thì ai có thể mở cửa, nếu không phải là chính các ông? - Mitia hết sức ngạc nhiên.

- Cửa mở, mà kẻ giết ông già nhà ông chắc chắn là vào qua cửa ấy, xong việc hắn ra cũng qua cửa ấy. - Viên biện lý nói chậm rãi, như dằn rõ từng lời. - Điều đó đối với chúng tôi hoàn toàn rõ ràng. Việc giết người rành rành là xảy ra ngay trong phòng, chứ không phải qua của sổ, đối với chúng tôi điều đó hoàn toàn rõ ràng qua biên bản khám nghiệm, căn cứ vào thế nằm của tử thi và mọi điều khác. Trong tình huống này thì không còn gì hồ nghi nữa.

Mitia sửng sốt vô cùng.

- Không thể thế được, thưa các ông! - Chàng bỗng kêu lên, hoàn toàn bối rối, - Tôi… tôi không vào… tôi nói một cách dứt khoát, đích xác với các ông rằng cửa đóng suốt thời gian tôi ở trong vườn và chạy ra khỏi vườn. Tôi chỉ đứng dưới cửa sổ và nhìn vào cửa sổ, thế thôi… Cho đến phút chót tôi vẫn còn nhớ. Mà chodù tôi không nhớ thì tôi cũng vẫn biết như vậy, vì chỉ có tôi và Xmerdiakov biết dấu hiệu gõ cửa, phải, chỉ có hắn và người quá cố biết mà ông già thì nếu gõ không đúng hiệu, ông không chịu mở cho ai cả!

- Dấu hiệu à? Dấu hiệu gì? - Viên biện lý nói với giọng tò mò khao khát, và lập tức mất hết vẻ trầm tĩnh. Ông ta hỏi một cách rụi rè, thầm lén. Ông ta đánh hơi thấy một sự kiện quan trọng mà ông ta chưa biết, và ông ta rất sợ rằng Mitia có thể sẽ không chịu phơi bày hết với ông.

- A ra các ông không biết! - Mitia nháy mắt với ông ta, mỉm cười giễu cợt và hằn học. - Nếu tôi không nói thì sao? Moi ai ra mà biết được? Biết dấu hiệu đó chỉ có ông già, tôi và Xmerdiakov, có thế thôi, ngoài ra còn có trời biết, nhưng trời không nói với các ông đâu. Mà đây là một sự việc rất đáng chú ý, có quỷ biết dựa trên đó có thể dựng nên một công trình như thế, nào, ha - ha! Hãy yên tâm, thưa các ông, tôi sẽ tiết lộ, các ông nghĩ quẩn đấy thôi. Các ông không biết các ông đang làm việc với ai! Các ông đang làm việc với một bị cáo tự khai những điều buộc tội mình! Đúng thế, vì tôi là người trọng danh dự, còn các ông thì không!

Viên biện lý đành ngậm bồ hòn làm ngọt, vì ông ta nóng lòng muốn dò biết sự việc mới. Mitià trình bày một cách chính xác và rườm rà tất cả những gì liên can đến dấu hiệu mà Fedor Pavlovich đã bày ra cho Xmerdiakov, nói rõ ý nghĩa của từng tiếng gõ, thậm chí còn gõ xuống bàn để cho cụ thể, và đáp lại câu hỏi của Nikolai Parfenovich: như vậy là khi gõ cửa sổ buồng ông già, chàng đã gõ đúng tín hiệu báo tin "Grusenka đã đến" phải không, chàng nói rằng chàng gõ đúng dấu hiệu đó.

- Tôi cung cấp vật liệu cho các ông rồi đó, bây giờ hãy dựng tháp lên đi! - Mitia ngắt lời và lại khinh miệt quay mặt đi.

- Chỉ có ông già nhà ông. Ông và thằng hầu Xmerdiakov biết tín hiệu ấy thôi à? Không còn ai nữa chứ? - Nikolai Parfenovich hỏi lần nữa.

- Phải, thằng hầu Xmerdiakov và trời. Ghi về trời đi, không thừa đâu Vả lại chính các ông sẽ cần đến trời.

Cố nhiên người ta ghi, nhưng đang ghi thì viên biện lý dường như chợt nảy ra một ý mới, chợt nói:

- Nếu như Xmerdiakov biết tín hiệu đó, còn ông nhất quyết là không liên can gì đến cái chết của cha ông, dù phải chăng là hắn đã gõ đúng tín hiệu để ông cụ mở cửa cho hắn, hắn… thực hiện tội ác?

Mitia ném lên viên biện lý một cái nhìn giễu cợt sâu xa, nhưng cũng đầy căm hờn. Chàng nhìn lâu, chẳng nói chẳng rằng, đến nỗi viên biện lý phải chớp mắt!

- Thế là các ông lại bẫy được con cáo rồi đấy! - Cuối cùng Mitia thốt lên. - Kẹp được đuôi con vật khốn kiếp rồi, hê - hê! Tôi nhìn thấu ruột gan ông, ông biện lý! Ông tưởng đâu rằng tôi sẽ chồm lên ngay, bám lấy điều ông vừa gài cho tôi và gào toáng lên: "Phải rồi, đích thị Xmerdiakov, chính hắn giết!". Ông hãy thú nhận rằng ông nghĩ như thế, thú nhận đi rồi tôi sẽ nói tiếp.

Nhưng viên biện lý không thú nhận. Ông ta im lặng và chờ đợi.

- Ông lầm, tôi không gào lên đổ riệt cho Xmerdiakov! - Mitia nói.

- Vậy ông không ngờ cho hắn chút nào?

- Còn ông ngờ?

- Cả hắn cũng bị tình nghi.

Mitia gằm mặt xuống bàn.

- Thôi không đùa nữa, - chàng nói một cách rầu rĩ, - các ông nghe đây: ngay từ đâu, ban nãy, gần như ngay khi từ sau bức màn này chạy ra gặp các ông, tôi đã thoáng có ý nghĩ: "Xmerdiakov!". Tôi ngồi bên chiếc bàn này và la lên rằng tôi vô can trong vụ giết người, còn tôi vẫn tự bảo: "Xmerdiakov!". Và Xmerdiakov vẫn ám ảnh tôi suốt. Bây giờ tôi lại chợt nghĩ: "Không, không phải là Xmerdiakov!". Không phải hắn, thưa các ông!

- Vậy ông có ngờ cho ai khác nữa không? - Nikolai Parfenovich hỏi một cách thận trọng.

- Tôi không biết là ai, trời hay quỷ làm, nhưng… không phải là Xmerdiakov! - Mitia giật giọng nói quả quyết.

- Nhưng tại sao ông một mực cả quyết rằng không phải hắn!

- Tôi tin như vậy. Tôi có cảm tưởng như vậy. Bởi vì Xmerdiakov là thằng bản tính đê mạt và nhát gan. Thậm chí không phải là hèn nhát, mà là tập hợp mọi thứ hèn nhát trên đời gộp lại, đi bằng hai chân. Nó do con gà mái đẻ ra. Mỗi khi nói với tôi, nó cứ run lên vì sợ tôi giết nó, mà tôi không hề giơ tay đe nạt nó. Nó sụp xuống chân tôi mà khóc, nó hôn ủng chân tôi, chính đôi ủng này này và đúng là van lạy tôi "đừng làm nó sợ" - như vậy nghĩa là thế nào? Tôi còn cho quà hắn nữa là khác. Đấy là con gà mái ốm o mắc bệnh động kinh, trí óc kém cỏi, đến thằng bé lên tám cũng có thể đánh nó được. Có thể coi đó là kẻ có bản sắc được không? Không phải Xmerdiakov, thưa các ông, và hắn không ham tiền, hắn chưa đừng lấy quà của tôi cho… Vả lại hắn giết ông già làm gì kia chứ? Có lẽ hắn là con ông, con rơi, các ông biết điều đó không?

- Chúng tôi có nghe câu chuyện huyên truyền ấy. Nhưng ông cùng là con của ông già, vậy mà ông đã nói với mọi người là ông muốn giết ông già.

- Một lối nói móc! Mà nói móc một cách xấu xa bỉ ổi! Tôi không sợ đâu. Ôi, thưa các ông, các ông nói thẳng vào mặt tôi điều đó có lẽ là quá đê tiện! Đê tiện bởi vì điều đó chính tôi nói cho các ông biết. Chẳng những tôi muốn, mà tôi còn có thể giết, và tôi còn tự cách mình suýt nữa đã giết ông già. Nhưng tôi đã không giết, thần hộ mệnh của tôi đã cứu tôi khỏi phạm tội, vậy mà điều đó các ông không thèm hiểu… Vì thế các ông thật đê tiện, đê tiện, đê tiện! Bởi vì tôi không giết, không giết, không giết! Ông nghe chưa, ông biện lý: tôi không giết!

Chàng suýt ngạt thở. Suốt thời gian hỏi cung, chưa lần nào chàng xúc động như thế.

- Thế hắn đã nói gì với các ông, thằng Xmerdiakov ấy? - chàng nói, sau một lúc im lặng. - Có thể hỏi các ông điều này được chứ?

- Ông có thể hỏi chúng tôi mọi điều, - viên biện lý trả lời với vẻ lạnh lùng và nghiêm khắc, - về tất cả những gì liên can đến khía cạnh thực tế của công việc, còn chúng tôi, tôi xin nhắc lại, có nhiệm vụ giải đáp từng câu hỏi của ông. Chúng tôi thấy thằng hầu Xmerdiakov mà ông hỏi nằm bất tỉnh trên giường của hắn trong một cơn động kinh cực kỳ dữ dội lặp đi lặp lại liên tục lần này có lẽ là lần thứ mười. Ông bác sĩ cùng đi với chúng tôi đã khám bệnh cho hắn, bảo với chúng tôi rằng hắn khó lòng sống nổi đến sáng.

- Nếu vậy thì quỷ đã giết cha tôi! - Mitia buột thốt lên như thế cho đến phút này chàng vẫn tự hỏi: "Có phải Xmerdiakov hay không?"

- Chúng tôi sẽ còn trở lại sự việc này. - Nikolai Parfenovich quyết định, - bây giờ ông có muốn tiếp tục khai với chúng tôi không?

Mitia xin cho nghĩ một lát. Người ta nhã nhặn cho phép.

Nghỉ một lát, chàng tiếp tục. Nhưng chàng khổ sở trông thấy. Chàng kiệt sức, uất giận, tinh thần bàng hoàng. Thêm nữa, viên biện lý bây giờ dường như cố ý, cử chốc chốc lại chọc tức chàng bằng cách căn vặn về "những chuyện vặt vãnh". Mitia vừa kể lại việc chàng ngồi cưỡi lên bờ tường, dùng cái chày đánh vào đầu Grigori cứ giữ riệt lấy chân trái chàng, rồi chàng nhảy ngay xuống chỗ kẻ bị đánh, thì viên biện lý ngăn chàng lại và bảo chàng tả kỹ hơn cách ngồi của chàng trên bờ tường.

Mitia ngạc nhiên.

- Ô tôi ngồi như thế này này, như cưỡi ngựa, một chân bên này, một chân bên kia…

- Thế còn cái chày?

- Hai tay cầm chày.

- Không ở trong túi à? Ông nhớ kỹ như thế? Thế ông vung tay lấy đã mạnh lắm phải không?

- Chắc là thế, nhưng ông hỏi điều đó để làm gì?

- Ông nên vui lòng ngồi cưỡi lên chiếc ghế đúng như lúc ông ngồi trên bờ tường và diễn lại cụ thể cho chúng tôi rõ ông vung tay như thế nào, về phía nào, được chứ?

- Có phải các ông giễu tôi không? - Mitia hỏi, nhìn người lấy cung một cách ngạo mạn, nhưng ông ta không chớp mắt. Mitia quay ngoắt đi, ngồi cưỡi lên chiếc ghế và vung tay:

- Đánh như thế này này! Giết như thế này này! Ông còn cần gì nữa?

- Cảm ơn ông. Bây giờ ông chịu khó giải thích cho chúng tôi: thực ra ông nhảy trở lại để làm gì, có mục đích gì, nói cho thực là có ý định gì?

- Quái quỷ… tôi nhảy xuống chỗ người bị đánh gục… Tôi cũng chẳng biết để làm gì nữa!

- Lúc ấy ông hoảng loạn đến thế kia à? Và đang chạy trốn chứ gì?

- Vâng, trong lúc hoảng loạn và chạy trốn.

- Ông muốn cứu ông lão?

- Cứu quái gì? Mà cũng có lẽ thế, tôi không nhớ.

- Ông không có ý thức gì phải không? Nghĩa là trong trạng thái gần như mê man chứ gì?

- Ồ không, không mê man, tôi nhớ hết. Nhớ đến từng chi tiết nhỏ nhặt. Tôi nhảy xuống xem và lấy khăn tay lau máu cho lão.

Chúng tôi đã nhìn thấy chiếc khăn tay của ông. Ông hy vọng làm cho kẻ bị đánh sống lại chăng?

- Tôi không biết tôi có hy vọng không. Tôi chỉ muốn biết rõ lão còn sống hay không?

- A, ông muốn biết đến thế kia? Thế rồi sao?

- Tôi không phải là y sĩ, tôi không thể quyết định được. Khi, chạy đi, tôi nghĩ là lão đã chết, thế mà bây giờ lão đã tỉnh lại.

- Hay lắm, - viên biện lý kết luận, - Cảm ơn ông. Chúng tôi chỉ cần biết thế. Ông nói tiếp đi cho.

Hỡi ôi, tuy vẫn nhớ rõ, Mitia không kể ra rằng vì tình thương mà chàng nhảy xuống, và khi đứng bên kẻ bị giết, chàng đã nói mấy lời thương cảm: "tai hoạ cho lão, biết làm thế nào được, thôi thì lão cứ nằm đấy". Viên biện lý chỉ rút ra một kết luận rằng anh ta nhảy xuống "vào lúc như thế, trong trạng thái hoảng loạn như thế " chỉ để biết rõ: người duy nhất chứng tiến hành động phạm tội của anh ta còn sống hay không. Như vậy, đủ hiểu con người này cương quyết lạnh lùng và có tính toán như thế nào vào một lúc như tế…v.v, và v.v… Viên biện lý hài lòng: "Ta đã hỏi những "điều vặt vãnh" khiến thằng cha bệnh tật này phát cáu phải phun ra".

Mitia khổ tâm nói tiếp. Nhưng Nikolai Parfenovich lập tức ngăn chàng lại:

- Làm sao ông có thể chạy đến gặp Fedoxia Markova mà vẫn để nguyên hai bàn tay và cả mặt đẫm máu như thế?

- Lúc ấy tôi hoàn toàn không để ý rằng người tôi vấy máu! - Mitia đáp.

- Có thể đúng như thế, điều đó đôi khi vẫn xảy ra. - Viên biện lý đưa mắt trao đổi với Nikolai Parfenovich.

- Đúng là tôi không để ý, ông hiểu đời lắm, thưa ông biện lý.

Mitia bỗng tán thành. Nhưng tiếp đó đến chuyện Mitia đột nhiên quyết định "lánh đi", "nhường đường cho những kẻ hạnh phúc". Chàng không thể bộc lộ tâm tình như ban nãy, và kể về "bà hoàng của tâm hồn mình". Chàng gớm ghiếc những con người lạnh lùng, "cứ bám lấy chàng như những con rệp" này, bởi vậy trả lời những câu hỏi lặp đi lặp lại, chàng nói vắn tắt và gay gắt:

- Tôi đã quyết định tự sát. Còn sống làm gì nữa: câu hỏi đó tự dưng phải nảy ra. Người tình trước kia của Grusenka đã trở lại, anh ta đã gây hận cho nàng, nhưng đã trở về sau năm năm, vẫn yêu nàng, định chính thức cưới nàng để chuộc lại lỗi xưa. Tôi hiểu rằng đối với tôi thế là hết rồi… Đã chịu nhục nhã, lại còn máu, máu của Grigori nữa… Sống làm gì? Thế là tôi đi chuộc những khẩu súng đã cầm, nạp đạn để tảng sáng sẽ cho mình một viên đạn vào đầu…

- Còn đêm thì ăn chơi long trời lở đất chứ gì?

- Đúng thế, ăn chơi tung trời. Hừ, quái quỷ, các ông mau mau chấm dứt đi. Tôi nhất quyết muốn tự sát, ở gần đây thôi, ngoài rìa làng, tôi định năm giờ sáng sẽ chấm dứt đời mình, tôi đã sửa soạn sẵn mảnh giấy trong túi, viết sẵn ở nhà Perkhotin, khi nạp đạn vào súng. Mẩu giấy ấy đây, các ông đọc đi. Không phải vì các ông mà tôi thuật lại câu chuyện đâu! - Chàng bỗng nói thêm với giọng khinh miệt. Chàng móc mảnh giấy ra từ túi áo gilê, vứt xuống bàn trước mặt họ. Mấy viên dự thẩm đọc với vẻ tò mò, và theo lệ thường, họ đính vào hồ sơ.

- Ngay cả khi đến nhà ông Perkhotin, ông cũng không nghĩ đến chuyện rửa tay à? Vậy là ông không sợ bị tình nghi?

- Tình nghi quái gì? Nghi hay không thì cũng thế thôi, tôi phóng xe đến đây và sẽ tự sát vào năm giờ sáng, các người sẽ chẳng kịp làm gì hết. Nếu như không có việc xảy ra với bố tôi, các ông sẽ chẳng biết gì và sẽ không đến đây. Ôi, đấy là bàn tay ma quỷ, quỷ giết bố tôi, quỷ đã cho các ông biết sớm như thế! ao các ông kịp đến đây nhanh như thế? Kỳ quặc quái lạ!

- Ông Perkhotin có cho chúng tôi biết rằng khi vào nhà ông ta, ông cầm trong tay… hai tay vấy máu… một số tiền… món tiền lớn… một tập giấy bạc trăm, cả thằng nhỏ của ông ta cũng nhìn thấy!

- Đúng vậy, thưa các ông, tôi vẫn nhớ mà.

- Bây giờ còn một câu hỏi nhỏ nữa. Ông có thể cho biết điều này không, - Nikolai Parfenovich nói một cách hết sức mềm mỏng, - ông lấy đâu ra lắm tiền như vậy, cứ theo thực tế, tính thời gian thì thậm chí ông không ghé về nhà nữa kia mà?

Viên biện lý hơi nhăn mặt vì câu hỏi đặt ra quá thẳng thừng, nhưng ông ta không ngắt lời Nikolai Parfenovich.

- Không, tôi không ghé qua nhà. - Mitia trả lời, xem ra có vẻ rất bình tĩnh, nhưng nhìn xuống đất.

- Nếu vậy cho tôi nhắc lại câu hỏi, - Nikolai Parfenovich tiếp tục như thể lén lút thăm dò - ông làm cách nào có được số tiền lớn như thế, vì chính ông đã thú nhận rằng lúc năm giờ…

- Tôi cần mười rúp và đã cầm cho Perkhotin mấy khẩu súng, rồi đến bà Khokhlakova vay ba ngàn rúp, bà ấy không cho v.v… - Mitia ngừng lời đột ngột, - Vâng, thưa các ông, tôi túng tiền vậy mà bỗng nhiên lại có hàng ngàn đồng, thế chứ gì? Này các ông, các ông đang sợ: ngộ nhỡ hắn không nói hắn lấy tiền ở đâu ra thì sao? Đúng thế: tôi sẽ không nói, các ông đoán trứng rồi đấy, các ông sẽ không biết được đâu. - Mitia bỗng nói dằn từng tiếng, vẻ kiên quyết lạ thường. Các nhân viên điều tra im lặng một lát.

- Ông Karamazov, ông nên hiểu rằng chúng tôi rất cần biết điều đó! - Nikolai Parfenovich nói một cách nhẹ nhàng, nhún nhường.

- Tôi hiểu, nhưng dùsao tôi cũng không nói.

Cảnh sát trưởng xen vào, một lần nữa nhắc lại rằng người bị hỏi cung có quyền không trả lời các câu hỏi, nếu cho rằng điều đó có lợi nhất cho mình v.v…, nhưng im lặng như vậy, kẻ bị tình nghi có thể tự làm hại mình, nhất là khi các câu hỏi có tầm quan trọng như thế…

- Vân vân và vân vân, thưa các ông! Thôi, trước kia tôi cũng được nghe những lời răn dạy như thế rồi! - Mitia lại ngắt lời. - Chính tôi cũng hiểu việc này quan trọng như thế nào, mà đây lại là điểm trọng yếu, nhưng dùsao tôi cũng không nói.

- Chúng tôi thì chẳng làm sao, đây không phải là vụ án về chúng tôi, mà là vụ việc của ông, ông tự làm hại mình. - Nikolai Parfenovich nhận xét một cách nóng nảy.

- Này các ông, miễn đùa đi nhé, - Mitia ngước mắt lên và nhìn cả hai người với vẻ cứng cỏi. - Ngay từ đầu tôi đã cảm thấy rằng chúng ta cụng trán ở điểm này. Nhưng ban nãy, khi tôi bắt đầu trình bày, mọi việc như trong sương mù, tất cả đều bồng bềnh, thậm chí tôi chất phác đến mức đã đề nghị "chúng ta nên có sự tin cậy lẫn nhau". Bây giờ chính tôi thấy rằng không thể có sự tin cậy ấy được bởi vì dù thế nào chúng ta cũng sẽ đi đến bức tường ngăn đáng nguyền rủa ấy! Ta đã đến chỗ ấy rồi đấy! Không thể được, thế là chấm dứt! Tuy vậy tôi không trách các ông đâu, các ông không thể tin lời tôi nói, tôi hiểu chứ!

Chàng im lặng một cách ảo não.

- Nhưng dù vẫn quyết không nói ra điều trọng yếu nhất, ông có thể cho chúng tôi biết điều này, dẫu chỉ là tiếp sức xa xôi mập mờ được không: những lý do gì mạnh mẽ đến độ có thể khiến ông không chịu trả lời vào một lúc nguy hiểm cho ông như thế khi ông không khai thực?

Mitia nhếch mép cười buồn rầu và có phần tư lự.

- Tôi tốt bụng hơn các ông tưởng nhiều, thưa các ông, tôi sẽ cho các ông biết tại sao, tôi sẽ nói, xa xôi cho các ông biết điều đó mặcdù các ông không xứng đáng được như thế. Thưa các ông tôi không nói vì đấy là nỗi nhục nhã của tôi. Trả lời câu hỏi: lấy đâu ra tiền, đối với tôi là sự nhục nhã còn hơn cả việc giết bố lấy tiền, nếu như tôi đã giết và lấy tiền. Vì thế tôi không thể nói được. Nhục nhã quá nên không nói được. Sao, các ông muốn ghi lại phải không?

- Vâng, chúng tôi sẽ ghi. - Nikolai Parfenovich nói ấp úng.

- Các ông không nên ghi vào biên bản điều liên quan đến "sự nhục nhã". Chỉ vì lòng tốt mà tôi khai với các ông, tuy tôi có thể không khai, có thể nói là tôi chiều ý các ông, vậy mà các ông ghi ngay tắp lự. Thì ghi đi, muốn ghi gì thì ghi. - Chàng kết luận bằng giọng khinh miệt. - Tôi không sợ các ông… Và tôi tự hào trước các ông.

- Ông có thể nói sự nhục nhã ấy thuộc loại gì không? - Nikolai Parfenovich nói ấp úng.

Viên biện lý nhăn mặt một cách dễ sợ.

- Không - không, c'est fini(1), đừng phí công. Chẳng tội gì mà vấy bẩn. Dây vào các ông tôi đã bị vấy bẩn rồi. Các ông không xứng đáng nghe tôi nói, các ông cũng như bất cứ ai khác… Đủ rồi, các ông ạ, tôi ngừng lời.

Lời nói hết sức dứt khoát. Nikolai Parfenovich, không nài nữa, nhưng qua ánh mắt của Ippolit Kirinlovich viên dự thẩm thấy ngay rằng ông biện lý vẫn chưa mất hy vọng.

Ít ra ông cũng có thể cho chúng tôi biết điều này chứ: khi ông đến nhà ông Perkhotin, ông cầm trong tay bao nhiêu tiền, cụ thể là bao nhiêu rúp?

- Tôi không thể nói ra điều đó.

- Hình như ông có nói với ông Perkhotin về số tiền ba ngàn rúp do bà Khokhlakova đưa cho ông phải không?

- Có lẽ thế. Thôi đủ rồi, các ông ạ, tôi sẽ không nói là bao nhiêu tiền.

- Nếu vậy thì ông chịu khó kể lại cho chúng tôi rõ ông đã đi đến đây như thế nào và tất cả những việc ông làm sau khi đến đây chứ?

- Ồ, về chuyện đó thì ông cứ hỏi tất cả những người ở đây. Nhưng có lẽ tôi sẽ kể với các ông.

Chàng thuật lại, nhưng chúng tôi sẽ không ghi lại ở đây những điều chàng kể. Chàng kể một cách khô khan qua quít. Chàng hoàn toàn không nói về tâm trạng hoan hỉ yêu đương của mình. Tuy nhiên chàng kể về việc quyết tâm tự sát đã tan biến như thế nào, do "những nhân tố mới". Chàng kể mà không nói rõ lý do, không đi vào chi tiết. Vả chăng, các nhân viên điều tra lần này cũng không làm chàng lo ngại lắm: rõ ràng đối với họ bây giờ, đấy không phải là điểm chính.

- Chúng tôi sẽ kiểm tra lại tất cả, chúng tôi sẽ còn trở lại tất cả những điều đó khi hỏi các nhân chứng, tất nhiên là hỏi trước mặt ông. - Nikolai Parfenovich kết thúc cuộc hỏi cung. - Bây giờ xin ông để lên bàn tất cả mọi thứ ông có trong mình, nhất là tiền có bao nhiêu bỏ ra hết.

- Tiền, thưa các ông? Vâng, tôi hiểu, cần phải như thế. Thậm chí tôi ngạc nhiên rằng trước đây các ông không hỏi đến. Kể cũng phải thôi, tôi chưa hề đi đâu, tôi vẫn ngồi trước mắt các ông, tiền đây, các ông đếm đi, nhận lấy đi, đủ hết đấy.

Chàng dốc hết trong túi ra kể cả tiền lẻ, lấy ở túi bên áo gilê ra hai đồng hai mươi kopek. Họ đếm được tám trăm ba mươi sáu rúp bốn mươi kopek.

- Thế là hết rồi ư? - viên dự thẩm hỏi.

- Hết rồi.

- Theo lời khai của ông thì ông chi ở cửa hàng Plotnikov ba trăm rúp, ông trả Perkhotin mười rúp, cho người đánh xe hai chục rúp, thua bạc ở đây hai trăm rúp, rồi sau đó…

Nikolai Parfenovich tính đủ hết. Mitia vui lòng giúp ông ta. Nhớ và ghi lại từng xu Nikolai Parfenovich sơ bộ kết toán.

- Với số tám trăm rúp này nữa thì lúc đầu ông có khoảng ngàn rưởi rúp cả thảy chứ gì?

- Khoảng ấy. - Mikhail Makarovich nói buông thõng.

Nhưng sao mọi người đều bảo ông có hơn thế nhiều?

- Họ muốn nói sao dù nói chứ.

- Chính ông cũng nói thế kia mà.

- Thì chính tôi cũng nói thế.

- Chúng ta sẽ kiểm tra lại tất cả những điều đó qua lời khai của những người làm chứng khác; về tiền thì ông đừng lo, nó sẽ được cất giữ cẩn thận và sẽ được hoàn trả lại ông khi nào giải quyết xong vụ việc… mới bắt đầu… nếu như xét ra, hay đúng hơn là sẽ chứng minh được rằng ông có quyền không thể chối cãi được đối với số tiền đó. Thế còn bây giờ…

Nikolai Parfenovich bỗng đứng dậy và kiên quyết tuyên bố với Mitia rằng ông ta "có trách nhiệm buộc phải" khám xét tỉ mỉ, kỹ lưỡng "áo quần của ông và mọi cái khác…"

- Xin các ông cử làm, tôi sẽ lộn trái tất cả các túi ra, nếu các ông muốn.

Quả thực, chàng bắt đầu lộn túi ra.

- Cần cởi hết quần áo ra.

- Sao? Cởi quần áo à? Quái quỷ! Cứ để nguyên như thế này mà khám xét! Không được ư?

- Nhất quyết không được, ông Dmitri Fedorovich. Phải cởi quần áo ra.

- Thôi thì tuỳ các ông. - Mitia rầu rĩ phục tùng, - chỉ xin không cởi tại đây, mà sau những tấm rèm kia. Ai sẽ khám xét?

- Tất nhiên là sau rèm. - Nikolai Parfenovich nghiêng đầu tỏ ý chấp thuận.

Khuôn mặt bé nhỏ của ông ta tỏ vẻ quan trọng đặc biệt.

Chú thích:

(1) Thế là xong (Tiếng Pháp trong nguyên bản - N.D).

Chương 6

Viên biện lý bẫy được Mitia

Đến đây bắt đầu xảy ra một, việc lạ lùng, hoàn toàn bất ngờ đối với Mitia. Chỉ mới trước đó một phút, chàng không thể ngờ rằng có kẻ nào dám đối xử với chàng như thế, chàng là Mitia Karamazov kia mà! Cái chính đây là sự lăng nhục, là họ tỏ ra "ngạo mạn và khinh miệt chàng". Cởi bỏ áo ngoài ra thì còn được nhưng đây lại đòi chàng phải cởi hết quần áo ra kia. Không chỉ là đòi hỏi, mà thực chất là ra lệnh, điều đó chàng hiểu rất rõ. Kiêu hãnh và khinh thị, chàng làm theo hết, không thèm nói gì.

Họ ra sau rèm, ngoài Nikolai Parfenovich và viên biện lý, còn mấy nông dân đi theo, "hẳn là để dùng sức mạnh, - Mitia nghĩ, - hoặc còn ý định gì khác nữa".

- Thế nào, phải cởi cả sơ mi nữa chăng? - chàng hỏi bằng giọng gay gắt, nhưng Nikolai Parfenovich không trả lời: ông ta cùng viên biện lý mải xem xét chiếc áo ngoài, quần, gilê, và mũ, rõ ràng là cả hai rất quan tâm đến việc khám xét: "Họ không cần giữ ý gì hết, - Mitia thoáng nghĩ, - thậm chí không có lấy một chút lễ độ tối thiểu".

- Tôi hỏi các ông lần thứ hai: có cần cởi áo sơ mi không? - Chàng nói càng gay gắt và cáu kinh hơn.

- Đừng lo, chúng tôi sẽ bảo cho ông biết, - Nikolai Parfenovich trả lời, thậm chí ra giọng bề trên. Ít ra là Mitia cảm thấy như thế.

Trong lúc đó, viên dự thẩm và viên biện lý khẽ giọng bàn bạc với nhau, coi bộ rất quan tâm. Thì ra chiếc áo ngoài, nhất là vạt bên trái, phía sau có một vệt máu rất lớn, đã khô cứng, vẫn chưa nhàu lắm. Quần cũng thế. Ngoài ra, trước mặt mấy người làm chứng, Nikolai Parfenovich tự tay sờ nắn cổ áo, tay áo, tất cả các đường viền áo ngoài và quần, rõ ràng là tìm cái gì, hẳn là tìm tiền. Cái chính là họ không giấu giếm Mitia là họ ngờ chàng có thể khâu tiền vào áo quần. "Họ xem ta như tên ăn cắp, chứ không phải là một sĩ quan", - chàng tự nhủ. Họ công nhiên trao đổi ý kiến với nhau trước mặt chàng. Chẳng hạn, viên lục sự cũng ở sau rèm, xăng xái nịnh bợ nhắc Nikolai Parfenovich chú ý đến chiếc mũ; hắn nói: "Xin các ông nhớ đến viên thư lại Gridenka, mùa hè y đi lĩnh lương cho cả văn phòng rồi khi trở về y bảo rằng vì say rượu đã đánh mất hết tiền, thế rồi người ta tìm thấy tiền ở đâu? Chính ở riềm mũ của y, chiếc mũ cát két, những bạc trăm cuộn tròn lại và khâu vào riềm mũ". Viên dự thẩm và viên biện ý nhớ rõ việc Gridenka, vì thế họ để riêng chiếc mũ cát-két của Mitia ra, để sau sẽ xem xét lại thật kỹ cùng với cả áo quần.

- Xin hỏi, - Nikolai Parfenovich bỗng kêu lên khi nhận thấy tay áo sơ mi bên phải của Mitia gập vào trong bê bết máu, - xin hỏi, thế này là thế nào, máu ư?

- Máu, - Mitia sẵng giọng.

- Máu gì vậy… tại sao lại phải lộn tay áo vào trong?

Mitia kể lại rằng chàng bị vấy máu tay áo lúc săn sóc Grigori và vén gập vào trong ngay từ lúc ở nhà Perkhotin, khi rửa tay.

- Phải giữ cả áo sơ mi của ông nữa, điều đó rất quan trọng… làm vật chứng.

Mitia đỏ mặt, tức điên lên.

- Sao, thế là tôi trần truồng à? - Chàng quát lên.

- Đừng lo… Chúng tôi sẽ có cách giải quyết, còn bây giờ xin ông chịu khó cởi cả bít tất ra.

- Ông không đùa chứ? Có thật là cần phải như thế không? - Mắt Mitia loé lên.

- Chúng tôi không đùa. - Nikolai Parfenovich nghiêm nghị bác lại.

- Ờ, nếu là cần… thì tôi… - Mitia lầm bầm, và ngồi xuống giường, cởi bít tất. Chàng ngượng không thể chịu nổi: mọi người đều mặc quần áo, còn chàng thì trần truồng, và kỳ lại thay, mình trần thân trụi như thế này chàng cảm thấy dường như mình có tội với họ, đặc biệt chàng gần như chịu nhận là quả thực chàng bỗng trở nên thấp kém hơn tất cả bọn họ và bây giờ họ hoàn toàn có quyền khinh chàng. "Nếu tất cả mọi người đều trần truồng thì chàng đến nỗi xấu hổ lắm, còn mọi người đều nhìn mình trần truồng thì thật nhục nhã! - ý nghĩ ấy luôn luôn thoáng hiện trong óc chàng. - Cứ như trong giấc mơ, đôi khi ta cũng đã mơ thấy mình lâm vào tình cảnh nhục nhã như thế này". Nhưng đối với chàng, cởi bít tất là điều đau khổ, đôi bít tất rất bẩn, đồ lót trong cũng vậy, bây giờ mọi người đều thấy điều đó. Nhất là chàng không đưa đôi chân mình, không hiểu vì sao suốt đời chàng cho rằng hai ngón chân cái của mình nom kỳ quái, nhất là một móng ở chân phải thô kệch, dẹt đét, quặp xuống, bây giờ mọi người đều sẽ nhìn thấy. Xấu hổ quá thể, chàng cố ý tỏ ra thô lỗ hơn. Chàng giật tung áo sơ mi ra.

- Các ông còn muốn tìm kiếm ở chỗ nào nữa không, nếu như các ông không biết xấu hổ?

- Không, tạm thời chưa cần.

- Thế sao, tôi cứ phải trần truồng thế này? - Chàng điên tiết hỏi thêm.

- Phải, tạm thời cần phải như thế… Ông chịu khó tạm ngồi xuống đấy, có thể lấy tấm chăn trên giường quấn vào người, rồi tôi sẽ thu xếp!

Họ đưa mọi thứ ra trước những người làm chứng, lập biên bản khám xét, và cuối cùng Nikolai Parfenovich đi ra, người ta mang áo quần của chàng ra theo. Ippolit Kirinlovich cũng đi ra. Ở lại với Mitia chỉ còn mấy người nông dân, họ chỉ im lặng đứng nhìn chàng không dứt. Mitia choàng tấm chăn lên người, chàng thấy lạnh. Đôi chân trần của chàng thòi ra ngoài, và chàng vẫn không thể nào kéo chăn phủ kín chân được. Chẳng hiểu sao Nikolal Parfenovich mãi không trở lại, "lâu đến nỗi chàng cảm thấy như bị hành hạ", "hắn coi ta như con chó con", Mitia nghiến răng. "Viên biện lý khốn kiếp ấy cũng đã ra rồi, hẳn là vì khinh bỉ, nhìn ta trần truồng, hắn kinh tởm". Mitia vẫn cho rằng họ khám xét quần áo của chàng rồi sẽ đem ra. Nhưng chàng hết sức phẫn nộ khi Nikolai Parfenovich trở lại với một gã nông dân mang theo một bộ quần áo khác.

- Quần áo của ông đây. - ông ta nói với giọng buông tuồng, rõ ràng rất hài lòng về chuyến đi thành công của mình. - Đấy là ông Kanganov cho mượn trong trường hợp kỳ lạ này, cả một chiếc áo sơ mi sạch nữa. May sao ông ấy có sẵn trong va ly tất cả những thứ đó. Ông có thể cứ giữ lại đồ lót và bít tất.

Mitia giận sôi lên.

- Tôi không thèm dùng quần áo của người khác! - Chàng quát lên với giọng nạt nộ. - Trả lại quần áo của tôi đây!

- Không thể được.

- Trả lại quần áo của tôi, cóc cần Kanganov, cóc cần quần áo của hắn, cả chính bản thân hắn nữa!

Người ta khuyên can chàng một lúc lâu. Nhưng rồi người ta cũng làm được cho chàng yên tâm. Người ta gợi ý chàng rằng bộ quần áo vấy máu của chàng phải "gộp vào với những vật chứng khác", bây giờ "thậm chí họ không có quyền để lại những thứ đó cho chàng", "… vì sự việc có thể có một kết thúc bất ngờ".

Cuối cùng Mitia đại khái cũng hiểu điều đó. Chàng im lặng một cách ủ rũ và vội vàng mặc quần áo. Chàng chỉ nhận thấy rằng nó sang hơn bộ của chàng, chàng không muốn "lợi dụng". Ngoài ra, nó "chật đến bẽ mặt. Ta phải mặc vào để làm thằng hề mua vui cho các người chắc!".

Người ta lại nói với chàng rằng chàng phóng đại sự việc, ông Kanganov chỉ cao hơn chàng một chút thôi, chỉ có cái quần là hơi dài. Nhưng chiếc áo ngoài thì thực sự hẹp vai.

- Quái quỷ, đến cài cúc cũng khó. - Mitia lại càu nhàu. - Xin làm ơn nhắn lời tôi bảo ông Kanganov rằng tôi không hỏi mượn quần áo ông ấy và người ta biến tôi thành thằng hề trong bộ quần áo này.

- Ông hiểu rất rõ điều đó và đáng tiếc… không phải là tiếc bộ quần áo mà lấy làm tiếc rằng cơ sự lại như thể… - Nikolai Parfenovich nói lí nhí.

- Cần quái gì sự tiếc thương của hắn! Nào, bây giờ thì đi đâu, hay vẫn cứ phải ngồi đây?

Người ta yêu cầu chàng lại sang "phòng ấy". Mitia đi ra, cau có tức tối và cố không nhìn ai. Mặc quần áo của người khác, chàng cảm thấy ê chề quá, chodù là trước mấy gã nông dân, Trifon Borisovich (không rõ vì sao, khuôn mặt ông ta thoáng hiện ở cửa ra vào rồi biến ngay). "Lão đến xem kẻ hoá trang", - Mitia nghĩ. Chàng ngồi xuống chiếc ghế trước kia của mình. Chàng cảm thấy mình như đang trong cơn ác mộng quái dán, dường như chàng mất trí.

B-ây giờ thì sao nào, các ông sẽ lấy roi ra đánh tôi chắc, chỉ còn có nước ấy nữa thôi. - Chàng nghiến răng nói với viên biện lý. Chàng không buồn quay mặt về phía Nikolai Parfenovich như thể không đáng nói với ông ta. "Hắn khám xét đôi bít tất của ta kỹ quá, lại còn bắt lộn trái ra nữa chứ, thằng khốn nạn, đấy là hắn cố ý phơi bày cho mọi người thấy đồ lót của ta bẩn thỉu như thế nào!"

- Bây giờ sẽ chuyển sang hỏi các nhân chứng. - Nikolai Parfenovich nói, như trả lời câu hỏi của Dmitri Fedorovich.

- Phải, - viên biện lý trầm ngâm thốt lên, dường như cũng toan tính điều gì.

- Ông Dmitri Fedorovich ạ, chúng tôi đã làm tất cả những gì có thể làm được vì lợi ích của ông, - Nikolai Parfenovich nói tiếp, - nhưng vì ông nhất quyết không chịu nói rõ cho chúng tôi biết nguồn gốc số tiền tìm thấy trong người ông, nên lúc này chúng tôi…

- Cái nhẫn của ông bằng gì thế? - Mitia bỗng ngất lời, như thoát khỏi trạng thái trầm tư, dùng ngón tay trỏ vào một trong ba chiếc nhẫn lớn đeo ở bàn tay phải của Nikolai Parfenovich.

- Nhẫn? - Nikolai Parfenovich ngạc nhiên hỏi lại.

- Phải, chính cái này này… Ở ngón giữa ấy, ngọc có vân, ngọc gì vậy? - Như một đứa trẻ ương bướng, Mitia nài hỏi bằng giọng cáu kỉnh.

- Đấy là hoàng ngọc mờ, - Nikolai Parfenovich mỉm cười, - nếu ông muốn xem, tôi sẽ tháo ra…

- Không, không, đừng tháo ra! - Mitia la lên một cách dữ tợn, chàng chợt tỉnh và tự giận mình, - đừng tháo ra, đừng tháo ra, không cần… Quái quỷ… Thưa các ông, các ông làm nhơ bẩn tâm hồn tôi! Lẽ nào các ông cho rằng tôi thực sự đã giết cha tôi mà muốn giấu tội, quanh co, dối trá, lẩn tránh? Không Dmitri Fedorovich không phải là kẻ như thế, nếu hắn phạm tội thì hắn đã không chịu đựng nổi, tôi thề rằng nếu vậy thì tôi đã không đợi đến lúc mặt trời mọc như dự định ban đầu, khiến các ngài đến được đây, mà đã tự sát sớm, không chờ đến rạng sáng! Bây giờ tôi cảm thấy rõ điều đó. Hai chục năm sống trên đời, tôi không học được nhiều điều bằng một đêm đáng nguyền rủa này! Nếu vậy thì đêm nay, giây lát này tôi còn có thái độ như thế được không khi ngồi trước các ông: có còn nói năng, cử động như thế được không, có còn nhìn các ông và thế gian như thế được không, nếu như tôi đúng là kẻ giết cha, ngay cả việc tưởng mình nhỡ tay đánh chết Grigori cũng đã khiến tôi suốt đêm không yên được nữa là, - không phải vì sợ, ồ, không phải vì sợ bị các ông đừng phạt! Nhục nhã! Các ông là những kẻ thích giễu cợt, chẳng nhìn thấy gì và chẳng tin gì, các ông là những con chuột chùi mù, vậy mà lại muốn tôi bộc lộ với các ông một điều đê tiện nữa của tôi, một điều nhục nhã nữa, chỉ cốt để tránh được sự buộc tội của các ông? Thà đi tù khổ sai còn hơn! Kẻ mở cửa buồng cha tôi và vào buồng chính là kẻ giết người và lấy tiền. Kẻ ấy là ai, tôi đoán không ra và khó lắm, nhưng không phải là Dmitri Karamazov, các ông nên biết như vậy đấy là tất cả những gì tôi có thể nói với các ông, thôi đủ rồi, đừng quấy rầy nữa… Cứ việc bắt tôi đi đầy, hành quyết đi, nhưng đừng chọc tức tôi nữa. Tôi không nói nữa. Hãy gọi các nhân chứng của các ông đi!

Mitia tuôn ra đoạn độc thoại bất ngờ của mình, như thể chàng đã quyết định dứt khoát không nói gì nữa. Viên biện lý vẫn luôn luôn theo dõi chàng, và chàng vừa im tiếng thì hết sức lạnh lùng và bình tĩnh, ông ta bỗng nói một điều tuồng như hết sức bình thường:

- Chính về cánh cửa mở mà ông vừa nhắc đến, tiện đây chúng tôi có thể cho ông biết một lời khác rất lạ và cực kỳ quan trọng đối với ông và chúng tôi, lời khai của lão Grigori Vaxilievich đã bị ông đánh trọng thương. Khi tỉnh lại, lão đã trả lời chúng tôi một cách rõ ràng và nhất quyết rằng ngay từ lúc ra bậc tam cấp và nghe thấy có tiếng động gì không rõ trong vườn, lão quyết định đi vào vườn qua cái cổng để mở thì khi đã vào, trước khi nhận thấy ông bỏ chạy trong bóng tối, như ông đã khai với chúng tôi rằng ông chạy từ chỗ cửa sổ mà ông nhìn thấy ông thân sinh của ông, lão Grigori nhìn về bên trái và quả thực thấy cửa sổ mở, đồng thời lão nhận thấy cửa buồng, ở gần lão hơn nhiều, cũng mở, mà ông thì bảo rằng suốt thời gian ông ở trong vườn, cửa ấy vẫn đóng. Tôi không giấu ông rằng chính Vaxilievich đã dứt khoát kết luận rằng hẳn là ông phải chạy ra từ cửa ấy, tuy lão không chính mắt nhìn thấy ông chạy ra, lúc đầu lão chỉ thấy ông ở cách lão một quãng, ở giữa vườn, chạy về phía tường…

 Mới nghe nữa chừng, Mitia đã bật dậy khỏi ghế:

- Nhảm nhí! - Chàng gào lên trong cơn cuồng nộ. - Nói dối trơ tráo! Lão không thể nhìn thấy cửa mở, vì lúc ấy cửa đóng… Lão khai man…

- Tôi có bổn phận phải nhắc lại với ông rằng lão cả quyết lời khai của lão là đúng. Lão không hề do dự. Lão một mực nói như vậy. Chúng tôi đã hỏi lại lão mấy lần.

- Chính thế, tôi đã hỏi lại mấy lần! - Nikolai Parfenovich hăm hở xác nhận.

- Không đúng, không đúng! Đấy hoặc là vu khống tôi, hoặc là ảo giác của kẻ điên. - Mitia tiếp tục gào lên. - Chẳng qua là trong cơn mê sảng, đang chảy máu, bị thương, chợt tỉnh lại lão mường tượng thấy thế… Lão mê sảng!

- Thế nhưng lão nhận thấy cửa lớn mở không phải lúc lão tỉnh dậy sau khi bị thương, mà từ trước đó, khi lão vừa mới từ gian nhà ngang vào vườn…

- Sai sự thật, sai sự thật, không thể thế được! Vì căm tôi mà lão vu khống… Lão không thể nhìn thấy… Tôi không chạy ra qua cửa lớn! - Mitia thở hổn hển.

Viên biện lý quay về phía viên dự thẩm và nói bằng giọng oai nghiêm:

- Đưa ra cho ông ta xem.

- Ông biết vật này chứ?

Nikolai Parfenovich đặt lên bàn chiếc phong bì lớn, cỡ phong bì công văn, bằng giấy dày, trên đó vẫn còn ba dấu niêm phong nguyên vẹn. Phong bì rỗng không, bị xé ở một phía. Mitia tròn mắt nhìn.

- Đây là chiếc phong bì của cha tôi, hẳn thế, - chàng lẩm bẩm, - chính chiếc phong bì để ba ngàn rúp… nếu có đề, cho tôi coi "tặng con gà con của tôi"… đây rồi: ba ngàn, - chàng kêu lên, - ba ngàn, các ông thấy chứ?

- Chúng tôi thấy chứ, nhưng khi chúng tôi tìm thấy nó thì bên trong không còn tiền, phong bì rỗng không, vứt trên sàn cạnh giường, sau tấm bình phong.

Mitia đứng mấy giây, bàng hoàng.

- Thưa các ông, đấy là Xmerdiakov! - Chàng bỗng gào toáng lên. - Hắn giết, hắn lấy tiền! Chỉ có hắn biết ông già giấu tiền ở đâu. Đích thị là hắn, bây giờ thì rõ rồi!

Nhưng cả ông cũng biết về chiếc phong bì và biết nó giấu dưới đệm.

- Tôi không hề biết: tôi chưa từng nhìn thấy nó bao giờ, bây giờ lần đầu tiên tôi nhìn thấy, trước đây tôi chỉ nghe Xmerdiakov nói… Chỉ mình hắn biết ông già giấu ở đâu, chứ tôi không biết…

Mitia hoàn toàn nghẹt thở.

- Thế nhưng ban nãy chính ông khai với chúng tôi rằng chiếc phong bì giấu ở dưới đệm của người quá cố. Ông nói là ở dưới đệm, như vậy là ông biết nó ở đâu.

- Chúng tôi đã ghi như vậy! - Nikolai Parfenovich xác nhận.

- Nhảm nhí, vô lý! Tôi tuyệt nhiên không biết nó ở dưới đệm. Mà có thể hoàn toàn không phải ở dưới đệm… Tôi nói bừa đi đấy thôi… Thế Xmerdiakov nói sao? Các ông có hỏi nó chiếc phong bì vẫn giấu ở đâu không? Xmerdiakov nói sao? Đấy là cái chính… Tôi cố ý nói bừa đi, đâm ra cột vào mình… Tôi nói dối các ông mà không hề nghĩ rằng nó ở dưới đệm, vậy mà bây giờ các ông… Các ông biết không, người ta buột miệng nói phứa đi là chuyện thường. Chỉ có Xmerdiakov biết, chỉ một mình hắn biết, ngoài ra không có ai nữa. Ngay với tôi hắn cũng không cho tôi biết phong bì giấu ở đâu! Nhưng hắn giết, chính hắn; chắc chắn là hắn giết, bây giờ đối với tôi điều đó rõ như ban ngày. - Mitia kêu lên, mỗi lúc một điên cuồng hơn, lặp đi lặp lại một cách rời rạc, nổi nóng và hung dữ. - Các ông phải hiểu và cho bắt hắn ngay, bắt ngay… Chính hắn giết khi tôi bỏ chạy và Grigori nằm bất tỉnh, bây giờ thì rõ rồi… Hắn gõ tín hiệu, và ông già mở cửa cho hắn… Bởi vì chỉ có hắn biết tín hiệu, mà không đúng tín hiệu thì không đời nào ông già mở cửa…

- Nhưng ông lại quên mất một điều, - Viên biện lý nói, vẫn dè dặt, nhưng dường như đã có vẻ đắc thắng, - là không cần gõ tín hiệu nếu cửa đã mở sẵn ngay từ lúc ông còn ở vườn…

- Cánh cửa, cánh cửa, - Mitia lẩm bẩm và lặng thinh nhìn chằm chằm vào viên biện lý, chàng buông phịch mình xuống ghế. Tất cả đều im lặng.

- Phải, cánh cửa… Đấy là điều ma quái! Trời hại tôi! - Chàng kêu lên, ngơ ngác nhìn thẳng về phía trước.

- Ông thấy đấy, - viên biện lý nói với giọng quan trọng, - và bây giờ ông hãy tự xét lấy, ông Dmitri Fedorovich: một mặt, lời khai ấy về cánh cửa mở mà ông đã qua đó chạy ra khiến cho cả ông lẫn chúng tôi đều khó nghĩ. Mặt khác sự im lặng khó hiểu, ương bướng và gần như dữ tợn của ông về nguồn gốc của số tiền đột nhiên ông có trong tay, trong khi đó mới ba giờ trước, theo chính lời khai của ông, ông còn đem cầm mấy khẩu súng lấy mười rúp! Vì tất cả những lẽ ấy, ông tự quyết định đi: chúng tôi phải tin điều gì và tập trung vào việc gì? Và ông đừng có chụp cho chúng tôi là "những kẻ trâng tráo lạnh lùng và thích giễu cợt" không có khả năng tin những hứng khởi cao quý của tâm hồn ông.

Mitia xúc động không thẻ tưởng được, chàng tái nhợt đi.

- Thôi được! Chàng bỗng kêu lên. - Tôi đành thổ lộ với các ông điều bí mật của tôi, tôi sẽ nói tôi lấy đâu ra tiền! Tôi sẽ phơi bày sự nhục nhã của tôi, để cho sau này cả các ông lẫn tôi đều khỏi mang tội…

- Ông Dmitri Fedorovich ạ, - Nikolai Parfenovich đỡ lời bằng một giọng vui sướng, có phần cảm kích, - ông nên tin rằng mọi sự thú nhận thành thực và đầy đủ của ông vào lúc này đều có thể làm giảm nhẹ rất nhiều số phận của ông sau này và thậm chí còn…

Nhưng viên biện lý khẽ đã vào chân viên dự thẩm ở dưới bàn, và ông ta dừng lại kịp thời. Thật ra, Mitia cũng chẳng nghe ông ta nói.

Chương 7

Bí mật lớn lao của Mitia

- Thưa các ông, - chàng lên tiếng, vẫn xúc động như thế, - số tiền ấy… tôi muốn thú nhận hết… đấy là tiền của tôi.

Mặt viên biện lý và viên dự thẩm dài ra, họ hoàn toàn không ngờ lại như thế.

- Sao lại là tiền của ông được, - Nikolai Parfenovich ấp úng, - mới lúc năm giờ chiều, theo lời thú nhận của ông…

- Ồ, thây kệ nó cái năm giờ chiều và lời thú nhận của tôi, bây giờ vấn đề không phải ở đấy! Đó là tiền của tôi, của tôi, mà là tiền tôi đã đánh cắp… không phải tiền của tôi, mà là tiền tôi đã đánh cắp, số tiền ngàn rưỡi, tôi mang nó bên mình, nó luôn luôn ở bên mình tôi…

- Vậy ông lấy ở đâu?

- Ở cổ thưa các ông, đeo bên cổ, cái cổ này này… Nó ở bên cổ tôi tôi khâu nó vào miếng vải, đeo ở cổ này này, đã lâu rồi, một tháng nay, tôi đeo nó bên cổ mà xấu hổ nhục nhã!

- Nhưng số tiền ấy… Ông chiếm hữu của ai?

- Ông muốn nói là "ăn cắp" chứ gì? Bây giờ thì cứ dùng lời lẽ thẳng thừng. Vâng, tôi cho rằng số tiền ấy dùsao vẫn cứ là tiền ăn cắp, còn nếu ông muốn thì đúng là tiền tôi đã "chiếm đoạt". Nhưng theo tôi dù đó là tiền ăn cắp. Tối hôm qua thế là tôi đã ăn cápp hẳn.

- Tối hôm qua? Nhưng ông vừa nói rằng ông… xoay được đã một tháng nay!

- Đúng nhưng không phải là tiền của cha tôi, không phải của cha tôi, xin các ông đừng lo, không phải tôi đánh cắp của cha tôi, mà của nàng. Để tôi kể và đừng ngất lời. Chuyện này thật đau lòng. Các ông ạ, một tháng trước Ekaterina Ivanovna Verkhovxeva, trước đây là vợ chưa cưới của tôi mời tôi đến… Các ông biết nàng chứ?

- Biết chứ, ông nói đi.

- Tôi biết là các ông biết nàng. Một tâm hồn rất mực cao quý, cao quý nhất trong những tâm hồn cao quý, nhưng căm thù tôi đã lâu, đã lâu lắm rồi… và căm thù thế là đích đáng, đích đáng!

- Ekaterina Ivanovna? - Viên dự thẩm hỏi lại. Viên biện lý cũng hết sức ngạc nhiên.

- Ôi, xin đừng nói tên nàng ra làm gì! Tôi nói ra khiến nàng dây vào vụ này thì tôi thật là đê tiện. Vâng, tôi thấy rằng nàng căm ghét tôi từ lâu… ngay từ lần đầu, ngay từ lần nàng đến chỗ tôi ở… Nhưng thôi, đủ rồi, các ông không đáng được biết chuyện ấy, mà cũng chẳng cần biết nữa kia… Chỉ cần biết rằng một tháng trước nàng đã gọi tôi đến, đưa cho tôi ba ngàn đồng nhờ đi gửi cho cô chị nàng và một người họ hàng ở Moskva (làm như nàng không thể tự đi gửi được!), còn tôi… đấy chính là vào cái giờ ác hại của đời tôi, khi tôi… Tóm lại khi tôi mới yêu một người khác, nàng hiện đang ở đây, đang ngồi ở dưới kia, Grusenka… lần ấy tôi đưa nàng đến Mokroe này và trong hai ngày đã ăn chơi vung vãi hết nửa số ba ngàn đáng nguyền rủa ấy tức là ngàn rưỡi, nửa còn lại tôi giữ bên mình. Nửa còn lại mà tôi giữ ấy tôi đeo bên cổ, như đeo lá bùa, hôm qua tôi đã phá ra và tiêu xài hết. Số tám trăm rúp còn lại hiện ở trong tay ông, ông Nikolai Parfenovich ạ, đấy là tiền còn lại của số ngàn rưỡi hôm qua.

- Xin hỏi, như thế là thế nào, vì một tháng trước ông đã tiêu ở đây ba ngàn, chứ không phải là ngàn rưỡi, mọi người đều biết như thế kia mà?

- Ai biết? Ai đếm? Tôi giao cho ai đếm?

- Xin lỗi, chính ông đã nói với mọi người rằng lần ấy ông xài hết đúng ba ngàn rúp.

- Quả là tôi có nói, nói với cả thành phố, và cả thành phố đều nói lại như vậy, và mọi người đều cho rằng tôi đã vung tay ăn chơi phung phí hết ba ngàn rúp ở Mokroe này. Có điều tôi tiêu không phải là ba ngàn, mà là ngàn rưỡi rúp, còn ngàn rưỡi nửa tôi khâu vào cái bọc đeo bên cổ. Thế đấy, các ông ạ, số tiền hôm qua là ở đấy ra…

- Gần như là chuyện thần kỳ…, - Nikolai Parfenovich lầu bầu.

- Xin hỏi, - Cuối cùng viên biện lý nói, - trước đây ông có nói chuyện đó với ai không., tức là về ngàn rưỡi mà ông giữ lại một không trước ấy?

- Tôi chẳng nói với ai cả.

- Lạ thật. Thế ra ông không nói gì với ai cả?

- Tuyệt không nói với ai cả.

- Nhưng tại sao ông lại im lặng như thế? Cái gì xui khiến ông giữ bí mật như vậy? Tôi sẽ nói rõ hơn: rốt cuộc ông đã cho chúng tôi biết điều bí mật mà ông coi là rất đỗi "nhục nhã", tuy thực ra, cố nhiên chỉ là nói một cách tương đối, hành động ấy, việc chiếm dụng tạm thời, ít ra theo quan điểm của tôi, chỉ là một hành động hết sức nông nổi, nhưng không lấy gì làm nhục nhã lắm, nếu chú ý đến tính cách của ông… Thì cứ cho đó là hành động hết sức đáng chê trách đi, tôi đồng ý, nhưng đáng chê trách vẫn chưa phải là nhục nhã… Nghĩa là thực ra tôi muốn nói: rằng trong tháng này, về ba ngàn đồng ấy của bà Verkhovxeva mà ông đã tiêu hết thì nhiều người đã đoán biết, chẳng cần ông thú nhận, chính tôi cũng đã nghe câu chuyện huyền hoặc đó… Chẳng hạn ông Mikhail Makarovich cũng có nghe nói. Thành thử, đấy không phải là chuyện huyền hoặc, mà là chuyện ngồi lê đôi mách của cả thành phố. Thêm nữa, có những dấu hiệu cho thấy rằng chính ông, nếu tôi không lầm, đã thú nhận với ai đó về số tiền ấy của bà Verkhovxeva… Vì thế ông làm tôi hết sức ngạc nhiên vì cho đến bây giờ, đến tận phút này, ông vẫn coi số tiền ngàn rưỡi mà ông để lại là một bí mật phi thường thậm chí cho rằng gắn liền với điều bí mật của ông là một sự khủng khiếp nào đó. Không thể tưởng tượng nổi rằng một bí mật như thế lại khiến ông bị dằn vặt đến thế khi phải nói ra… bởi vì ban nãy ông vừa gào lên rằng thà đi tù khổ sai còn hơn là thú nhận…

Viên biện lý im tiếng. Ông ta nóng nảy. Ông ta không giấu giếm sự bực bội, gần như là hằn học của mình, và trút ra hết mọi điều tích tụ trong lòng, thậm chí không quan tâm đến lối nói văn vẻ, ông ta nói rời rạc, thậm chí lộn xộn.

- Sự nhục nhã không phải là số tiền ngàn rưỡi, mà là ở chỗ tôi đã để riêng nó ra từ số tiền ba ngàn. - Mitia nói bằng giọng cương quyết.

- Nhưng thế là thế nào, - viên biện lý mỉm cười một cách cáu kỉnh, - có gì là nhục nhã khi mà trong số ba ngàn đồng đã lấy của người ta một cách đáng chê trách, hay nới theo ý ông là lấy một cách nhục nhã, ông tự ý để riêng ra một nửa số tiền? Điều quan trọng là ông đã chiếm đoạt ba ngàn đồng, chứ không phải ông đã dùng nó như thế nào. Nhân tiện xin hỏi: Tại sao ông lại làm như thế, nghĩa là để riêng ra nửa số tiền? Để làm gì, nhằm mục đích gì, ông có thể giải thích cho chúng tôi được không?

- Ồ thưa các ông, tất cả là ở mục đích! - Mitia kêu lên, - Để riêng ra là do ý đồ đê tiện, nghĩa là có mưu tính, mà trong trường hợp này mưu tính là đê tiện… Sự đê tiện ấy kéo dài suốt một tháng!

- Thật khó hiểu.

- Tôi ngạc nhiên về các ông. Tuy nhiên tôi sẽ nói rõ thêm nữa, quả thật có lẽ là khó hiểu. Các ông chú ý theo dõi nhé: tôi chiếm đoạt ba ngàn đồng người ta giao cho tôi vì tin ở danh dự của tôi, tôi dùng nó để ăn chơi và đã tiêu hết vào việc ăn chơi, sáng hôm sau tôi đến gặp nàng và nói: "Katia, tôi có lỗi, tôi đã tiêu hết ba ngàn đồng của em vào việc ăn chơi", - thế nào, được, chứ? Không, không được, - bất lương và hèn nhái, đồ thú vật, không biết tự kiềm chế mình đến mức hoang dã thú vật, phải thế không? Nhưng dùsao vẫn không phải là kẻ ăn cắp phải không? Không hẳn là tên ăn cắp, không hẳn thế, các ông đồng ý chứ! Ăn chơi phung phí, chứ không ăn cắp! Bây giờ đến trường hợp thứ hai, càng lợi thế hơn, xin các ông chú ý theo dõi, kẻo có thể tôi lại lẫn lộn đầu óc cứ quay cuồng, - vậy, đây là trường hợp thứ hai: tôi chỉ phung phí ở đây có một ngàn rưỡi, nghĩa là nửa số tiền. Hôm sau tôi đến nàng, mang theo nửa số tiền ấy, "Katia, hãy nhận lấy nửa số tiền này, tôi là thằng khốn kiếp, một thằng đê tiện xốc nổi, vì tôi đã ăn chơi phung phí hết nửa số tiền, vì vậy tôi có thể vung phí nốt nửa số còn lại này, cầm lấy để tôi khỏi sa vào tội lỗi lần nữa". Nếu làm như vậy thì sao? Gì thì gì, tôi là thú vật, là thằng đê tiện, chứ không phải là thằng ăn cắp, không hẳn là thằng ăn cắp, bởi vì nếu là thằng ăn cắp thì chắc chắn sẽ không đem trả nửa số còn lại, mà chiếm lấy. Nàng thấy rằng tôi đã mang trả một nửa thì sẽ mang trả cả số còn lại, nghĩa là suốt đời tôi sẽ tìm cách, sẽ làm lụng kiếm cho ra số tiền ấy và trả lại. Như vậy tôi là thằng đê tiện, nhưng không phải là tên ăn cắp, không là tên ăn cắp, các ông muốn thế nào thì tuỳ ý chứ tôi không phải là tên ăn cắp!

- Cứ cho là có một sự khác nhau nào đó đi, - viên biện lý nhếch mép cười lạnh lùng, - Nhưng dùsao vẫn có điều lạ lùng: Ông lại coi đó là sự khác nhau trọng đại.

- Phải, tôi thấy đó là sự khác nhau trọng đại! Bất cứ ai cũng có thể là một kẻ đê tiện, và có lẽ người nào cũng đê tiện, nhưng không phải ai cũng có thể là kẻ cắp, chỉ có kẻ đê tiện mạt hạng mới có thể ăn cắp. Tôi không thể phân tích rành rẽ những sự tinh tế như thế… Có điều ăn cắp là hèn mạt nhất trong sự hèn mạt, tôi tin chắc như thế. Hãy nghe tôi: tôi mang tiền suốt một tháng bên mình, ngày mai tôi có thể quyết tâm trả lại, như thế tôi không còn là kẻ đê tiện nữa, nhưng tôi không thể quyết được, thế đấy, tuy ngày nào tôi cũng hạ quyết tâm, ngày nào tôi cũng thúc đẩy mình: "quyết định đi, quyết định đi, thằng đê tiện", vậy mà cả tháng tôi vẫn không quyết được, thế đấy! Sao, theo các ông thì như thế có tốt không?

- Cứ cho rằng như thế chẳng lấy gì làm hay ho lắm, điều đó tôi hiểu rất rõ, - Viên biện lý trả lời dè dặt. - Và nói chung ta hãy gác lại mọi sự bàn cãi về những điểm tế nhị và khác biệt ấy, nếu như ông cũng thấy rằng nên đi vào công việc thực tế thì hơn. Cái chính là ông vẫn chưa chịu giải thích cho chúng tôi, tuy chúng tôi đã hỏi: vì cớ gì lúc đầu ông chia số tiền ba ngàn ấy ra làm hai phần, ăn chơi hết một nữa, còn một nửa thì cất giấu đi? Ông giấu để làm gì, thực ra ông định dùng số tiền ấy làm gì? Tôi cứ muốn biết điều đó đấy, ông Dmitri Fedorovich ạ?

- À, đúng vậy! - Mitia kêu lên, đập tay vào trán, - Xin lỗi, tôi làm các ngài phiền lòng, trong khi đáng ra phải nói ngay, vào điểm chính, nếu vậy thì các ngài đã hiểu ngay, mục đích, mục đích ấy mới chính là điều nhục nhã. Các ngài ạ, ông già nhà tôi, bây giờ đã qua đời, cứ làm rầy Agrafena Alecxandrovna, còn tôi ghen, tôi cho rằng nàng lưỡng lự giữa tôi và ông già; ngày nào tôi cũng nghĩ ngộ nhỡ bỗng nhiên nàng quyết định, ngộ nhỡ nàng sẽ thôi không làm khổ tôi nữa và nói với tôi: "Em yêu anh, chứ không yêu ông già, hãy đưa em đi tới nơi cùng trời cuối đất" vậy mà tôi chỉ có hai mươi kopek thì lấy đâu ra tiền mà đưa nàng đi, biết làm thế nào, thế là tong hết. Khi ấy tôi chưa biết rõ nàng, chưa hiểu nàng, tôi tưởng nàng cần tiền và sẽ tha thứ cho sự bần cùng của tôi. Thế là tôi nảy ra ý quỷ quyệt: đếm riêng ra nửa số ba ngàn, lạnh lùng dùng kim khâu vào một mảnh vải, với một dự tính riêng, khâu từ trước khi nhậu nhẹt say sưa, khâu xong rồi, tôi đem nửa số còn lại đi ăn uống say sưa! Thật là đê tiện! Bây giờ thì các ông hiểu rồi chứ?

Viên biện ý phá lên cười ầm ĩ, viên dự thẩm cũng thế.

- Theo tôi, ông tỏ ra biết điều và có đạo đức vì đã tự kiềm chế được và không ăn chơi hết số tiền đó. - Nikolai Parfenovich cười hi hí, - ở đây có gì ghê gớm lắm đâu?

- Vấn đề là tôi đã ăn cắp, thế đấy! Trời ơi, các ông chậm hiểu đến phát khiếp lên được! Suốt thời gian tôi mang số tiền ấy khâu trước ngực, ngày nào giờ nào tôi cũng tự bảo: "Mi là tên ăn cắp, mi là tên ăn cắp!". Vì thế mà trong tháng này tôi đâm ra hung bạo, vì thế mà tôi đã đánh nhau ở quán rượu, ấy là vì tôi cảm thấy mình là thằng ăn cắp! Thậm chí với Aliosa, em trai tôi, tôi cũng không đủ can đảm thổ lộ về số tiền ngàn rưỡi ấy: tôi cảm thấy mình là kẻ đê tiện, lừa bịp! Nhưng các ông nên biết rằng suốt thời gian mang số tiền đó bên mình, ngày nào giờ nào tôi cũng tự nhủ: "Không, Dmitri Fedorovich, có lẽ mi chưa phải là tên ăn cắp". Tại sao? Chính là vì ngày mai mi có thể đến và trả ngàn rưỡi đó cho Katia. Mãi đến hôm qua tôi mới quyết định xé cái bọc vải ra, khi từ chỗ Fenia đến Perkhotin, trước đó tôi vẫn chưa dám, xé ra xong là lập tức tôi trở thành thằng ăn cắp, rành rành là thằng ăn cắp, không còn chối cãi gì được nữa, suốt đời là một kẻ bất lương. Tại sao? Là vì xé cái bọc vải ấy ra là tôi đã xé cả nhem nlơước đến gặp Katia và nói: "Tôi là thằng đê tiện, nhưng không phải là thằng ăn cắp" Bây giờ thì các ông hiểu đấy, hắn là các ông hiéù!

- Tại sao đúng tối hôm qua ông đã quyết định làm như thế? - Nikolai Parfenovich ngắt lời.

- Tại sao? Câu hỏi thật buồn cười: bởi vì tôi đã quyết tự vẫn vào năm giờ sáng, tại đây, lúc rạng đông: "đấng nào thì cũng chết, tôi nghĩ, dù là chết như kẻ đê tiện hay người cao quý!"

Nhưng mà không phải thế, không phải là như nhau! Chẳng biết các ông có tin tôi không; thưa các ông, điều dằn vặt tôi" nhất đêm hôm ấy không phải là việc tôi đã đánh chết lão bộc và có thể bị đày đi Sibir, vậy dù tôi bị dằn vát từ khi nào? Khi tình yêu của tôi thành tựu, bầu trời lại mở ra trước mặt tôi! Ôi, điều đó làm tôi đau khổ, nhưng không bằng nỗi đau khổ kia. Dẫu sao cũng không đau khổ bằng việc rút cục tôi đã xé cái bọc trước ngực ra lấy tiền đi tiêu phung phí hết, thật là việc làm đáng nguyền rua, như vậy tôi hoàn toàn là thằng ăn cắp! Ôi, thưa các ông tôi nhắc lại với các ông mà trái tim ra máu: trong đêm ấy tôi đã học được nhiều điều! Tôi học được rằng không thể sống với ý thức mình là kẻ đê tiện, cũng không thể chết mà vẫn biết mình là kẻ đê tiện… Không, thưa các ông, chết cũng phải chết một cách chính trực!…

Mitia tái người đi. Mặt chàng tiều tuỵ, phờ phạc, mặcdù chàng nóng nảy vô cùng.

- Tôi bắt đầu hiểu ông, Dmitri Fedorovich. - Viên biện lý dài giọng, nói một cách mềm mỏng, thậm chí dường như thông cảm, - nhưng ông muốn nghĩ thế nào thì nghĩ, chứ theo tôi thì chỉ là do thần kinh… thần kinh của ông bệnh hoạn, vậy đấy. Chẳng hạn, tại sao tuy muốn giải thoát khỏi những dần vặt ghê gớm, gần một tháng trời ông không đến trả lại ngàn rưỡi rúp cho người đã tin cậy ông mà trao nó cho ông và sau khi đã nói cho nàng rò sự tình, với tình cảnh của ông lúc bấy giờ, một tình cảm khủng khiếp như ông miêu tả, ông lại không thử dùng một phương kế nảy ra trong óc một cách rất đỗi tự nhiên, là sau khi tỏ ra cao thượng thú nhận với nàng sai lầm của mình, ông hỏi vay nàng số tiền ông cần dùng, mà nàng vốn rộng lượng, lại thấy ông bối rối như thế, hẳn nàng sẽ không từ chối ông, đặc biệt nếu ông viết giấy biên nhận, hay cuối cùng đưa ra sự bảo đảm mà ông đã đề nghị với ông thương gia Xamxonov và bà Khokhlakova? Cho đến giờ ông vẫn cho rằng đấy là sự bảo đảm có giá trị kia mà?

Mitia bỗng đỏ mặt:

- Chẳng lẽ các ông coi tôi là kẻ đê tiện đến thế? Không lẽ nào các ông nói nghiêm chỉnh… - Chàng phẫn nộ thốt lên, nhìn vào mắt viên biện lý và dường như không tin rằng đấy là lời ông ta nói ra.

- Tôi cam đoan với ông là tôi nói nghiêm chỉnh đẩy… Tại sao ông nghĩ rằng không nghiêm chỉnh? - Đến lượt viên biện lý ngạc nhiên.

- Ôi, như thế thì đê tiện quá! Thưa các ông, các ông có biết rằng các ông giày vò tôi không! Thôi được, tôi sẽ kể hết với các ông, đành vậy, bây giờ tôi sẽ thú nhận với các ông tất cả mưu mô thâm hiểm của tôi, nhưng để làm cho các ông xấu hổ, chính các ông sẽ ngạc nhiên vì nhưng tình cảm của con người có thê đan quyện với nhau mà đi đến chỗ hèn mạt như thế. Các ông nên biết rằng chính tôi đã tính đến cái kế sách ấy, chính cái kế sách mà ông vừa nói ra ấy, ông biện lý ạ! Phải, thưa các ông, tôi đã có ý nghĩ ấy trong cái tháng đáng nguyền rủa ấy, tôi gần như đã quyết định đến Chúa, tôi đê tiện đến mức ấy đấy! Nhưng đến gặp nàng, nói với nàng sự phản bội của mình, và để đi đến sự phản bội ấy, để thực hiện sự phản bội ấy, để có tiền chỉ cho sự phản bội ấy mà lại hỏi xin tiền của nàng (xin tiền, các ông nghe thấy chứ, xin tiền!) và lập tức bỏ nàng trốn đi với kẻ tình địch của nàng, người căm ghét nàng và xúc phạm nàng, xin lỗi, ông điên rồi, ông biện lý ạ!

- Tôi không điên, nhưng cố nhiên do nóng nảy mà tôi không nghĩ đến… tính ghen ấy của đàn bà… nếu như quả thực ở đây có chuyện ghen tuông như ông nói… Vâng, có lẽ ở đây có cái gì thuộc loại đó. - Viên biện lý nhếch mép cười.

- Nhưng làm như thế thật đáng ghê tởm, - Mitia hung hăng đấm tay xuống bàn, - như thể thì bỉ ổi quá, đến nỗi tôi không biết gọi nó là gì nữa! Các ông biết không, nàng có thể cho tôi số tiền ấy, nàng sẽ cho, chắc là sẽ cho, cho để trả thù, để hưởng khoái lạc trả thù, cho để khinh miệt tôi, vì nàng cũng là một tâm hồn thâm hiểm, một phụ nữ hay nổi giận ghê gớm! Còn tôi sẽ lấy tiền, ôi, tôi sẽ lấy, rồi thì suốt đời… trời ơi! Các ông thứ lỗi cho tôi đã hét lên như thế, vì mới đây thôi tôi vẫn còn nghĩ tới cách ấy, mới hôm ba thôi, chính cái đêm tôi loay hoay với Liagavyi, rồi hôm qua, vâng, cả ngày hôm qua, tôi vẫn nhớ mà, cho đến tận lúc xảy ra sự việc này…

- Sự việc nào kia? - Nikolai Parfenovich xen vào với vẻ tò mò, nhưng Mitia không nghe rõ.

- Tôi đã thú nhận với ông một điều ghê gớm, - chàng kết luận một cách rầu rĩ. - Các ông nên đánh giá cho đúng, thưa các ông. Mà đánh giá thôi chưa đủ, các ông nên biết quý trọng điều đó, nếu không, nếu điều đó không làm rung động tâm hồn các ông thì đúng là ông không tôn trọng tôi, thưa các ông, tôi nói với các ông như thế đấy, tôi chết vì xấu hổ mất, vì đã thổ lộ tâm tình với những người như các ông! Ôi, tôi sẽ tự sát! Tôi đã thấy rằng các ông không tin tôi! Sao, các ông muốn ghi như vậy? - Chàng la lên, bây giờ đã có vẻ sợ hãi.

- Ghi cái điều ông vừa nói ấy, - Nikolai Parfenovich ngạc nhiên nhìn chàng, - nghĩa là cho đến giờ cuối cùng ông vẫn còn định đến bà Verkhovxeva hỏi vay số tiền ấy… Tôi cam đoan với ông rằng đó là lời khai rất quan trọng đối với chúng tôi, ông Dmitri Fedorovich ạ, tức là về toàn bộ sự việc đã xảy ra ấy… và đặc biệt quan trọng đối với ông.

- Xin các ông, Mitia vung hai tay lên, - ít ra ông cũng đừng ghi điều đó, phải biết xấu hổ chứ! Có thể nó là tôi đã xé đôi tâm hồn tôi trước các ông, còn các ông lợi dụng cơ hội đó, thọc ngón tay qua chỗ rách, lục lọi cả hai nửa… Trời ơi!

Chàng thất vọng đưa hai tay che mặt.

- Đừng quá lo như vậy, Dmitri Fedorovich, - Viên biện lý kết luận, - tất cả những gì ghi lại bây giờ sẽ được đọc lại cho ông nghe, chỗ nào ông đồng ý, chúng tôi sẽ sửa lại theo lời ông, bây giờ lần thứ ba tôi nhắc lại với ông câu hỏi: có thật là không một ai, không người nào được nghe ông nói về số tiền ông khâu trong bọc không? Tôi xin nói với ông là điều đó hầu như không thể hình dung nổi.

- Không một ai, không một ai, tôi đã nói rồi, không thì ông đã không hiểu được gì! Hãy để tôi yên.

- Thôi được điểm này cần phải làm sáng rõ, ta còn nhiều thời gian để làm việc đó, nhưng ông hãy suy xét kỹ đi: chúng tôi có đến hàng chục bằng chứng là chúng ông đã lan truyền, thậm chí nói toang toang ở khắp nơi rằng ông đã tiêu vung hết ba ngàn đồng, ba ngàn, chứ không phải ngàn rưỡi, còn bây giờ, khi có số tiền hôm qua, ông cũng đã để cho nhiều người biết rằng ông lại mang theo ba ngàn…

- Các ông có trong tay không phải hàng chục, mà hàng trăm bằng chứng, hai trăm bằng chứng, hai trăm người đã nghe thấy, thậm chí một nghìn người đã nghe thấy! - Mitia kêu lên.

- Ông thấy đấy, tất cả mọi người đều làm chứng, tiếng "tất cả" phải có ý nghĩa gì chứ?

- Chẳng có nghĩa gì cả, tôi nói dối, còn mọi người đều nói dối theo tôi.

T-hế ông phải "nói dối" như thế để làm gì, ông giải thích thế nào?

- Có quỷ biết được. Có lẽ vì huênh hoang… thế thôi… lấy mẽ là đã vung ra nhiều tiền để ăn chơi… Có thể là để quên đi số tiền khâu vào miếng vải… phải, chính thế đấy… quái quỷ… đã bao nhiêu lần ông đặt ta câu hỏi ấy? Ừ, tôi đã nói dối, có vậy thôi, tôi đã nói dối một lần và không muốn cải chính. Vì lẽ gì đôi khi người ta vẫn nói dối?

- Đấy là vấn đề rất khó giải quyết, ông Dmitri Fedorovich ạ, cái chuyện vì sao người ta nói dối ấy mà. - Viên biện lý nói với giọng nghiêm trang. - Nhưng ông hãy cho biết, gói tiền mà ông gọi là gói bùa đeo ở cổ ấy có to không?

- Không, không to.

- Chẳng hạn nó to bằng ngần nào?

- Bằng tờ bạc trăm gấp đôi.

- Có lẽ tốt nhất là ông cho chúng tôi xem mảnh vải ấy chăng? Hẳn ông còn giữ ở đâu trong người.

- Hừ… quái quỷ… dớ dẩn làm sao… Tôi không biết nó hiện ở đâu.

- Nhưng xin hỏi: ông tháo ở cổ ra tại nơi nào và vào thời gian nào? Vì chính ông đã khai rằng ông không về nhà kia mà?

- Lúc tôi từ nhà Fenia đến nhà Perkhotin, dọc đường tôi đã tháo ở cổ ra và lấy tiền.

- Trong bóng tối à?

- Cần gì ánh sáng. Tôi làm việc ấy bằng một ngón tay, trong nháy mắt.

- Không cần kéo, ở ngoài đường?

- Hình như trên quảng trường, nói chung là trên quảng trường! Có quỷ biết được trên quảng trường nào. Mà các ông cần biết điều đó để làm gì?

- Điều đó cực kỳ quan trọng, ông Dmitri Fedorovich ạ: đó là những vật chứng có lợi cho ông, sao ông không muốn hiểu nhỉ?

- Ai giúp ông khâu cái túi ấy một tháng trước đây?

- Chẳng ai giúp, tự tôi khâu lấy.

- Ông biết khâu à?

- Người lính có thể biết khâu, ở đây chẳng cần khéo tay gì hết.

- Ông lấy đâu ra vải, tức là mảnh giẻ mà ông đã khâu vào ấy.

- Ông không giễu cợt đấy chứ?

- Tuyệt nhiên không, chúng tôi hoàn toàn không thiết cười đùa, ông Dmitri Fedorovich ạ.

- Tôi không nhớ đã lấy mảnh vải ở đâu?

- Làm sao lại không nhớ điều đó được?

- Thực tình là tôi không nhớ, có thể tôi đã xé đồ lót ra.

- Hay lắm: ngày mai người ta có thể tìm thấy vật ấy ở nhà ông có thể là chiếc sơ mi mà ông đã xé ra một mẩu. Mảnh ấy bằng vải gì: vải gai hay trúc bâu.

- Có quỷ biết được. Khoan đã… Hình như tôi chẳng xé ở cái gì ra cả. Nó bằng vải trúc bâu… Hình như tôi dùng cái mũ trùm của bà chủ.

- Cái mũ trùm của bà chủ à?

- Vâng, tôi đã lấy trộm của bà ta.

- Sao lại lấy trộm.

- Các ông ạ, tôi nhớ ra rồi, có lần tôi đã lấy trộm một chiếc mũ trùm làm giẻ, có lẽ là để lau bút. Tôi lấy lén, vì đấy là miếng giẻ chẳng đáng gì, tôi lấy đã khâu túi đựng ngàn rưỡi rúp… Hình như tôi khâu bằng chính miếng giẻ ấy. Miếng vải trúc bâu đã giặt bằng ngàn lần.

- Ông nhớ chắc như thế chứ?

- Không biết chắc. Hình như thế. Mà cần quái gì kia chứ!

- Nếu vậy bà chủ nhà của ông ít ra có thể nhớ rằng bà ta đã mất vật ấy chứ?

- Hoàn toàn không, bà ta có vô khối thứ đó. Một miếng giẻ cũ, tôi nói với các ông thế đấy, miếng giẻ cũ không đáng một xu.

- Còn kim chỉ thì ông lấy ở đâu?

- Chấm dứt thôi, tôi không muốn nói nữa. Đủ rồi! - Rút cục Mitia nổi cáu.

- Kể cũng lạ, ông lại hoàn toàn không nhớ rằng ông vứt… lá bùa ấy ở chỗ nào trên quảng trường.

- Thì ngày mai ông cho người đi quét quảng trường đi, may ra tìm thấy đấy. - Mitia nhếch mép cười. - Đủ rồi, thưa các ông, đủ rồi! - Chàng quyết định bằng giọng kiệt lực. - Tôi thấy rõ là các ông không tin tôi! Không tin mảy may nào cả! Lỗi tại tôi, chứ không phải ở các ông, không nên xọc vào. Cần gì tôi lại dơ dáng đi thú nhận với các ông điều bí mật của tôi nhỉ! Thật là trò cười cho các ông, cứ nhìn mắt của ông là đủ thấy. Ông biện lý ạ, chính ông đã đẩy tôi đến nước ấy! Ông hãy hát mừng thắng lợi đi, nếu có thể được… Các ông thật đáng nguyện rũa, các ông hành hạ tôi!

Chàng cúi đầu, hai tay bưng mặt. Viên biện lý và viên dự thẩm im lặng. Lát sau chàng ngẩng đầu lên và ngơ ngẩn nhìn họ. Mặt chàng lộ vẻ thất vọng tột độ, chàng ngồi im lặng một cách hiền lành, dường như không còn ý thức được gì nữa. Thế nhưng cần phải chấm dứt công việc: cần chuyển ngay sang việc hỏi các nhân chứng. Đã tám giờ sáng. Nến đã tắt từ lâu. Mikhail Makarovich và Kanganov, suốt thời gian hỏi cung, cứ ra vào luôn, bây giờ cả hai đã ra hẳn. Viên biện lý và dự thẩm cũng có vẻ cực kỳ mệt mỏi.

Buổi sáng u ám, mây phủ kín bầu trời, mưa như trút nước. Mitia thẫn thờ nhìn ra cửa sổ.

- Tôi có thể nhìn qua cửa sổ được không? - Đột nhiên chàng hỏi Nikolai Parfenovich.

- Ồ, ông thích nhìn bao lâu tuỳ ý.

Mitia đứng lên và tới gần cửa sổ. Mưa quất vào những ô kính nhỏ màu lá mạ. Ngay dưới cửa sổ là con đường bẩn thỉu, và xa hơn nữa, trong làn mưa mờ mịt, là những dãy nhà đen xỉn, xác cơ, xấu xí mà ma làm cho càng đen xỉn và xác xơ hơn nữa. Mitia nhớ đến "Fobut tóc vàng" và việc chàng định tự sát khi xuất hiện tia sáng mặt trời đầu tiên. "Có lẽ tự sát vào một buổi sáng như thế này lại hơn", - chàng nhếch mép cười và bỗng vẫy tay từ trên xuống dưới quay về phía "những kẻ hành hạ" mình.

- Thưa các ông! - Chàng kêu lên. - Tôi thấy là tôi đi đứt rồi. Nhưng còn nàng? Hãy nói cho tôi biết về nàng, tôi van các ông, nàng có phải chịu tội cùng với tôi không? Nàng vô tội, hôm qua trong lúc rối trí nàng gào lên rằng "lỗi tại nàng cả". Nàng không có lỗi gì hết, không có lỗi gì hết! Suốt đêm tôi đau lòng, khi ngồi với các ông ở đây… Liệu các ông có thể nói cho tôi biết: rồi đây các ông sẽ xử với nàng ra sao?

- Ông, hãy hoàn toàn yên tâm về chuyện ấy, ông Dmitri Fedorovich ạ. - Viên biện lý trả lời ngay, vội vã trông thấy. - Hiện thời chủng tôi không thấy có lý do đáng kể nào đem lại sự phiền phức gì cho người mà ông rất mực quan tâm. Trong quá trình phát triển sau này của sự việc, tôi hy vọng rằng sẽ vẫn như thế… Trái lại, chúng tôi sẽ làm tất cả những gì có thể làm được theo hướng ấy. Ông cứ hoàn toàn yên tâm.

- Thưa các ông, tôi cảm ơn các ông, tôi vẫn biết rằng dù thế nào đi nữa, các ông vẫn là những người chính trực và công bằng. Các ông đã cất cho tôi gánh nặng trong tâm hồn… Thế bây giờ chúng ta làm gì nào? Tôi sẵn sàng.

- Cần phải gấp lên. Cần chuyển ngay sang hỏi những người làm chậm. Nhất thiết phải hỏi trước mặt ông, vì thế…

- Ta có nên dùng chút trà đã không? - Nikolai Parfenovich ngắt lời.

- Ta đáng được dùng trà lắm chứ!

Họ quyết định rằng nếu ở dưới nhà có sẵn trà (vì Mikhail Makarovich chắc chắn đã đi dùng trà) thì cùng nên làm mỗi người một cốc, rồi sẽ tiếp tục. Còn dùng bừa trà và "ăn lót dạ" thực sự thì để lúc nào thư thư đã. Đúng là ở dưới nhà có trà và lát sau người ta đã mang lên. Lúc đầu Mitia khước từ cốc trà mà Nikolai Parfenovich nhã nhặn mời chàng, nhưng sau chính chàng xin trà và uống một cách thèm thuồng. Nói chung nom chàng suy kiệt lạ thường. Có thể nghĩ rằng với sức lực dũng sĩ như chàng, thì một đêm ăn chơi lu bù có nghĩa gì, cho dù là sau đó lại trải qua những cảm xúc hết sức mãnh liệt đi nữa. Nhưng chính chàng cảm thấy mình ngồi không vững, đôi lúc mọi vật dường như chuyển dịch và chao đảo trước mặt chàng. "Chỉ thiếu chút nữa là ta mê sảng" - chàng nghĩ bụng.

Chương 8

Lời khai của nhân chứng. Đứa trẻ

Người ta bắt đầu hỏi các nhân chứng. Nhưng chúng tôi sẽ không thuật lại tỉ mỉ như ở các phần trước. Vì thế chúng tôi sẽ bỏ qua việc Nikolai Parfenovich cho từng nhân chứng được gọi đến biết rằng họ phải khai đúng sự thật và theo lương tâm của mình, sau này họ phải nhắc lại lời khai có tuyên thệ. Cuối cùng mỗi nhân chứng phải ký biên bản lời khai của mình v.v… Chúng tôi chỉ ghi nhận rằng những người hỏi cung vẫn tập trung toàn bộ chú ý vào vấn đề ba ngàn rúp ấy, nghĩa là ba ngàn hay ngàn rưỡi trong lần đầu, lần ăn chơi đầu tiên của Dmitri Fedorovich ở Mokroe này cách đây một tháng, và hôm qua, trong cuộc ăn chơi lần thứ hai, chàng có ba ngàn hay ngàn rưỡi. Hỡi ôi, mọi lời chứng, không trừ một lời nào, đều bất lợi cho Mitia, không một lời nào có lợi cho chàng, một số lời thậm chí còn đưa ra những sự kiện mới, gần như điếng người bác bỏ lời khai của chàng.

Người được hỏi đầu tiên là Trifon Borisovich. Đứng trước các nhà chức trách, ông ta không hề sợ hãi, trái lại, ông ta tỏ vẻ phẫn nộ nghiêm khắc, nghiệt ngã đối với bị can và như vậy càng có vẻ chân thực và đường hoàng. Ông ta nói ít, dè dặt, chờ người ta hỏi, trả lời đích xác và chín chắn. Ông ta khai một cách cương quyết không ngần ngừ rằng một tháng trước, số tiền chàng tiêu ở đây không thể dưới ba ngàn, rằng tất cả nông dân ở đây sẽ khai họ đã nghe chính miệng "Dmitri Fedorovich" nói về ba ngàn đồng: "Chỉ riêng bọn gái Zigan đã được anh ta ném cho cơ man nào là tiền. Dễ đến hơn ngàn rúp".

- Có lẽ không đến năm trăm. - Mitia rầu rĩ bác lại. - có điều tôi không đếm, lúc ấy tôi say, tiếc thật…

Lần này Mitia ngồi xoay nghiêng về phía họ, lưng quay về tấm rèm, nghe với vẻ ủ rũ, dáng bộ buồn rầu và mệt mỏi, như muốn nói: "Kệ, các người muốn khai gì thì khai, bây giờ ta cóc cần!".

- Chi cho chúng đến hơn một ngàn, Dmitri Fedorovich ạ. - Trifon Borisovich kiên quyết bác bỏ. - ông tung bừa ra, chúng nhặt lên, bọn chúng là lũ ăn cắp và bịp bợm, bọn ăn cắp ngựa, người ta đã đuổi chúng khỏi đây, không thì có lẽ chúng sẽ khai ra chúng vớ được của ông bao nhiêu. Lần ấy chính mắt tôi nhìn thấy số tiền trong tay ông, tôi không đếm, ông không trao cho tôi đếm, đúng thế, nhưng ước lượng bằng mắt thì tôi nhớ là hơn ngàn rưỡi nhiều… Ngàn rưỡi thế nào được! Chúng tôi đã từng biết đến tiền, chúng tôi xét đoán được chứ…

Về số tiền hôm qua thì Trifon Borisovich nói thẳng rằng ngay khi vừa ra khỏi xe, Dmitri Fedorovich đã bảo với ông ta rằng chàng mang theo ba ngàn rúp.

- Có chắc đúng thể không, Trifon Borisovich, - Mitia phản đối, có thật đúng là tôi đã nói với ông rằng tôi mang theo ba ngàn rúp không?

Anh có nói, Mitia Fedorovich ạ. Nói trước mặt Andrei. Andrei vẫn còn ở đây, chưa đi, gọi hắn vào đây. Còn ở căn phòng nơi bọn con hát ăn uống, chính anh đã gào lên rằng anh tiêu ở đây đến nghìn thứ sáu, kể cả số tiền lần trước, cố nhiên là phải hiểu như thế. Xtepan và Xemion cũng nghe thấy, cả Petr Fomich Kanganov lúc ấy dừng cạnh anh có lẽ cũng còn nhớ…

Lời khai về nghìn thứ sáu gây ấn tượng phi thường đối với những người hỏi cưng. Họ thú cái điều mới mẻ này; ba với ba là sáu, vậy là ba nghìn lẫn ấy với ba nghìn lần này là sáu, hoàn toàn rõ ràng.

Họ hỏi tất cả những nông dân mà Trifon Borisovich đã chỉ ra. Xtepa và Xemion, anh đánh xe Andrei và Petr Fomich Kanganov.

Những người nông dân và những người đánh xe không do dự xác nhận lời khai của Trifon Borisovich. Ngoài ra, theo lời Andrei, đặc biệt họ ghi về cuộc chuyện trò ở dọc đường giữa anh ta với Mitia:

"Anh nghĩ sao. Dmitri Fedorovich sẽ lên thiên đàng hay xuống địa ngục, ở thế giới bên ba tôi có được tha thứ hay không?". "Nhà tâm lý" Ippolit Kirinlovich nghe hết tất cả những điều đó với nụ cười tế nhị và cuối cùng, ông ta bảo "đính vào hồ sơ" cả lời khai ấy về chuyện Dmitri Fedorovich sẽ lên thiên đàng hay xuống địa ngục.

Được gọi, Kanganov miễn cưỡng bước vào, cau có, thái đò thất thường, anh ta nói chuyện với viên biện lý và Nikolai Parfenovich như thể lần đầu bên trong đời anh ta gặp họ, tuy anh quen họ từ lâu và anh ta với họ thấy nhau hàng ngày. Mới đầu anh ta nói "chẳng biết gì chuyện ấy và không muốn biết". Nhưng anh ta có nghe nói về nghìn thứ sáu, và anh ta thừa nhận trong lúc ấy anh ta đứng cạnh Mitia. Theo anh ta thì "tôi không biết" số tiền Mitia có trong tay là bao nhiêu. Về việc mấy người Ba Lan chơi bài gian thì anh ta xác nhận. Khi người ta hỏi lại tỉ mỉ, anh ta nói rõ ràng sau khi mấy người Ba Lan bị đuổi ra, quả thật quan hệ giữa Mitia với Agrafena Alecxandrovna có chuyển biến và chính nàng nói rằng nàng yêu chàng. Về Agrafena Alecxandrovna thì anh ta bày tỏ ý kiến một cách dè dặt và tôn trọng, như thể nàng là người thuộc tầng lớp cao quý nhất; thậm chí không lần nào dám gọi nàng là "Grusenka". Mặcdù chàng trẻ tuổi tỏ ra ghê tởm phải khai khẩu cung, Ippolit Kirinlovich hỏi anh ta khá lâu và chỉ nhờ anh ta mà ông biết được mọi chi tiết của cái gọi là "thiên tình sử" của Mitia đêm ấy.

Mitia không ngắt lời Kanganov lần nào. Cuối cùng người ta buông tha anh ta, và anh ta đi ra với vẻ phẫn nộ ra mặt.

Người ta hỏi cung cả mấy gã Ba Lan. Tuy họ đã đi nằm, nhưng suốt đêm không ngủ được và khi các nhà chức trách đến thì họ nhanh chóng mặc quần áo và sửa sang cho chỉnh tề vì hiểu rằng nhất định người ta sẽ gọi họ. Họ vào với vẻ đường hoàng, tuy không phải không có chút sợ hãi. Người giữ vai trò chính, tức là pan nhỏ bé, là một viên chức bậc mười đã hồi hưu, làm thú y sĩ ở Sibir, họ là Muxxialovich. Còn pan Vrublepsky là một nha sĩ thực hành làm nghề tự do. Ngay sau khi vào mặcdù người đặt ra câu hỏi là Nikolai Parfenovich, họ cứ trả lời Mikhail Makarovich đứng ở phía bên, vì tưởng ông ta là người cao cấp nhất đứng đầu ở đây và nói câu nào cũng "thưa pan đại tá".

Mikhail Makarovich phải bảo mấy lần họ mới hiểu ra rằng chỉ cần trả lời Nikolai Parfenovich thôi. Thì ra họ nói tiếng Nga rất sõi, chỉ trừ cách phát âm mấy từ. Về quan hệ của mình đối với Grusenka, trước kia và hiện nay, pan Muxxialovich nói một cách nồng nhiệt và kiêu hãnh đến nỗi Mitia lập tức mất bình tĩnh và quát lên rằng chàng không cho phép "thằng đê tiện" nói như vậy trước mặt mình. Pan Muxxialovich lập tức lưu ý đến từ "thằng đê tiện" và yêu cầu ghi vào biên bản. Mitia sôi tiết lên.

- Thằng đê tiện, thằng đê tiện! Cứ ghi vào, và ghi thêm rằng dù là lập biên bản, tôi vẫn cứ nói toáng lên là "thằng đê tiện"! - Chàng gào lên.

Nikolai Parfenovich tuy có ghi vào biên bản nhưng trong trường hợp lôi thôi này, ông ta tỏ ra thạo việc một cách đáng khen và biết cách dàn xếp: sau khi nghiêm khắc nhắc nhở Mitia.

Ông ta lập tức thôi không hỏi gì nữa về khía cạnh láng mạn của sự việc và chuyển sang điều chính yếu. Một lời khai của các pankhiến các nhân viên điều tra chú ý lạ thường: đấy chính là việc ở căn phòng nhỏ bên kia, Mitia đề nghị trả cho pan Muxxialovich ba ngàn đồng để y từ bỏ Grusenka, bảy trăm trao ngay, còn hai ngàn ba trăm đồng thì "sáng mai, ở thành phố", chàng thề danh dự, tuyên bố rằng ở Mokroe này chàng không có số tiền như thế, tiền ở trong thành phố. Trong lúc nóng nảy Mitia cãi lại rằng chàng không nói ngày mai sẽ trao tiền ở thành phố, nhưng panVrublepsky xác nhận lời khai, còn bản thân Mitia, nghĩ một lát, rồi cau có nhận rằng chuyện ấy chắc là có, lúc ấy chàng quá nóng nảy, vì vậy có thể là chàng đã nói như vậy. Viên biện lý bám lấy lời khai: về mặt điều tra thì rõ ràng là (và sau đó quả thật người ta đã suy ra như vậy) một nửa hay một phần số tiền ba nghìn đã lọt vào tay Mitia quả thực có thể giấu ở đâu đó trong thành phố, thậm chí có thể ở nơi nào ngay lại Mokroe, như vậy đã sáng tỏ được một điều khó xử đối với việc điều tra là chỉ tìm thấy trong người Mitia có tám trăm rúp - điều này, cho đến nay, tuy là chứng cứ duy nhất và khá nhỏ mọn, nhưng vẫn phần nào có lợi cho Mitia. Bây giờ dù chứng cứ duy nhất có lợi cho chàng đã sụp đổ. Viên biện lý hỏi: anh sẽ lấy đâu ra số tiền hai nghìn ba trăm còn lại để ngày mai trao trả cho pan, khi chính anh khẳng định, rằng anh chỉ có một ngàn rưỡi, thế mà anh lại lấy danh dự cam đoan với pan; Mitia trả lời một cách rắn rỏi rằng hôm sau chàng muốn đề nghị với "gã Ba Lan" không phải là tiền mặt, mà là chứng thư nhượng quyền bất động sản Tresniasnia của chàng, điều mà chàng đã đề nghị với Xamxonov và Khokhlakova. Viên biện lý thậm chí mỉm cười về "sự mưu tính ngây thơ".

- Thế ông tưởng họ chịu nhận "cái quyền" ấy thay cho số tiền mặt hai nghìn ba trăm rúp?

- Nhất định họ sẽ ưng thuận. - Mitia nồng nhiệt ngắt lời. - Ờ, nhận cái đó anh ta có thể vớ được không phải hai ngàn, mà là bốn, thậm chí sáu ngàn đồng! Anh ta sẽ lập tức tập hợp các luật sư, những người Ba Lan và Do Thái của mình, và bắt ông già phải nhả cho anh ta không phải là ba nghìn, mà toàn bộ Tresniasnia.

Tất nhiên, lời khai của pan Muxxialovich được ghi hết sức đầy đủ vào biên bản. Đến đây hai người Ba Lan được cho ra ngoài. Về việc đánh bài gian thì hầu như không nhắc đến. Nikolai Parfenovich rất đỗi biết ơn họ đã giúp mình và không muốn gây rắc rối cho họ về những chuyện vặt vãnh, hơn nữa đây chỉ là chuyện cãi vã trong cơn say, trong lúc chơi bài mà thôi. Đêm hôm ấy thiếu gì những trò ăn chơi bậy bạ… Thành thử số tiền hai trăm rúp vẫn nằm trong túi hai người Ba Lan.

Sau đó họ gọi ông già Maximov. Ông ta vào, coi bộ rụt rè, bước từng bước ngắn, áo quần lôi thôi và nom rất buồn. Suốt thời gian vừa qua ông ta ở dưới nhà, bên Grusenka, ông ta lẳng lặng ngồi với nàng và "chốc chốc lại khóc sụt sịt, lau mắt bằng chiếc khăn tay màu xanh kẻ ô vuông", như Mikhail Makarovich kể sau này. Thành thử chính nàng lại dỗ dành an ủi ông ta. Ngay từ đầu, lão đã ứa nước mắt nhận là lão có lỗi đã mượn của Dmitri Fedorovich "mười rúp, do nghèo quá", và lão sẵn sàng trả lại…

Nikolai Parfenovich hỏi thẳng: lão có nhận rõ Dmitri Fedorovich có trong tay bao nhiêu tiền không, vì lão đứng gần chàng hơn ai hết khi nhận tiền cho vay từ tay chàng, dù lão trả lời kiên quyết là khoảng "hai mươi ngàn".

- Thế trước đây ông đã từng thấy hai mươi ngàn ở đâu bao giờ chưa? - Nikolai Parfenovich mỉm cười, hỏi.

- Có chứ, tôi thấy rồi, nhưng không phải là hai mươi, mà bảy ngàn, khi vợ tôi cầm cố cái ấp của tôi. Bà ấy chỉ cho tôi xem từ xa, khoe với tôi. Một tập rất to, toàn bạc trăm. Tiền của Dmitri Fedorovich cũng toàn bạc trăm.

Lát sau người ta để lão ra. Cuối cùng đến lượt Grusenka. Rõ ràng người thẩm vốn e ngại sự xuất hiện của nàng có thể gây tác động mạnh đến Dmitri Fedorovich và Nikolai Parfenovich thậm chí ấp úng nói mấy lời khuyên nhủ chàng, nhưng để trả lời ông ta, Mitia chỉ lẳng lặng nghiêng đầu tỏ ý rằng "sẽ không xảy ra chuyện lộn xộn". Chính Mikhail Makarovich đưa Grusenka vào. Vẻ mặt nàng nghiêm khắc và cau có, bề ngoài gần như bình tĩnh, nàng nhẹ nhàng ngồi xuống cái ghế người ta trỏ cho nàng, đối diện với Nikolai Parfenovich. Nàng tái mét, tưởng như nàng rét, nàng quấn thật khít tấm khăn san đen. Quả thật khi đó nàng bắt đầu hơi ớn lạnh - bắt đầu một bệnh lâu dài mà nàng nhiễm phải từ đêm đó: Vẻ nghiêm nghị của nàng, cái nhìn thẳng và nghiêm chỉnh, phong cách điềm tĩnh gây ấn tượng rất thuận lợi cho tất cả mọi người. Nikolai Parfenovich hậm chí hơi "say mê". Sau này, khi kể lại, ông ta thú nhận rằng chỉ từ lúc ấy, ông ta mới hiểu người phụ nữ này "xinh đẹp" như thế nào, trước đây này ông có nhìn thấy nàng, nhưng vẫn cho nàng chỉ là "một gái làng chơi ở quận huyện". Cô ta có phong thái một người thuộc giới thượng lưu cao quý, - có lần ông ta khoái trá nói trong một nhóm mấy vị mệnh phụ. Nhưng sau khi nghe ông ta nói, người ta cực kỳ phẫn nộ và gọi ông ta là "đồ trẻ ranh", điều đó lại khiên ông ta hết sức hài lòng. Khi vào phòng, Grusenka dường như chỉ thoáng nhìn Mitia, còn chàng lo lắng nhìn nàng, nhưng dáng vẻ của nàng khiến chàng yên tâm hơn. Sau mấy câu hỏi và mấy lời khuyên cần thiết đầu tiên, Nicolai Parfenovich tuy hỏi ngắc ngớ, nhưng vẫn lễ độ, hỏi nàng: "Chị có quan hệ thế nào với trung uý xuất ngũ Dmitri Fedorovich Karamazov?". Grusenka trả lời khẽ giọng và cương quyết:

- Anh ấy quen tôi, tháng vừa rồi tôi tiếp anh như một người quen.

Về những câu hỏi tò mò tiếp sau đó, nàng trả lời thẳng thắn, hoàn toàn bộc trực rằng tuy "có những giờ" nàng thích chàng, nhưng nàng không yêu chàng, nàng quyến rũ chàng vì "anh độc ác bỉ ổi" của nàng, cũng như nàng quyến rũ "Ông già" vì thấy Mitia rất ghen với Fedor Pavlovich và với mọi người về nàng, nàng chỉ coi đó là một trò tiêu khiển. Nàng chẳng bao giờ muốn đến với Fedor Pavlovich, mà chỉ giễu cợt ông ta. "Suốt tháng trước tôi chẳng bận tâm gì đến họ; tôi chờ một người khác, người có lỗi với tôi… Có điều tôi nghĩ, - nàng kết luận, - ông không việc gì phải tò mò về điều đó, và tôi cũng chẳng cần trả lời ông, vì đấy là việc riêng của tôi".

Thế là Nikolai Parfenovich hành động một cách không chậm trễ: ông ta thôi không tập trung vào những điểm "lảng mạn" mà chuyển thẳng sang việc nghiêm chỉnh, nghĩa là vẫn về vấn đề quan trọng nhất ấy: ba ngàn đồng. Grusenka xác nhận rằng ở Mokroe tháng trước thực sự đã tiêu hết ba ngàn đồng, và tuy nàng không đếm tiền, nhưng nàng nghe chính Dmitri Fedorovich nói là ba ngàn đồng.

- Ông ấy nói riêng với chị hay có mặt người khác, hay chị chỉ nghe ông ấy nói với người khác trước mặt chị? - Viên biện lý hỏi luôn.

Grusenka đáp lại nàng nàng nghe thấy cả trước mặt mọi người, cả khi nói với những người khác, cả khi chàng nói riêng với nàng.

- Ông ấy nói riêng với chị một lần hay nhiều lần? - Viên biện lý lại hỏi, và được biết rằng Grusenka nghe nói nhiều lần, Ippolit Kirinlovich rất hài lòng về lời khai ấy, tiếp tục hỏi thêm nữa thì té ra rằng Grusenka cũng biết tiền ấy Dmitri Fedorovich nhận ở Ekaterina Ivanovna.

- Có lần nào chị nghe nói tháng trước không phải tiêu hết ba ngàn, mà ít hơn, và Dmitri Fedorovich cất giữ lại cả nửa số tiền không?

- Không, tôi chưa từng nghe nói như thế. - Grusenka trả lời, tiếp đó được biết rằng trái lại, suốt tháng ấy Mitia thường nói với nàng rằng chàng chẳng có xu nào cả. "Anh ấy vẫn chờ nhận được nền ông già đưa cho". - Grusenka kết luận.

- Có lần nào ông ta nói trước mặt chị,., hoặc là buột miệng hoặc là trong lúc tức giận, - Nikolai Parfenovich xen vào, - rằng ông ấy có ý định sát hại ông già không?

- Ôi, anh ấy có nói! - Grusenka thở dài.

- Một lần hay mấy lần?

- Anh ấy nhắc tới mấy lần, lần nào cũng giận dữ.

- Chị có tin rằng anh ấy sẽ làm không?

- Không, không bao giờ tôi tin! - Nàng trả lời kiên quyết. - Tôi hy vọng ở đức tính cao quý của anh ấy.

- Thưa các ông, - Mitia bỗng la lên, - Cho phép tôi trước mặt các ông nói với Agrafena Alecxandrovna chỉ một lời thôi.

- Nói đi. - Nikolai Parfenovich cho phép.

- Agrafena Alecxandrovna, - Mitia nhún mình trên ghế, - hãy tin Chúa ở trong anh, anh không phạm tội giết cha ngày hôm qua!

Nói xong, Mitia lại ngồi xuống ghế. Grusenka nhổm dậy và cùng kính cẩn làm dấu thánh trước ảnh thờ.

- Sáng danh Chúa! - Nàng thốt lên bằng giọng nồng nhiệt, thấm thía, và vẫn chưa ngồi về chỗ, quay về phía Nikolai Parfenovich, nói thêm - Bây giờ anh ấy nói gì, ông nên tin! Tôi biết anh ấy, anh ấy có thể nói ba lăng nhăng, hoặc để pha trò, hoặc vì ương bướng, nhưng không bao giờ lừa dối, làm trái lương tâm. Anh ấy sẽ thẳng thắn nói sự thật, các ông hãy tin như thế.

- Cảm ơn Agrafena Alecxandrovna, em đã nâng đỡ tâm hồn anh! - Mitia đáp lại bằng giọng run run.

Khi người ta hỏi về số tiền hôm qua, nàng nói rằng nàng không biết là bao nhiêu, nhưng nàng nghe chàng nói nhiều lần với mọi người là chàng mang theo ba nghìn. Còn về việc tiền ở đâu ra thì chàng nói riêng với một mình nàng rằng chàng "ăn cắp" của Ekaterina Ivanovna, khi ấy nàng bảo với chàng rằng chàng không ăn cắp, số tiền ấy ngày mai cần trả lại. Viên biện lý cứ nài hỏi số tiền chàng nói là đã ăn cắp của Ekaterina Ivanovna là số tiền nào, đấy là số tiền hôm qua hay ba ngàn đã tiêu ở đây tháng trước nàng đáp rằng số tiền tháng trước, nàng hiểu như thế.

Cuối cùng người ta để cho Grusenka ra, Nikolai Parfenovich mau miệng bảo với nàng rằng ngay bây giờ nàng có thể trở lại thành phố và nếu như ông ta có thể giúp nàng điều gì, chẳng hạn nếu nàng cần xe ngựa hay muốn ông ta đi cùng thì… Ông ta…

- Tạ ơn ông, - Grusenka nghiêng mình trước ông ta, - Tôi đi với ông già điền chủ này, tôi sẽ đưa ông ấy về, còn bây giờ tôi sẽ đợi ở dưới nhà, nếu các ông cho phép, để biết các ông quyết định thế nào về anh Dmitri Fedorovich.

Nàng ra, Mitia yên tâm, thậm chí có vẻ phấn chấn, nhưng chỉ một lát thôi. Mỗi lúc sự suy yếu kỳ lạ về thế lực càng choán lấy chàng. Mắt chàng nhắm lại vì mệt mỏi. Cuộc thẩm vấn các nhân chứng rốt cuộc đã xong. Người ta bắt đầu soạn thảo biên bản chính thức. Mitia đứng lên, rời khỏi ghế ngồi vào góc phòng, phía tấm rèm, nằm xuống chiếc hòm lớn trải tấm thảm của nhà chủ và ngủ liền. Chàng mơ thấy một giấc chiêm bao lạ lùng, hoàn toàn không hợp tình hợp cảnh lúc này. Dường như chàng đang ngồi trong chiếc xe đi trên thảo nguyên, nơi trước kia chàng phục vụ trong quân ngũ đã lâu lắm rồi, một người nông dân đánh xe chở chàng đi trên cánh đồng lầy lội. Hình như Mitia lạnh, bấy giờ là đầu tháng mười một, tuyết xuống từng bông lớn ẩm ớt, chạm mặt đất là tan ngay. Người nông dân hăng hái đánh xe, vung rồi quất đen đét, ông ta có bộ râu dài màu vàng sẫm: chưa già lắm, khoảng năm mươi tuổi, mặc chiếc áo nông dân bằng vai len thô. Kia đã gần đến một thôn, những căn nhà đen thui một nửa số nhà đã cháy rụi, chỉ còn lổn nhổn nhưng súc gỗ xà đã thành than. Ở cổng thôn, có những phụ nữ đứng thành hàng trên đường, cả một dãy dài, người nào cũng gầy rộc, hốc hác, mặt nâu sạm, đặc biệt có một người đứng ở rìa đường, gầy giơ xương, tầm vóc cao, nom khoảng bốn mươi tuổi, nhưng có lẽ chỉ hai mươi nhăm, mặt dài ngoằng, gây vó, bế một đứa trẻ đang khóc, ngực hẳn là lép kẹp, không một giọt sữa. Đứa trẻ khóc ngằn ngặt, giơ hai tay ra, đôi tay trần trụi, bàn tay nắm lại, tái xám.

- Sao họ khóc? Vì sao họ khóc vậy nhỉ? - Mitia hỏi, lúc xe phóng như bay qua chỗ họ.

- Đứa con đỏ, - người đánh xe trả lời chàng, - đứa nhóc khóc.

Mitia sửng sốt vì bác ta nói theo kiểu nông dân, - "đứa con đỏ" chứ không nói là "đứa bé". Và chàng lấy làm thích vì người nông dân nói như vậy, nghe đáng thương hơn.

- Nhưng vì sao nó khóc? - Mitia nài hỏi, như một chàng ngốc. - Tại sao tay nó để trần, tại sao không mặc ấm cho nó?

- Nó rét cóng, quần áo nó giá băng, vì thế nó không đủ ấm.

- Nhưng tại sao lại thế? Tại sao? - Mitia ngờ nghệch vẫn chưa chịu thôi.

- Họ nghèo, nhà bị cháy, không có bánh mì, họ đứng ở chỗ hoả hoạn ăn xin để cho người qua đường dễ động lòng thương.

- Không, không, - Mitia dường như vẫn chưa hiểu. - Bác nói đi "tại sao những bà mẹ bị cháy nhà lại đứng đây, tại sao có những người nghèo, tại sao có đứa trẻ nghèo, tại sao thảo nguyên trơ trụi, tại sao người ta không hôn nhau, tại sao người ta không hát những bài ca vui sướng, tại sao họ đen nhẻm đi vì tai hoạ độc địa, tại sao họ không cho em bé ăn?".

Chàng cảm thấy" rằng tuy mình hỏi những câu điên rõ, vô nghĩa, nhưng nhất định chàng muốn hỏi như thế đúng là cần hỏi như thế. Chàng còn cảm thấy rằng trong lòng chàng dậy lên mối cảm kích chưa từng có, nó khiến chàng muốn khóc và chàng muốn làm một điều fì đó cho mọi người, để đứa bé đừng khóc nữa, để cả bà mẹ đen nhẻm của đứa bé cũng đừng khóc, để từ lúc này không ai rơi lệ nữa, chàng muốn làm điều đó ngay lúc này, không trì hoãn, với tất cả mãnh liệt của huyết khí Karamazov.

- Em sẽ ở bên anh, bây giờ em sẽ không bỏ anh, suốt đời em sẽ đi cùng anh. - Những lời âu yếm, đầy tình cảm của Grusenka vang lên bên tai chàng. Tim chàng bùng cháy và khao khát một thứ ánh sáng nào không rõ, chàng bỗng muốn sống nữa, đi vào một con đường nào chưa rõ, nhằm tới thứ ánh sáng mới đang mời gọi, và mau mau, mau mau lên, ngay bây giờ, lúc này!

- Gì thế? Đi đâu? - Chàng kêu lên, mở mắt và ngồi dậy trên chiếc hòm của mình, như tỉnh lại sau cơn ngất, và mỉm cười hớn hở. Nikolai Parfenovich đứng cạnh chàng, mời chàng nghe và ký biên bản. Mitia đoán ra rằng chàng đã ngủ một giờ hay hơn nữa, nhưng chàng không nghe Nikolai Parfenovich đọc. Chàng bỗng sửng sốt vì dưới đầu chàng có chiếc gối không hề có lúc chàng mệt lả nằm xuống chiếc hòm.

- Ai đã đặt chiếc gối dưới đầu tôi vậy nhỉ? Người nào tốt đến thế? - Chàng kêu lên, lòng chan chứa niềm hân hoan biết ơn, giọng như khóc, như thể đấy là một việc làm ơn vô giá cho chàng. Nhưng rồi vẫn không biết được người tốt bụng ấy là ai, chắc là ai đó trong số người chứng kiến, có lẽ là viên lục sự của Nikolai Parfenovich có lòng thương đã bảo đem gối đầu cho chàng, nhưng tất cả tâm hồn chàng run lên, ứa nước mắt. Chàng tới gần và tuyên bố rằng chàng sẽ ký bất cứ cái gì.

- Tôi đã mơ một giấc mơ đẹp, thưa các ông. - Chàng thốt lên bằng giọng hơi lạ lùng, vẻ mặt khác hẳn đi, dường như ngời lên niềm vui sướng.

Chương 9

Mitia bị bắt đưa đi.

Khi Mitia ký biên bản, Nikolai Parfenovich trịnh trọng đọc cho bị can nghe "quyết định" trong đó ghi rõ năm ấy, ngày ấy, tại địa điểm ấy, ông dự thẩm sau khi hỏi cung bị can (tức Mitia) về việc này việc nọ (mọi tội đều được ghi cẩn thận) và xét rằng bị can không nhận một tội nào trong những tội bị tố cáo, nhưng cũng không đưa ra được điều gì bào chữa, trong khi đó những người làm chứng (tên người) và những tình tiết (này nọ) cho thấy bị can hoàn toàn có tội, theo điều này điều nọ của "Hình luật" v.v nay quyết định: để ngăn chặn bị can (Mitia) tìm cách lẩn tránh việc điều tra xét xử, tạm giam bị can tại nhà giam nọ, điều này được báo cáo cho bị can, bản sao quyết định này gần cho ông biện lý v.v… và v.v… Tóm lại, người ta tuyên bố với Mitia rằng từ lúc này chàng bị bắt giữ và sẽ được đưa ngay về thành phố, giam tại một nơi rất khó chịu. Mitia chăm chú nghe, chỉ nhún vai.

- Thôi được tôi không oán trách gì các ông, tôi sẵn sàng… Tôi hiểu rằng các ông không còn cách nào khác.

Nikolai Parfenovich giải thích một cách mềm mỏng rằng viên cảnh sát Mavriki Mavrikievich tình cờ có mặt tại đây sẽ đưa chàng đi ngay.

- Khoan đã, - Mitia bỗng ngắt lời và thốt lên với một tình cảm không gì cầm nén được, nói với tất cả những người có mặt trong phòng. - Thưa các ông, tất cả chúng ta đều tàn bạo, tất cả chúng ta đều là quái vật, chúng ta khiến mọi người phải khóc, các bà mẹ và hài nhi, nhưng trong số tất cả mọi người, - ngay bây giờ cứ dứt khoát là như thế đi - trong số tất mọi người, tôi là kẻ đểu cáng ti tiện nhất! Cứ cho là như thế đi! Trong đời tôi ngày nào tôi cũng đấm ngực hứa sửa chữa, vậy mà ngày nào tôi cũng vẫn làm những việc nhơ nhuốc. Bây giờ tôi hiểu rằng nhưng kẻ như tôi phải chịu sấm sét búa rìu của số phận, phải bị một lực lượng bên ngoài thít cổ vào thòng lọng. Chưa bao giờ tôi tự vươn dậy được chưa bao giờ. Nhưng sấm đã gầm vang. Tôi chấp nhận nỗi đau khổ bị buộc tội, chịu sự nhục nhã trước cả bàn dân thiên hạ, tôi muốn đau khổ và đau khổ để dọn mình thanh sạch! Có thể tôi sẽ sửa được mình thanh sạch phải không, các ông? Nhưng các ông hãy nghe tôi lần cuối: tôi không có tội làm đổ máu cha tôi! Tôi chấp nhận khổ hình không phải vì tôi đã giết cha, mà bởi vì tôi đã có ý muốn giết, và quả thật là tôi có thể giết… Nhưng tôi vẫn có ý định đấu tranh với các ông và xin báo cho các ông biết điều đó. Tôi sẽ đấu tranh đến cùng với các ông, còn kết cục thể nào là do ý Chúa! Vĩnh biệt các ông, đừng giận tôi đã to tiếng với các ông trong lúc hỏi cung tôi, lúc ấy tôi vẫn còn dần độn quá… Lát nữa tôi sẽ là kẻ bị bắt giữ, còn bây giờ, lần cuối cùng, Dmitri Fedorovich vẫn là người tự do xin bắt tay các ông. Vĩnh biệt các ông, vĩnh biệt mọi người!…

Giọng chàng run lên, và quả thực chàng chìa tay ra, nhưng Nikolai Parfenovich ở gần chàng nhất, bằng một cử chỉ gần như trong cơn co giật, giấu tay ra sau lưng. Mitia nhận thấy ngay điều đó và giật mình. Chàng lập tức buông rơi cánh tay đã chìa ra.

- Việc điều tra chưa kết thúc. - Nikolai Parfenovich nói ấp úng, hơi sượng sùng. - Về thành phố chúng tôi sẽ còn tiếp tục việc điều tra, về phía mình cố nhiên tôi cầu mong cho ông mọi sự may mắn… được trắng án… Ông Dmitri Fedorovich ạ, thực tình mà nói, bao giờ tôi cũng vẫn cho rằng có thể nói ông là người rủi ro hơn là có tội… Tất cả chúng tôi ở đây, nếu tôi mạo muội thay mặt mọi người bày tỏ ý kiến, đều sẵn lòng thừa nhận ông là một người trẻ tuổi căn bản là cao thượng, nhưng than ôi, lại bị lôi cuốn bởi một số ham mê hơi quá đáng…

Nói đến đây, cái vóc hình nhỏ nhắn của Nikolai Parfenovich lấy một dáng bộ hết sức quan dạng. Mitia thoáng nghĩ rằng "gã trẻ ranh" này sắp khoác tay chàng, tôi đến một góc khác và sẽ lại nói tiếp câu chuyện mới đây về "các cô bé". Nhưng thiếu gì những ý nghĩ hoàn toàn vẩn vơ, không ăn nhập chỉ với sự việc đôi khi thoáng nảy ra trong đầu ngay cả một kẻ phạm tội bị đưa đi hành quyết.

- Thưa các ông, các ông tốt bụng, nhân đạo, các ông có thể cho tôi gặp nàng để vĩnh biệt lần cuối cùng được không? - Mitia hỏi.

- Tất nhiên, nhưng trước mặt chúng tôi… tóm lại thì bây giờ không thể không có người theo dõi…

- Vâng, các ông cứ ở đây!

Người ta đưa Grusenka đến, những cuộc chia ly ngắn ngủi, ít lời và khiến Nikolai Parfenovich không hài lòng. Grusenka cúi úp xuống chào Mitia.

- Em đã nói với anh rằng em là của anh, và sẽ là của anh, em sẽ đi theo anh mãi mãi, bất kể người ta quyết định đưa anh đi đâu. Vĩnh biệt anh, một người vô tội đã làm hại đời mình.

Môi nàng run run, nước mắt tuôn trào.

- Tha thứ cho anh đã yêu em, Grusenka, vì tình yêu của anh đã làm hại đời em!

Mitia còn muốn nói gì nữa rồi lại thôi và đi ra. Xung quanh chàng lập tức có những người vây quanh, không rời mắt khỏi chàng, lên dưới bậc tam cấp mà hôm qua chàng đã rầm rầm tiến đến lên cỗ xe tam mã của Andrei, bây giờ đã sẵn hai cỗ xe tải.

Mavriki Mavrikievich người mập mạp, thấp lùn, mặt phệ, cáu kỉnh cái gì không rõ, có lẽ vì tình trạng lộn xộn bất ngờ xảy ra, giận dữ la hét. Vẻ quá nghiệt ngã, ông ta bảo Mitia leo lên. "Trước đây tacho y uống rượu trong quán thì y có bộ mặt khác hẳn" Mitia nghĩ lúc leo lên xe. Trifon Borisovich cũng từ bậc tam cấp bước xuống. Người ta xúm xít bên cổng, nông dân, phụ nữ, người đánh xe, tất cả đều nhìn xoáy vào Mitia.

- Vĩnh biệt bà con! - Từ trên xe Mitia bỗng gào lên với họ.

- Thứ lỗi cho chúng tôi. - Hai ba tiếng cùng cất lên.

- Vĩnh biệt ông, Trifon Borisovich!

Nhưng Trifon Borisovich thậm chí không quay lại, có lẽ ông ta quá bận rộn. Ông ta cũng la hét cái gì không rõ và tíu tít. Thì ra trên chiếc xe tải thứ hai mà hai viên xotsky(1) phái cùng đi với Mavriki Mavrikievich, việc sắp xếp vẫn chưa ổn. Người nông dân được cắt đi trên chiếc tam mã thứ hai đang mặc vào người chiếc áo vải len thô, kịch liệt cãi rằng người có nhiệm vụ phải đi không phải là ông ta, mà là Akim. Nhưng Akim vắng mặt; người ta chạy đi tìm Akim; người nông dân nài nỉ người ta chờ một lát.

- Người vùng tôi như thế đấy, thưa ông Mavriki Mavrikievich, chẳng biết xấu hổ là gì! - Trifon Borisovich kêu lên. - Mới hôm kia Akim cho nhà chú hai mươi kopek để chú nốc rượu, vậy mà bây giờ chú làm um lên. Tôi ngạc nhiên về lòng tốt của ông với bọn người ba que làng tôi, ông Mavriki Mavrikievich ạ, tôi chỉ cần nói thế thôi.

- Cần gì chiếc xe thứ hai kia chứ? - Mitia xen vào. - Chúng ta đi một chiếc cũng đủ rồi, anh Mavriki Mavrikievich ạ, hẳn là tôi sẽ không nổi loạn, cũng không chạy trốn mà anh phải lo, cần người áp giải làm gì?

- Này, xin ông nói năng với tôi phải phép, ông vẫn chưa học được cách nói năng lễ độ, đừng có gọi tôi bằng anh, còn những lời khuyên bảo thì xín ông hãy dành đến khi khác… - Mavriki Mavrikievich đột nhiên hung hăng cất lời như vui sướng được nói cho hả giận.

Mitia im bặt. Mặt chàng đỏ gay lên, lát sau chàng cảm thấy rất lạnh. Đã tạnh mưa, nhưng bầu trời u ám vẫn đầy mây, gió hun hút thổi thẳng vào mặt. - "Ta bị ớn lạnh chắc" - Mitia nghĩ, nhún vai. Cuối cùng chàng lên xe, và Maria Mavrikievich gieo mình ngồi phịch xuống, choán một chỗ rộng, tuồng như không để ý gì, chèn hẳn Mitia vào một khoảng hẹp. Của đáng tội lão ta bực bội, rất khó chịu về cái việc phải làm.

Vĩnh biệt Trifon Borisovich! - Mitia lại gào lên, cảm thấy bây giờ chàng gào lên không phải vì tấm lòng hồn hậu, mà vì tức giận, điều đó ngoài ý muốn của chàng. Nhưng Trifon Borisovich vẫn đứng với vẻ kiêu hãnh, hai tay chắp ra sau lưng, nhìn chòng chọc vào Mitia, cái nhìn nghiêm khắc, giận dữ, và không hề đáp lại chàng.

- Vĩnh biệt Dmitri Fedorovich, vĩnh biệt! - Đột nhiên có tiếng của Kanganov, anh ta từ đâu không rõ chạy ra. Tới bên chiếc xe, anh ta chìa tay ra cho Mitia. Đầu anh ta không có mũ. Mitia đã kịp nắm lấy tay anh ta và xiết chặt.

- Vĩnh biệt, anh bạn thân mến, tôi sẽ không quên lòng hào hiệp của anh! - Chàng kêu lên một cách nồng nhiệt.

Nhưng xe chuyển bánh, họ rời tay nhau, tiếng nhạc ngựa rung lên, người ta đưa Mitia đi.

Kanganov chạy vào phòng ngoài, ngồi ở một góc, cúi đầu, hai tay bưng mặt và khóc, anh ta ngồi khóc một lúc lâu, khóc như một chú bé con, chứ không phải là một chàng trai hai mươi tuổi.

Ôi, anh ta hầu như hoàn toàn tin rộng Mitia có tội! "Sao lại có loại người như thế, thứ người gì mà lại dám làm chuyện ấy!" - Anh ta kêu lên, ý nghĩ rối bời, lòng buồn nản xót xa, gần như tuyệt vọng. Giây phút này thậm chí anh ta không muốn sống nữa. "Đời còn đáng sống nữa không, còn đáng sống nữa không!"

Lòng buồn phiền, chàng trai kêu lên.

Chú thích:

(1) Chức cảnh sát thấp ở nông thôn thời Nga hoàng (N.D.)

Quyển 10. Mhững chú bé - Chương 1

Kolia Kraxotkin

Bấy giờ là đầu tháng mười một. Ở vùng chúng tôi rét mười một độ âm, nước đóng băng, đất lạnh cứng, ban đêm tuyết xuống khá khô ráo, gió "khô, giá buốt" cuộn tuyết lên, lùa đi trên các đường phố tẻ ngắt trong thành phố chúng tôi và đặc biệt trên bãi chợ. Buổi sáng u ám, nhưng tuyết đã ngừng xuống. Cách khu chợ không xa, gần cửa hàng Plotnikov, có ngôi nhà nhỏ, rất sạch gọn cả bên ngoài lân bên trong, nhà bà vợ goá của ông Kraxotkin. Kraxotkin là một viên ký lục cấp tỉnh(1), mất đã lâu, ngót mười bốn năm trước, nhưng người vợ goá của ông ta, ba mươi tuổi, cho đến giờ vẫn rất xinh, sống trong ngôi nhà nhỏ bằng "tiền lợi tức của mình". Bà sống ngay thẳng, rụt rè, tính tình dịu dàng, nhưng khá vui vẻ. Chồng chết bà mới mười tám tuổi, bà sống với chồng được ngót một năm, sinh cho ông một đứa con trai. Từ đó cho đến khi qua đời, bà dành hết tâm sức cho việc dạy dỗ thằng Kolia báu ngọc của mình, nhưng cũng vì nó mà bà phải chịu đựng đau khổ nhiều gấp bội so với những niềm vui đã được hưởng, hầu như ngày nào bà cũng run sợ chết khiếp lên vì lo nó ốm, lo nó bị cảm lạnh, nghịch dại, hay leo lên ghế bị ngã v.v… Khi Kolia đến trường, rồi vào trường trung học của chúng tôi, bà học lại đủ các môn, giúp nó và kèm cặp nó học bài, và làm quen với tất cả các thầy giáo và các vợ thầy giáo, chiều chuộng cả bạn học của Kolia, lấy lòng chúng để chúng đừng đụng đến Kolia, đừng chế nhạo, đánh đập nó. Bà đi quá đã đến mức bọn trẻ con trai thấy bà như thể đâm ra chế nhạo, chòng ghẹo Kolia thật sự: gọi nó là cục cưng của mẹ.

Nhưng thằng bé biết tự bảo vệ. Nó là thằng bé can đảm "mạnh kinh khủng", tiếng đồn về nó lan ra trong lớp và chẳng bao lâu được khẳng định, nó khéo léo, kiên gan, táo bạo và nhanh trí. Nó học giỏi, thậm chí nghe đồn rằng về số học và lịch sử thế giới, nó sẽ vượt cả thầy Dardanelov. Thằng bé tuy tỏ ra hơn người, tự cao, nhưng là một người bạn tốt, không kiêu ngạo. Nó coi việc các bạn học kính trọng nó là phải, nhưng nó giữ thái độ thân thiện với các bạn. Cái chính là nó biết chừng mực, biết lúc nào nên tự kiềm nén, còn trong quan hệ với người trên, nó không bao giờ bước qua một đường giới hạn thầm kín nào đó mà vượt qua đó là phạm lỗi lầm không dung thứ được, là gây rối, nổi loạn và trái phép. Tuy nhiên, nó rất thích nghịch ngợm khi có dịp thuận lợi, nghịch ngợm như một đứa trẻ cực kỳ mất nết, đúng hơn thì không phải là tinh nghịch mà làm một trò gì kỳ quái, lạ đời, "gây cấn", phô trương, để vây vo. Nhất là nó rất giầu tự ái. Nó đã làm cho mẹ phải phục tùng nó, ồ, bà đã phục tùng nó từ lâu, có điều bà không thể chịu đựng nổi ý nghĩ rằng nó "chẳng mấy yêu thương" bà. Bà luôn luôn có cảm giác rằng Kolia "không có tình cảm" với bà, và nhiều lần bà khóc như lên cơn điên, trách nó lạnh nhạt. Thằng bé không thích cái trò đó, và bà càng đòi hỏi nó bộc lộ tình cảm thì nó càng cưỡng lại.

Nhưng không phải nó cố tình, chẳng qua là tính nó như thế. Bà mẹ lầm: nó rất yêu mẹ, nó chỉ không ưa "cái lối nũng nịu kiểu chú bé con", nói theo thứ ngôn ngữ học trò của chúng nó. Bố mất để lại một tủ sách. Kolia thích đọc sách và đã ngấm ngầm đọc một số cuốn. Bà mẹ không phiền lòng về chuyện đó, đôi khi chỉ ngạc nhiên thấy thằng bé không đi chơi, mà ngồi hàng giờ bên tủ đọc cuốn gì không rõ. Bằng cách như vậy, nó đã đọc được một số điều mà đáng ra ở tuổi nó chưa được đọc. Thời gian gần đây, tuy thằng bé vẫn không thích vượt qua một giới hạn nhất định trong các trò tỉnh nghịch của mình, nhưng đã bắt đầu có những trò tinh nghịch khiến bà mẹ sợ hãi thật sự - của đáng tội, chưa phải là những trò mất dạy, nhưng táo tợn, liều mạng. Đúng mùa hè đó, tháng bẩy, trong kỳ nghỉ hè, hai mẹ con vắng nhà một tuần, sang một hạn khác, cách nhà chừng bẩy chục dặm, đến thăm một người họ hàng xa mà chồng bà ta làm việc ở ga đường sắt (chính cái ga gần thành phố chúng tôi nhất mà một tháng sau Ivan Fedorovich Karamazov đã đáp xe lửa về Moskva). Ở đấy, trước hết Kolia xem xét kỹ đường sắt, nghiên cứu thời gian biểu và hiểu rằng khi về nhà, nó có thể phô trương những kiến thức mới với bạn cùng trường. Nhưng trong thời gian ấy, nó cũng đánh bạn với mấy thằng bé ở đấy. Trong số đó có mấy thằng nhà ở ngay ga, mấy thằng khác ở gần đấy, có sáu bẩy đứa từ mười hai đến mười lăm tuổi, trong đó có hai đứa ở thành phố chúng tôi.

Mấy thằng bé cùng chơi đùa nghịch ngợm, sang ngày thứ tư hay thứ năm, ở ga, giữa bọn trẻ ngốc nghếch bày ra một trò đánh cuộc với số tiền hai rúp, ấy là: Kolia gần như ít tuổi nhất trong bọn vì vậy bị những đứa lớn coi thường do tự ái hay liều lĩnh, đã đưa ra ý kiến rằng ban đêm, khi chuyến xe mười một giờ đến, nó sẽ nằm sấp giữa đường ray, và nằm không nhúc nhích khi xe lửa xả hết tốc lực lao qua. Thực ra, nó đã xem xét, trước và biết rằng quả thực có thể nằm ẹp giữa các đường ray để đoàn xe lửa phóng qua mà không chạm đến mình, nhưng nằm như vậy khiếp biết chừng nào!

Kolia nhất quyết rằng nó sẽ nằm như thế. Thoạt lên bọn trẻ chế nhạo nó, gọi nó là đứa khoác lác, huênh hoang, nhưng như vậy là càng kích nó hơn. Cái chính là mấy thằng đó vênh với nó quá, mới đầu thậm chí không muốn coi nó là bạn, vì nó còn "nhóc con", điều đó khiến nó tự ái không chịu nổi. Chúng quyết định, buổi tối đến một chỗ cách ga một dặm, để xe lửa sau khi rời ga, qua đó đã có tốc lực nhanh. Mấy thằng bé tụ tập lại. Đêm không trăng, không phải là tối tăm, mà đen kịt. Đến giờ, Kolia nằm giữa hai dải ray. Năm thằng còn lại, đã tham gia đánh cuộc, tim lịm đi, cuối cùng đâm ra sợ hãi và ân hận, chờ ở dưới nền đường sắt, cạnh đường cái, trong các bụi cây. Cuối cùng đoàn xe rời ga, lăn bánh ầm ầm ở đằng xa. Hai ngọn đèn dỏ lấp loé trong bóng tối, con quái vật ầm ầm tới gần. "Chạy đi, chạy khỏi dường ray đi!" - mấy thằng bé nấp trong bụi cây sợ hãi gào lên bảo Kolia, nhưng muộn rồi: xe lửa lao tới và ầm ầm phóng qua.

Mấy thằng bé đâm bổ tới chỗ Kolia: nó nằm bất động. Chúng lay gọi nó, vực nó dậy. Nó bỗng đứng lên và lẳng lặng đi xuống bờ dốc. Rồi nó tuyên bố rằng nó cố tình giả vờ ngất xỉu để làm chúng hoảng sợ, nhưng thật ra nó ngất thậm sau này, mãi sau này nó thú nhận với mẹ như vậy. Như vậy, nó mãi mãi nổi tiếng là thằng "liều mạng". Trở về nhà ở ga, mặt nó cắt không ra hột máu. Hôm sau, nó lên cơn sốt thần kinh nhẹ, nhưng về mặt tinh thần, nó rất vui vẻ, hể hả. Việc không um lên ngay, nhưng rồi ở thành phố chúng tôi, chuyện đã lọt đến trường và đến tai các thầy giáo. Mẹ Kolia vội đi van xin các vị dung thứ cho con bà và rốt cuộc, thầy Dardanelov đáng kính và có thể lực đã xin được cho thằng bé, vụ đó được bỏ qua, coi như không có. Thầy Dardanelov này sống độc thân, chưa già, thầy mê bà Kraxotkina dà nhiều năm nay, và đã một lần, cách đây chừng một năm, hết sức giữ lễ, lặng người đi vì sợ hãi và nhã nhặn, thầy đánh liều ngỏ lời cầu hôn. Nhưng bà dứt khoát từ chối, cho rằng nhận lời tức là phản bội con trai, tuy rằng Dardanelov, căn cứ vào một số dấu hiệu bí ẩn, thậm chí có lẽ có quyền cho rằng bà quả phụ duyên dáng, nhưng quá tiết hạnh và dịu dàng cũng chẳng ghét bỏ gì ông. Trò nghịch ngợm điên rồ của Kolia dường như đã phá tan băng giá, và do việc bênh vực Cha, Dardanelov đã nhận được sự ám chỉ, tuy là xa xôi bóng gió, là có hy vọng, nhưng bản thân Dardanelov cũng là một hiện tượng về sự trong sạch và tế nhị, vì vậy chỉ thế thôi cũng đủ cho ông cảm thấy hoàn toàn hạnh phúc. Ông yêu thằng bé, nhưng ông cho rằng nịnh bợ nó là hèn hạ, vì thế đến lớp ông giữ thái độ nghiêm khắc và khó tính đối với nó. Chính Kolia cũng giữ một khoảng cách tôn kinh đối với thầy, học giỏi, đứng thứ nhì trong lớp, đối xử với thầy một cách khô khan, và cả lớp tin chắc rằng về lịch sử thế giới, Kolia giỏi đến mức "ăn đứt" cả thầy Dardanelov. Thực thế, có lần Kolia hỏi thầy: "Ai sáng lập thành Troa? " - đáp lại thầy Dardanelov chỉ trả lời chung chung về các dân tộc, các phong trào dân tộc và sự di cư, về những thời đại xa xưa, về huyền thoại, nhưng còn về việc ai sáng tạo thành Troa, nghĩa là về tên người đích xác thì thầy không trả lời được, thậm chí không hiểu sao thầy cho câu hỏi đó là phù phiếm, không xác đáng. Nhưng các chú học trò vẫn cho rằng thầy Dardanelov không biết ai sáng lập thành Troa. Còn Kolia thì đã đọc về những người sáng lập Troa trong tác phẩm của Xmaragdov, tác phẩm này có trong tủ sách bố để lại. Rốt cuộc tất cả các chú bé đểu muốn biết ai đã sáng lập thành Troa, nhưng Kraxotkin không phơi bày bí mật của mình, và danh tiếng học rộng biết nhiều của nó vững như bàn thạch.

Sau vụ đường sắt, Kolia đối xử với mẹ có khác. Khi Anna Fedorovna (bà quả phụ Kraxotkina) hay tin về chiến công của con, bà khiếp đảm đến suýt phát điên. Bà đã có những cơn thần kinh ghê gớm, ngừng rồi lại phát trong mấy ngày liền, đến nỗi Kolia hoảng sợ, phải hứa danh dự với mẹ là những trò tinh nghịch tượng tự sẽ không bao giờ lặp lại nữa. Nó quỳ trước ánh thánh và thề với vong linh cha nó, đúng như mẹ đòi hỏi, và Kolia "dũng cảm" oà khóc như một đứa bé lên sáu, "vì cảm động", suốt ngày hôm ấy hai mẹ căn cứ ôm nhau run rảy khóc.

Hôm sau ngủ dậy, Kolia vẫn lại "không có tình cảm" như trước, nhưng nó trầm lặng hơn, nhũn nhặn hơn, nghiêm nghị hơn, trầm tư hơn. Thực ra, sau đó một tháng rưỡi, nó lại giở trò khác đến nỗi cả quan thẩm phán tập tụng cũng biết tên nó, nhưng đây là một trò nghịch thuộc loại khác hẳn, thậm chí buồn cười và hơi ngớ ngẩn, nhưng dường như không phải chính nó gây ra, mà chỉ dính líu vào thôi. Những chuyện ấy sau này sẽ nói đến.

Mẹ nó vẫn có lo sợ và đau khổ, mà bà càng lo lắng thì Dardanelov càng nuôi hy vọng. Nên lưu ý rằng Kolia hiểu và đoán được tâm trạng của Dardanelov về phương diện này, và tất nhiên nó khinh niệt "tình cảm" của thầy, trước kia thậm chí nó chẳng giữ ý gì, nói thẳng với mẹ sự khinh bỉ của mình, nói xa xôi rằng nó hiểu thầy Dardanelov nhằm mục đích gì. Nhưng sau vụ đường xe lửa, nó đổi hẳn thái độ về chuyện kia: nó không dám nói bóng gió, dù là rất xa xôi đi nữa, đả động đến thầy Dardanelov trước mặt mẹ, nó tỏ ra tôn kính hơn. Bà Anna Fedorovna nhạy cảm hiểu ngay, lòng biết ơn vô hạn, nhưng nếu có người khách nào đến chơi vô tình nhắc đến Dardanelov, nhất lại có mặt Kolia thì mặt bà đỏ lên như bông hồng. Những lúc đó, Kolia hoặc là cau có nhìn ra cửa sổ, hoặc là chăm chú nhìn xem ủng có há mõm không, hay hung hăng gọi con Chuông rền, một con chó to, lông xù xấu xí mà trước đó một tháng, nó tìm được ở đâu không rõ, tôi về nhà và không hiểu vì lý do gì, nó bí mật nuôi trong buồng, không cho bạn bè biết. Nó làm khổ con chó đến điều, dạy con vật làm đủ các trò, đến nỗi khi Kolia đi học thì con vật vắng chủ cứ tru lên, rồi khi thằng bé về thì con vật cứ rít lên và mừng rỡ, nhảy chồm chồm như điên, nằm lăn ra đất giả vờ chết v.v… tóm lại là làm đủ các trò đã được dạy cho, không đợi phải bảo, chỉ vì hăm hở muốn bày tỏ tình cảm hân hoan và lòng biết ơn.

Nhân đây xin nói: tôi quên không nhắc lại rằng Kraxotkin chính là thằng bé đã bị đâm mũi dao nhíp vào đùi, người đâm nó là thằng Iliusa mà bạn đọc đã quen biết, thằng bé con ông đại uý về hưu, đã bênh ông bố bị bọn học trò chế nhạo gọi là "búi xơ mướp".

Chú thích:

(1) viên chức bậc 12, theo thang bậc công chức thời Nga hoàng (N.D.)

Chương 2

Bọn nhóc

Vào buổi sáng lạnh giá và ẩm ướt tháng mười một, Kolia Kraxotkin ngồi nhà. Hôm ấy là chủ nhật không phải đến trường.

Đã mười một giờ, nó nhất định không ra khỏi nhà, "có một việc hết sức quan trọng". Thế nhưng bây giờ chỉ còn một mình nó ở lại trông nhà, vì người lớn đi vắng hết, do một việc cấp thiết và lạ lùng. Trong ngôi nhà của bà quả phụ Kraxotkina, bà cho thuê hai phòng tạo thành một căn hộ riêng tách biệt với căn hộ bà ở bởi một gian phụ, người thuê nhà là vợ một ông bác sĩ có hai con nhỏ. Bà vợ bác sĩ này cùng tuổi với Anna Fedorovna và rất thân với bà, ông bác sĩ đã đi biệt một năm nay, nghe nói thoạt đầu ông đi Orenbua, rồi đi Tasken, và nửa năm nay không hề có tin tức gì về ông, thành thử nếu không có tình bạn với bà Kraxotkina làm dịu bớt nỗi đau xót của bà vợ bị ông chồng bác sĩ bỏ rơi thì bà ta sẽ khóc hết nước mắt mất. Đã thế, lại khổ thêm nữa là chính đêm thứ bẩy sang ngày chủ nhật ấy, Ekaterina, cô ở duy nhất của bà vợ bác sĩ lại đột ngột cho bà chủ biết rằng sáng hôm sau cô ta có ý định cho ra đời một đứa con. Sự thể thế nào mà trước đó không ai nhận thấy gì, mọi người đều thấy đó gần như một phép lạ. Bà vợ bác sĩ sửng sốt, bà quyết định rằng trong lúc còn có thời gian, phải đưa Ekaterina đến một nơi trong thành phố chúng tôi, do một bà đỡ thành lập chuyên để giải quyết những trường hợp loại này. Bà rất quý cô ở gái đó, nên bà tức khắc thực hiện ý định của mình, đưa cô ta đi ngay, chẳng những thế còn ở lại với cô ta. Rồi đến sáng, không rõ vì lý do gì lại cần đến sự giúp đỡ của bà Kraxotkina, trong trường hợp này bà có thể xin một người nào không rõ về một việc gì đó và che chở cho cô ta về một mặt nào đó. Như vậy cả hai bà đều vắng nhà, còn người ở của bà Kraxotkina là Agafia thì đi chợ, thành thử Kolia tạm thời giữ nhiệm vụ trông coi "mấy đứa nhóc", tức là thằng con trai và đứa con gái của bà vợ ông bác sĩ lúc này không có ai trông nom cả. Kolia không lo sợ việc giữ nhà, nó còn có con Chuông rền mà nó đã ra lệnh cho nằm "không nhúc nhích" ở phòng ngoài, dưới chiếc ghế băng, chính vì thế mỗi lần Kolia đi tản bộ qua các phòng và bước vào phòng ngoài dù con vật cất đầu lên, xun xoe đập mạnh đuôi xuống sàn hai cái, nhưng than ôi, vẫn không có tiếng huýt sáo gọi. Kolia nhìn con vật khốn khổ với vẻ hăm doạ, và nó lại nằm đờ ra một cách ngoan ngoãn. Nhưng nếu có điều gì làm cho Kolia lúng túng thi đấy là hai "đứa nhóc". Cái chuyện bất ngờ xảy ra với Ekaterina, nó khinh đứt, nhưng nó rất yêu hai đứa bé con không có bố và nó đem đến cho chúng một cuốn sách trẻ em. Naxtia, con chị, đã tám tuổi, biết đọc, còn thằng em Kostia lên bẩy, rất thích nghe chị đọc. Tất nhiên Kraxotkin có thể làm cho chúng vui thích hơn nữa, nghĩa là để cho chúng ở cạnh mình, chơi đánh trận hay chơi đi trốn đi tìm trong cả ngôi nhà. Trước đây đã nhiều lần nó làm như thế, không khinh chê cái trò đó, vì vậy trong lớp bọn học trò đã kháo nhau rằng ở nhà, Kraxotkin chơi đùa với hai đứa nhóc, làm ngựa cho chúng nhảy tâng tâng và cúi đầu xuống, nhưng Kraxotkin kiêu hãnh bác bẻ lại rằng "trong thời đại chúng ta" mà chơi trò làm ngựa với các bạn cùng lứa tuổi mười ba thì thật là nhục, nhưng nó chơi trò đó với bọn "nhóc con" vì yêu chúng, không ai có quyền xọc vào mình cảm của nó. Cả hai "nhóc" đều hết lòng yêu mến nó. Nhưng lần này nó không bụng dạ đâu nghĩ đến đồ chơi. Nó sắp có một việc riêng cực kỳ quan trọng, xem ra gần như là bí mật, trong lúc đó thời gian vẫn trôi, mà Agafia đi chợ vẫn chưa về để nó trao bọn trẻ con cho chị ta. Đã mấy lần nó qua phòng ngoài, mở cửa vào nhà bà vợ ông bác sĩ, lo ngại nhìn hai "nhóc con" vẫn theo lệnh của nó, ngồi đọc sách, và mỗi lần nó mở cửa lại im lặng toét miệng cười với nó, chờ mong nó vào bày một trò gì hay ho thú vị. Nhưng Kolia đang lo lắng trong lòng và không vào. Cuối cùng đồng hồ điểm mười một giờ, nó quyết định dứt khoát rằng nếu mười phút nữa mà Agafia không về thì nó sẽ rời khỏi nhà, không chờ mụ nữa, tất nhiên nó sẽ bắt "bọn nhóc" hứa rằng sẽ không sợ sệt "khi vắng nó, không nghịch ngợm, không khóc vì sợ hãi. Nghĩ như thế, nó mặc chiếc măng tô mùa đông lót bông, có cổ lông sư tử biển, đeo cái cặp lên vai, và bất chấp trước kia mẹ đã nhiều lần van nó nhất thiết phải mang giày cao su khi ra ngoài lúc "trời lạnh thế này", nó chỉ khinh bỉ nhìn đôi giày lúc đi qua phòng ngoài, và vẫn chỉ đi ủng. Thấy Kolia ăn vận chỉnh tề, Chuông rền bắt đầu tới tấp dập đuôi xuống sàn, toàn thân co giật, thậm chí cất tiếng sủa rền rĩ, nhưng thấy sự hăm hở say mê như thế của con chó, Cha kết luận rằng đấy là vi phạm kỷ luật, vì thế nó bắt con vật nằm dưới gầm ghế một lát nữa, chỉ sau khi đã mở cửa phòng phụ, nó mới huýt sáo gọi. Con chó chồm lên như điên và hoan hỉ phóng chạy trước chủ.

Khi chạy qua phòng phụ, Kolia mở cửa vào chỗ "bọn nhóc". Chúng vẫn ngồi bên chiếc bàn con, nhưng không đọc sách nữa, mà hăm hở tranh cãi gì không rõ. Hai đứa trẻ này thường tranh cãi với nhau về những vấn đề gay cấn của cuộc sống, Naxtia nhiều tuổi hơn bao giờ cũng thắng. Còn Kostia, nếu không đồng ý với chị, bao giờ cũng đến nhờ Kolia Kraxotkin phân xử, Kolia quyết định thế nào thì đấy là phán quyết tuyệt đối với cả đôi bên. Lần này cuộc tranh cãi của hai "nhóc" khiến Kolia có phần quan tâm, nó dừng lại đứng nghe ở cửa. Hai đứa trẻ thấy Kolia nghe càng tranh cãi hăng hơn.

- Không bao giờ tao tin, - Naxtia nói một cách sôi nổi, - không bao giờ tao tin rằng các bà đỡ tìm thấy trẻ nhỏ trong vườn rau, giữa các luống bắp cải. Bây giờ là mùa đông, chẳng có luống bắp cải nào hết, bà đỡ không thể mang đến cho Ekaterina một đứa con gái.

- Hừ! - Kolia thầm thì thốt lên một mình.

- Với lại, các bà đỡ đem trẻ con từ một nơi nào đến, nhưng chỉ mang đến cho người có chồng thôi.

Kostia chăm chú nhìn Naxtia, trầm ngâm nghe và nghĩ ngợi.

- Naxtia, chị ngốc lắm, - nó nói một cách dứt khoát và không nổi nóng, - Ekaterina có con thế nào được khi chị ấy không có chồng?

- Naxtia sùng sục lên.

- Mày chẳng hiểu gì cả. - Nó cáu kỉnh ngắt lời, - có lẽ chị ấy có chồng, nhưng chồng chị ấy hiện đang ngồi tù, thế rồi chị ấy sinh con.

- Có thật chị ấy có chồng ngồi tù không? - Kostia vốn có óc thiết thực, hỏi bằng giọng quan trọng.

Hoặc là thế này, - Naxtia vội cướp lời, vứt bỏ và quay phắt giả thuyết đầu tiên của mình. - Chị ấy không có chồng, mày nói đúng, nhưng chị ấy muốn lấy chồng và nghĩ tới chuyện lấy chồng, và cứ nghĩ mãi, nghĩ mãi, thế rồi tuy không có chồng, chị ấy có đứa con.

- Có lẽ thế! - Kostia đồng ý, chịu thua. - Vậy mà trước đây chị không nói ra, thành thử em không biết.

- Này, hai nhóc, - Kolia nói, bước một bước vào phòng chúng, - tao thấy chúng mày thật là loại người nguy hiểm!

- Chuông rền chạy theo anh à? - Kostia nhe răng cười và búng ngón tay gọi con chó.

- Này, tụi nhóc, tao đang gặp khó khăn, - Kraxotkin mở đầu bằng giọng trịnh trọng. - Chúng mày phải giúp tao: Agafia có thể bị gãy chân lắm, bởi vì cho đến bây giờ chị ta vẫn không về, đích thị là thế rồi, tao cần đi có việc. Chúng bay có thể cho tao đi hay không?

Hai đứa trẻ lo lắng nhìn nhau, gương mặt hớn hở của chúng lộ vẻ bồn chồn. Nhưng chúng không hiểu rõ lắm Kolia muốn gì ở chúng.

- Vắng tao chúng mày không nghịch ngợm chứ? Không trèo lên tủ để ngã gãy chân chứ. Không khóc vì sợ khi ở nhà chỉ còn hai chị em với nhau chứ?

Mặt hai đứa buồn ghê gớm.

- Đền bù lại, tao sẽ cho chúng mày một vật, khẩu súng thần công bằng đồng, có thể bắn bằng thuốc súng thật.

Mặt hai đứa lập tức hớn hở.

- Cho chúng em xem khẩu thần công đi. - Kostia lập tức hớn hở nói.

Kraxotkin cho tay vào cặp, lấy ra một khẩu thần công nhỏ bằng đồng, đạt lên bàn.

- Cho xem chứ sao! Nhìn đây này, nó có bánh xe. - Nó đẩy món đồ chơi lăn trên bàn. - Có thể bắn được kia. Nhồi đạn vào và bắn.

- Giết được người chứ?

- Giết được tất, chỉ cần ngắm trúng. - và Kraxotkin giảng giải rành rẽ về việc cho thuốc vào đâu, nhồi đạn vào đâu chỉ cho biết cái lỗ châm ngồi và nói về việc súng giật.

Hai đứa nghe với vẻ hết sức lò mò. Việc súng giật đặc biệt kích động trí tò mò của chúng.

- Anh có thuốc súng không? - Naxtia hỏi.

- Có!

- Cho chúng em xem cả thuốc súng nữa đi. - Con bé nói dài giọng, miệng mỉm cười cầu khẩu.

Kraxotkina lại cho tay vào cặp và lấy ra một lọ nhỏ, quả là có một sớt thuốc súng thực sự, và trong cái gói giấy có mấy viên đạn chì. Thậm chí nó mở nút lọ và dốc một tí thuốc súng ra lòng bàn tay.

- Đấy nhưng chớ để gần lửa, không thì nó sẽ nổ và chúng ta chết hết. - Kraxotkin báo trước để gây ấn tượng.

Bọn trẻ xem xét thuốc súng với vẻ sợ hãi sùng kính càng làm tăng thêm niềm thích thú. Nhưng Kostia thích nhất đạn viên.

- Đạn viên không cháy chứ! - Nó hỏi.

- Không cháy…

- Cho em một ít đạn viên. - Nó nói bằng giọng van vỉ.

Tao sẽ cho một ít đạn viên, đây, cầm lấy, nhưng đừng để cho mẹ thấy trước khi tao trở lại, không thì mẹ sẽ tưởng là thuốc súng và sợ chết khiếp, mà còn đánh chúng mày nữa kia.

- Mẹ không bao giờ đánh đòn chúng em, - Naxtia nói ngay.

- Tao biết, tao nói thế cho hay ho thôi. Và chúng mày không bao giờ nói dối mẹ, nhưng lần này thì phải chờ tao về đã. Vậy thì tao đi được chứ, bé nhóc? Vắng tao chúng mày không khóc vì sợ hãi chứ?

- Chúng em sẽ khóc. - Kostia nói dài giọng, chỉ chực khóc, giọng sợ sệt.

- Ôi, trẻ con, trẻ con, ở lứa tuổi chúng mày thật là nguy hiểm. Chẳng làm thế nào được, đành phải ngồi với chúng mày không biết bao lâu nữa. Nhưng thời gian, ôi thời gian!

- Anh bảo Chuông rền giả chết đi. - Kostia yêu cầu.

- Thôi đành phải nhờ đến Chuông rền thôi. Lại đây. Chuông!

Kolia bắt đầu ra lệnh cho con chó, con vật trình diễn tất cả những trò nó biết làm… Đấy là con chó xồm, cỡ bằng con chó nhà bình thường, lông màu tím xám. Mắt phải nó chột, còn tai bên trái bị toác không rõ vì sao. Nó rít lên và nhảy chồm chồm, đứng bằng hai chân sau, nằm ngửa chổng bốn vó lên trời và nằm không nhúc nhích như chết. Lúc đang diễn tiết mục cuối cùng thì cửa mở và Agafia, chị người làm béo phục phịch, mặt rỗ, khoảng bốn mươi tuổi xuất hiện ở ngưỡng cửa, tay xách chiếc bị đựng thực phẩm vừa đi chợ về. Tay cầm chiếc bị buông thõng, chị ta đứng nhìn con chó. Mặc cho Agafia chờ đợi, Kolia vẫn không ngừng cuộc trình diễn, cứ để con Chuông rền nằm giả chết một lúc, rồi cuối cùng nó huýt một tiếng sáo: con chó chồm dậy, vui sướng nhảy cẫng lên, vì đã làm tròn bổn phận.

- Gớm chết, lại còn chó nữa chứ! - Agafia thốt lên với giọng răn bảo.

- Này, cái chị đàn bà kia, sao chị về muộn? - Kraxetkin hỏi với giọng hăm doạ.

Đàn bà, hừ, cái đồ thò lò mũi!

Đồ thò lò mũi?

- ừ đồ thò lò mũi. Can gì đến cậu, tôi về muộn tức là cần phải như thế. - Agafia lầu bầu, loay hoay cạnh bếp lò, nhưng giọng không cáu kỉnh chút nào, mà trái lại rất hể hả, như thể vui mừng vì có dịp trêu chọc cậu bé vui tính con bà chủ nhà.

- Này, bà già bộp chộp kia, - Kraxotkin đứng lên khỏi đi văng, - bà có thể viện tất cả những gì thiêng liêng trên đời này và cả những cái khác nữa mà thề với tôi rằng tôi đi vắng, bà sẽ luôn luôn để mắt đến hai đứa nhỏ này không? Tôi có việc phải đi.

- Cần gì tôi phải thề với cậu? - Agafia bật cười. - Việc của tôi là trông nom chúng chứ sao.

- Không, phải đem sự cứu rỗi vĩnh viễn linh hồn của chị ra mà thề. Không thì tôi sẽ không đi được.

- Thế thì đừng đi. Bận gì đến tôi kia chứ, trời rét buốt, cứ ngồi nhà là hơn.

- Này bọn nhóc, - Kolia nói với hai đứa bé, - chị này sẽ ở đây với chúng bay cho đến khi tao về hay mẹ chúng mày vẻ, vì mẹ chúng mày đáng ra cũng phải về từ lâu rồi. Chị ấy sẽ cho chúng mày ăn sáng. Cho chúng nó ăn cái gì chứ, chị Agafia?

- Cái đó thì được.

Tạm biệt những con chim non, tao yên tâm ra đi. Còn chị, - nó hạ giọng nói với vẻ quan trọng khi đi qua bên Agafia, - tôi hy vọng chị sẽ không tuôn ra những chuyện đàn bà ngu ngốc thường có của chị về Ekaterina, phải nương nhẹ tuổi thơ của chúng. Nào đi, Chuông rền!

- Bước đi cho rảnh, - Agafia tức tối cự lại. - Kỳ quá! Nói năng như thế thì đáng đánh đòn đấy!

Chương 3

Chú học trò

Nhưng Kolia đã chẳng buồn nghe nữa. Rốt cuộc nó đã có thể rời khỏi nhà. Ra khỏi cổng, nó nhìn xung quanh, nhún vai thốt lên: "Rét gớm!", rồi đi thẳng trên đường phố, sau đó rẽ bên phải, theo một ngõ hẹp ra chợ. Gần đến một ngôi nhà ở khu chợ, nó dừng lại cạnh cổng, rút trong túi ra chiếc còi và thổi thật lực, như thể làm hiệu. Nó đợi không quá một phút, từ trong cửa rào một thằng bé nhẩy ra, thằng bé má hồng hào, trạc mười một tuổi, cũng mặc chiếc măng tô ấm, sạch sẽ, thậm chí bảnh bao. Đấy là thằng Xmurov, học lớp dự bị (Kolia Kraxotkin học trên nó hai lớp) con một viên chức phong lưu, hình như cha mẹ không cho phép nó chơi với Kraxotkin vì cho rằng Kraxotkin là thằng nghịch ngợm bạt mạng, bởi thế rõ ràng bây giờ nó lén ra gặp bạn. Chắc độc giả vẫn nhớ Xmurov là một đứa trong nhóm trẻ con trai mà hai tuần trước đã ném đã vào Iliusa qua con kênh và đã kể chuyện với Aliosa Karamazov về Iliusa.

- Em chờ anh suốt một giờ, anh Kraxotkin ạ. - Xmurov nói với vẻ kiên quyết, và hai thằng đi về phía khu chợ.

- Tao đến muộn. - Kraxotkin đáp. - Có vẻ vướng mắc. Đi với tao liệu mày có bị ăn đòn không?

- Sao lại thế, em có bị đánh đòn bao giờ đâu. Con Chuông rền cũng đi với anh à?

- Ừ con Chuông rền!

- Anh đem cả nó đến đấy chứ?

- Ừ

- A, giá là Bọ dừa!

- Làm gì có Bọ dừa. Bọ dừa không còn nữa. Bọ dừa đã biệt tăm.

- Liệu có thể thế này được thì hay, - Xmurov bỗng đừng bước. - Iliusa nói rằng Bọ dừa cũng có bộ lông xù màu xanh xám khỏi như con Chuông rền, cứ nói đây là Bọ dừa, có thể nó tin chăng?

- Học trò thì đừng nói dối, đấy là điều thứ nhất. Chodù là vì việc nghĩa đi nữa, đấy là điều thứ hai. Nhất là tao hy vọng rằng ở đấy mày sẽ không hở ra tí gì về việc tao đến.

- Ồ không, em hiểu chứ. Nhưng Chuông rền thì không an ủi được nó. - Xmurov thở dài. - Anh ạ, bố nó, ông đại uý "búi xơ mướpn" có nói với chúng em rằng hôm nay ông mang đến cho nó một con chó con nòi Medolian(1) thực sự mũi đen; ông ấy tưởng rằng làm như thế sẽ an ủi được Iliusa, nhưng chắc gì?

- Thế Iliusa ra sao?

- Ôi, nguy kịch lắm, nguy kịch lắm! Em cho rằng nó lao phổi. Nó vẫn tinh táo, chỉ khó thở, thở hổn hển. Hôm vừa rồi nó đòi đỡ nó đi dạo, người ta đi ủng cho nó, nó vừa bước đi đã ngã nhào. Nó nói: "Ồ, ba ơi, con đã bảo với ba rằng ủng của con không đi được mà, đôi ủng vẫn dùng đấy, trước đây đi cùng đã khó rồi mà". Nó tưởng rằng do đôi ủng mà nó ngã, nhưng chỉ là do nó yếu sức đấy thôi. Nó không sống nổi một tuần nữa đâu. Bác sĩ Gherxenstube vừa đến thăm bệnh. Bây giờ gia đình họ giàu có rồi, họ có nhiều tiền.

- Bọn lừa bịp.

- Ai kia?

Các bác sĩ, tất cả bọn nhân viên y tế khốn kiếp nói chung, và tất nhiên là nói riêng nữa. Tao phủ nhận y học. Thứ đồ vô dụng. Tao nghiên cứu hết cả rồi. Nhưng sao chúng mày lại đa cảm vậy? Chúng mày kéo cả lớp đến thì phải?

- Không phải cả lớp, mà chỉ mươi đứa thôi, ngày nào cũng đến. Thế cũng tốt chứ.

- Tao ngạc nhiên về vai trò của Alecxei Karamazov trong chuyện này: ngày mai hay ngày kia anh ruột anh ta bị ra toà về một tội như thế, vậy mà anh ta có thời giờ để cùng chúng mày diễn cái trò đa cảm!

- Chẳng có gì là đa cảm cả. Bây giờ anh ấy đến dàn hoà với Iliusa đấy thôi.

- Dàn hoà à? Lối nói kỳ cục. Tuy nhiên tao không cho phép ai phân tích hành động của tao.

- Gặp anh, Iliusa sẽ vui mừng lắm đấy? Nó sẽ rất vui mừng được gặp anh! Nó không tưởng tượng rằng anh sẽ đến… Tại sao mãi anh không chịu đến? - Xmurov bỗng thốt lên một cách hăm hở.

- Chú mày ơi, đấy là việc của tao, chứ không phải việc của chú mày. Tao đến là vì tao muốn đến, còn chúng mày bị Alecxei Karamazov lôi đến đây, khác nhau chứ. Làm sao mày biết được, có thể tao đến hoàn toàn không phải để dàn hoà thì sao? Lối nói dớ dẩn.

- Không phải do Karamazov, hoàn toàn không phải do anh ấy. Chúng em tự ý đến đấy chứ, cố nhiên lần đầu đi cùng với Karamazov. Nhưng chẳng có gì là lạ cả, không có gì ngu ngốc. Lúc đầu một đứa đến, rồi đứa nữa. Bố nó thấy chúng em đến thì mừng lắm. Anh biết đấy, Iliusa mà chết thì ông ấy phát điên lên mất. Ông ấy biết là Iliusa sẽ chết. Còn chúng em hết sức vui mừng vì đã dàn hoà được với Iliusa. Iliusa có hỏi về anh, nhưng không nói thêm gì. Hỏi, rồi im lặng. Bố nó sẽ phát điên lên hoặc treo cổ tự vẫn mất. Trước đây tính ông ấy cũng đã tàng tàng. Anh ạ, ông ấy là một người cao thượng, vì thế mới sinh ra sai lầm. Tất cả là tại cái gã giết cha đã đánh đập ông ấy.

- Dùsao Karamazov vẫn là câu đố bí ẩn đối với tao. Đáng ra tao có thể làm quen với anh ta từ lâu, nhưng có những trường hợp tao thích tỏ ra cao ngạo. Nhưng tao có một nhận định về anh ta, cần kiểm tra thêm và làm sáng tỏ.

Kolia im lặng, vẻ quan trọng; Xmurov cũng thể. Tất nhiên Xmurov tôn sùng Kolia Kraxotkin và không dám có ý coi mình ngang bằng với bạn. Bây giờ Xmurov rất quan tâm vì Kolia nói rằng nó "tự ý" đến, vậy là ở đây nhất định có điều gì bí án khiến Kolia bất thần nảy ra ý định đến đúng vào ngày hôm nay. Hai đứa đi qua khu chợ, ở đây có nhiều xe tải từ nơi khác đến và nhiều gà vịt đem bán. Dưới những mái che các bà nhà hàng ở đây ngồi bán bánh mì tròn, chỉ và các thứ linh tinh. Những buổi họp chợ ngày chủ nhật đông như thế này ở thị trấn chúng tôi người ta gọi là chợ phiên, và có nhiều ngày chợ phiên như thế trong năm. Chuông rền chạy cỡn lên, xem ra hết sức vui vẻ, lúc thì tạt sang phải, lúc thì tạt sang trái, ngón cái này cái nọ. Gặp những con chó khác, chúng đánh hơi lẫn nhau một cách thích thú lạ thường theo môi phép tắc của loài chó.

Tớ thích quan sát thực tế, Xmurov ạ, - Kolia lên tiếng. - Mày có thấy khi chó gặp nhau chúng đánh hơi nhau như thế nào không? Giữa chúng có một quy luật tự nhiên phổ biển gì đó.

- Phải, cũng hơi kỳ cục.

- Không phải là kỳ cục, mày nói không đúng. Trong thiên nhiên không có cái gì là kỳ cục cả, bất kể con người cho là như thế nào do những thành kiến của mình. Nếu như chó có thể suy xét và phê phán thì hắn là chúng sẽ tìm thấy trong quan hệ xã hội của con người, chủ của chúng, cũng có nhiều cái buồn cười như thế, nếu không phải là nhiều hơn gấp bội, còn nhiều hơn gấp bội nữa kia. Tao nhắc lại điều đó vì tao tin chắc rằng những cái ngu ngốc của chúng ta còn nhiều hơn gấp bội, còn nhiều hơn gấp bội nữa kia. Đấy là ý nghĩ của Rakitin, một ý nghĩ xuất sắc. Tao là người theo chủ nghĩa xã hội, Xmurov ạ.

- Thế nào là người theo chủ nghĩa xã hội? - Xmurov hỏi.

- Ấy là mọi người đều bình đẳng, tài sản là của chung, xoá bỏ hôn nhân, còn tôn giáo và luật thì ai muốn sao tuỳ ý, mọi cái khác cũng thế. Mày chưa đến tuổi hiểu được, còn sớm quá. Chà, lạnh gớm.

- Đúng! Mười hai độ. Ban nãy ba em đã xem nhiệt biểu.

- Mày biết đấy, Xmurov ạ, giữa mùa đông nếu nhiệt độ mười lăm độ, thậm chí mười tám độ, thì xem ra cũng không lạnh bằng bây giờ chẳng hạn, mới đầu mùa đông, bỗng nhiên rét bất ngờ, mười hai độ, mà tuyết cũng mới ít thôi. Như vậy là người ta vẫn chưa quen, là do thói quen cả, trong mọi việc, kể cả trong quan hệ nhà nước và chính trị. Thói quen là động lực chính. Nhưng kìa, tay nông dân kia nom buồn cười quá.

Kolia trỏ người nông dân cao lớn, mặc chiếc áo lông, gương mặt hồn hậu, đứng cạnh cỗ xe tải của mình, đập hai tay đeo bao vải vào nhau cho đỡ rét. Bộ râu dài màu vàng sẫm của ông ta sương giá bám trắng xoá.

- Bộ râu của người nông dân kia đóng băng cứng lại rồi! - Kolia nói to, giọng trêu chọc lúc đi qua gần đó.

- Nhiều người râu bị đóng cứng lại. - Người nông dân đáp với vẻ bình tĩnh, trịnh trọng.

- Đừng trêu chọc bác ta. - Xmurov nói.

- Không sao, ông ta không cáu đâu, ông ta là người tốt mà.

- Chào bác Matvei.

- Chào cậu.

- Bác là Matvei?

- Matvei. Thế cậu không biết?

- Không, tôi nói vu vơ thế thôi.

- Quái chưa. Cậu là học trò phải không?

- Học trò.

- Vẫn bị đánh đòn chứ?

- Không nhiều lắm, nhưng cũng có.

- Đánh đau không?

- Đau chứ.

- Đời thật đáng buồn! - Người nông dân thở dài, buồn thật lòng.

- Chào bác Matvei.

- Chào cậu. Cậu thật dễ thương.

Hai thằng tiếp tục đi.

- Tay nông dân này là người tốt. - Kolia nói với Xmurov. - Tao thích nói chuyện với người nông dân và bao giờ cũng vui sướng khi có dịp tỏ ra công bằng với họ.

- Tại sao anh nói dối là chúng ta vẫn bị đánh đòn? - Xmurov hỏi.

- Cần an ủi ông ta.

- Bằng cách nào kia?

- Xmurov ạ, tôi không thích người ta hỏi lại, nếu như nghe lần đầu không hiểu ngay. Có những điều không thể giải thích được. Theo quan niệm của người nông dân, học trò thường bị đòn và cần phải bị đánh đòn: học trò mà không bị đòn thì còn ra cái quái gì nữa? Thế mà tao lại đi bảo bác ta: ở trường chúng tôi học trò không bị đòn thì bác ta sẽ buồn phiền. Nhưng mày không hiểu điều đó đâu. Cần phải biết nói chuyện với người dân.

- Nhưng xin đừng chọc ghẹo họ, không thì lại xảy ra chuyện như chuyện con ngỗng nọ.

- Mày sợ à?

- Anh đừng cười, anh Kolia ạ, quả là em sợ. Ba em sẽ nổi giận ghê gớm. Em bị cấm không được đi với anh.

- Đừng lo, lần này sẽ không xảy ra chuyện gì đâu. Chào chị Natasa.

- Tôi có phải là Natasa đâu, tôi là Marfa. - Chị bán hàng the thé trả lời, chị ta chưa già tí nào.

- Marfa là cái tên hay, chào chị.

- Mày là thằng lỏi ranh, oắt tì mà đã chàng màng!

- Tôi không có thì giờ dây dưa với chị, chủ nhật sau chị sẽ kể những gì chị muốn kể. - Kolia xua tay, như thể chị ta ám nó, chứ không phải nó ám chị ta.

- Chủ nhật tao có gì cần kể lể với mày? Chính mày ám tao, chứ sao dây gì với mày, thằng ranh kia. - Marfa hét lên. - Phải cho mày một trận đòn, mày là cái thằng chuyên đi trêu chọc người ta!

Các bà các cô bày hàng bên cạnh Maria phá lên cười, bỗng nhiên từ dưới cổng tò vò nhảy ra một người đàn ông cáu kỉnh, nom như một viên tài công của tiệm hàng, chứ không phải thương gia vùng này, mà là người nơi khác đến, y mặc áo kaftan màu xanh dài vạt, đội mũ lưỡi trai, còn trẻ, tóc xoàn màu vàng sẫm, mặt tái nhợt rỗ hoa. Y có vẻ bất bình đần độn, giơ nắm đấm đe doạ Kolia.

- Tao biết mày, - y la lên một cách cáu kỉnh, - tao biết mày!

Kolia chăm chú nhìn y. Nó không sao nhớ được đã có khi nào nó đụng độ với người này. Nhưng nó đã bao nhiêu lần đụng độ trên đường phố, nhớ sao hết được.

- Ngươi biết? - Nó hỏi với giọng mỉa mai.

- Ta biết mi! Ta biết mi! - Y nói như một thằng thộn.

- Càng tốt cho ngươi. Thôi, ta không có thời giờ, chào ngươi!

- Mày giở trò mất dạy hả? - Gã kia quát lên. - Mày lại giở trò mất dạy hả? Tao biết mày! Mày lại giở trò mất dạy chứ gì?

- Này, tao mà có giở trò mất dạy thì cũng không cần gì đến ngươi. - Kolia nói, dừng lại và tiếp tục chăm chú nhìn gã kia.

- Sao lại không cần gì đến tao.

- Ừ chẳng can gì đến ngươi.

- Thế thì liên can đến ai, đến ai? Đến ai kia chứ?

- Bây giờ thì liên can đến Trifon Nikitich, chứ không liên can, đến chú mày.

Trifon Nikitich nào? - Vẻ ngạc nhiên ngây ngô, vẫn nổi nóng, gã trân mắt nhìn Kolia, Kolia nhìn gã từ đầu đến chân với vẻ quan trọng.

- Chú mày đến nhà thờ Thăng thiên phải không? - Kolia bỗng hỏi một cách nghiêm nghị và dai dẳng.

- Nhà thờ Thăng thiên nào? Để làm gì? Không, không đến đấy - Gã trai hơi chưng hửng.

- Chú mày biết Xabaneev chứ? - Kolia nói tiếp, càng dai dẳng và nghiêm nghị hơn.

- Xabaneev nào? Không, ta không biết.

- Thế thì cút xéo đi cho rảnh! Kolia bỗng ngắt lời và quay ngoắt về bên phải, rảo bước đi con đường của mình, như thể khinh không thèm nói với một kẻ ngu độn đến nỗi không biết Xabaneev là ai.

- Này, đứng lại! Xabaneev nào? - Gã trai sực tỉnh, lại hết sức lo lắng, - Nó nói cái gì thế nhỉ? - Gã bỗng quay về phía mấy ả bán hàng, ngơ ngẩn nhìn họ.

Mấy người đàn bà phá lên cười.

- Thằng bé kỳ quặc. - Một ả nói.

- Nó nói Xabaneev nào ấy nhỉ? - Gã trai vung tay phải, vẫn lặp đi lặp lại như điên như cuồng.

- Chắc là Xabaneev làm cho nhà Kuzmitsev, hẳn là thế. - Một ả bỗng đoán ra.

Gã trai ngơ ngẩn trân mắt nhìn ả.

- Kuzmitsev à? - A kia bỗng hỏi lại. - Thế thì sao lại là Trifon được?

- Ông ta là Kuzma, chứ không phải là Trifon nhưng thằng nhỏ gọi tên người ấy là Trifon Nikitich, vậy thì không phải là ông ta.

- Ồ không phải là Trifon, cũng không phải là Xabaneev, đấy là Trijov, - Một ả thứ ba bỗng đỡ lời, từ trước đến giờ ả vẫn im tiếng và nghe một cách nghiêm trang. - ông ta tên là Alecxei Ivanovich Trijov, Alecxei Ivanovich.

- Đích thị là Trijov. - Ả thứ tư một mực xác nhận.

Gã trai sửng sốt, khi thì nhìn ả này, khi dù nhìn ả kia.

- Nhưng nó hỏi để làm gì kia chứ, nó hỏi làm gì kia chứ, hả bà con? - Gã kêu lên, gần như thất vọng. - "Có biết Xabaneev không?". Có quỷ biết Xabaneev là cái cóc khô gì kia chứ?

- Anh đần quá, người ta bảo: không phải là Xabaneev, mà là Trijov, Alecxei Ivannovich Trijov, thế đấy! - Một ả bán hàng oai nghiêm quát lên với gã.

- Trijov nào? Là người nào kia chứ! Chị biết thì nói đi.

Cái người tóc dài, như cỗ bờm trên đầu, hỏi mùa hè ngồi ở chợ ấy.

- Tôi cóc cần gì Trijov của chị kia chứ, phải không bà con?

- Làm sao tôi biết anh cần Trijov để làm gì. ai mà biết được anh cần ông ta làm gì. - Một ả khác phụ hoạ. - Chính anh phải biết anh cần gì ông ta thì anh mới gào lên như thế chứ? Thằng bé nói với anh chứ có nói với chúng tôi đâu, anh là con người đần độn. Thế anh không biết thật?

- Biết ai?

- Trijov.

- Quỷ xé xác thằng cha Trijov ấy cùng với chị đi! Tôi sẽ cho thằng ấy một trận đòn. Nó chế nhạo tôi!

- Đánh đòn Trijov ấy à? Hay là ông ta đánh anh một trận? Anh là thằng ngu, thế đấy!

- Không phải Trijov, không phải Trijov, chị là một mụ đàn bà độc ác, có hại, tôi sẽ đánh cho thằng bé một trận, thế đấy! Lôi nó lại đây, đưa nó lại đây, nó đã chế nhạo tôi.

Cánh đàn bà phá lên cười. Còn Kolia đã đi xa, vẻ mặt đắc thắng. Xmurov đi bên cạnh, ngoảnh lại nhìn đám người la hét ở đằng xa. Nó cũng rất vui vẻ, tuy vẫn e sợ vì lại cùng với Kolia dính vào một chuyện rầy rà.

- Anh hỏi hắn ta về Xabaneev nào vậy? - Nó hỏi Kolia, đồng thời cảm thấy trước câu trả lời.

- Làm sao tao biết được? Bây giờ bọn họ sẽ cãi vã om sòm đến chiều. Tao thích chọc tất cả bọn ngu ngốc trong mọi tầng lớp xã hội. Đấy, lại một thằng thộn nữa kìa, gã nông dân nọ. Mày nên biết, người ta vẫn bảo: "Không có kẻ nào đần độn hơn một người Pháp đần độn", nhưng bộ mặt Nga cũng tự lộ ra ngay. Trên mặt hắn ta có chữ đề hắn ta là thằng ngốc không, gã nông dân ấy?

- Mặc người ta, anh Kolia ạ, ta cứ đi việc ta thôi.

- Tao không mặc kệ đâu, bây giờ tao sẽ bắt đầu. Này, chào bác nông dân!

Người nông dân lực lưỡng chậm rãi đi qua cạnh chúng, và hẳn là đã chếnh choáng say, khuôn mặt tròn chất phác, râu điểm bạc, ngẩng đầu lên nhìn thằng bé.

- Chào cậu, nếu như cậu không đùa bỡn, - Bác ta thong thả trả lời.

- Nếu tôi đùa thì sao? - Kolia bật cười.

- Đùa thì cứ đùa, tuỳ cậu thôi. Chăng sao, cũng được thôi. Bao giờ cũng có thể bông đùa được.

- Tôi có lỗi, tôi đùa đấy.

- Chúa tha thứ cho cậu.

- Thế bác có tha thứ không?

- Có chứ, cậu đi đi.

- Bác khá lắm, có lẽ bác là một nông dân thông minh.

- Thông minh hơn cậu, - bất ngờ người nông dân trả lời bằng giọng vẫn trang trọng như trước.

- Chưa chắc. - Kolia hời chưng hửng.

- Tôi nói đúng.

- Mà có lẽ thế thật.

- Chính thế đấy, chú em ạ.

- Chào bác.

- Chào cậu.

- Nông dân cũng nhiều loại. - Kolia nói với Xmurov sau một lúc im lặng. - Tao đâu có biết là sẽ gặp một người nông dân thông minh. Tao bao giờ cũng sẵn lòng thừa nhận trí tuệ trong nhân dân.

Xa xa, chuông nhà thờ điểm mười một giờ rưỡi. Hai thằng rảo bước và đoạn đường còn lại khá dài đến nhà đại uý Xneghiriov, chúng đi nhanh và hầu như không nói chuyện. Cách nhà chừng hai mươi bước, Kolia dừng lại, bảo Xmurov vào gọi Karamazov ra cho nó.

- Phải thăm dò qua xem thế nào đã nhé. - Nó dặn Xmurov.

- Cần gì phải gọi ra, - Xmurov toan phản đối, - anh cứ việc vào họ sẽ rất vui mừng được gặp anh. Tội gì phải làm quen nhau ở ngoài trời giá rét?

- Tại sao cần gọi anh ta ra ngoài trời giá rét thế này thì tao biết chứ. - Kolia ngắt lời một cách độc đoán (nó rất thích giở giọng như thế với bọn "trẻ nhỏ"), và Xmurov vâng lệnh chạy đi làm nhiệm vụ.

Chú thích:

(1) loại chó nước Ý rất to, thường dùng làm chó săn - tên bắt nguồn từ Mediolaum - tên Latin của thành Milan (N.D).

Chương 4

Bọ dừa

Vẻ mặt quan trọng, Kolia tựa lưng vào tường rào và đợi Aliosa ra. Phải, nó muốn gặp Aliosa đã lâu. Nó đã nghe bọn trẻ nói nhiều về Aliosa, nhưng bề ngoài bao giờ nó cũng cỏ vẻ thờ ơ khinh miệt khi chúng nói với nó về Aliosa, thậm chí "phê phán" Aliosa khi nghe chúng bạn thuật chuyện về anh. Nhưng trong thâm tâm nó rất muốn làm quen với anh: Trong tất cả những chuyện về Aliosa mà nó đã nghe được, có điều gì dễ gây thiện cảm và hấp dẫn. Như vậy, giây phút này là quan trọng, thứ nhất là đừng dé mình bẽ mặt, phải tỏ thái độ độc lập: không thì anh ta nhìn nhận ta chỉ là thằng nhóc mười ba tuổi và coi ta cũng như nhưng đứa kia. Nhưng đứa kia là cái gì dưới con mắt anh cả? Bao giờ thân nhau ta sẽ hỏi. Tệ cái là ta thấp bé. Tuzikov ít tuổi hơn mà cao hơn nửa đầu. Nhưng mặt ta nom thông minh: ta không đẹp trai, ta biết là mặt ta nom gớm ghiếc, nhưng thông minh. Cũng không nên cởi mở quá, mới gặp đã ôm chầm lấy, rồi anh ta lại tưởng rằng… Hừ, tệ hại biết bao nếu anh ta nghĩ rằng…

Kolia hết sức hồi hộp, cố tỏ ra thực ung dung. Điều làm nó khổ tâm nhất là tầm vóc nó nhỏ bé, nó khổ tâm vì tầm vóc hơn là về khuôn mặt "gớm ghiếc". Ở nhà, từ năm ngoái trong góc buồng, nó đã dùng bút chì đánh dấu lên tường chiều cao của mình, và cứ hai tháng nó lại đến do lại, lòng hồi hộp: cao thêm được bao nhiêu? Nhưng than ôi, nó cao thêm được rất ít, điều đó đôi khi làm nó thực thất vọng. Còn về khuôn mặt thì kể ra chẳng "gớm ghiếc" chút nào, trái lại khá dễ thương, khá trắng, hơi nhợt nhạt, điểm vết tàn hương. Đôi mắc xám, không lấy gì làm to, nhưng linh lợi… đầy vẻ can đảm và thường rực lên ngọn lửa tình cảm. Gò má hơi cao, môi nhỏ, không dày lắm, nhưng đỏ chót; mũi nhỏ, hếch hẳn lên: "Đích là mũi tẹt, đích là mũi tẹt!" - Kolia lẩm bẩm một mình khi soi gương và mỗi lần rời khỏi tấm gương bao giờ lòng cũng đầy uất ức. "Có thật là mặt nom thông minh không?" - đôi khi nó nghĩ, thậm chí nghi ngờ điều đó. Tuy nhiên không nên cho rằng mối quan ngại về gương mặt và tầm vóc choán hết tâm hồn nó. Trái lại, mặcdù những phút đứng trước gương vô cùng cay cú cho nó, nhưng nó quên ngay, thậm chí quên lâu "dành hết tâm trí cho những ý tưởng và đời thực", như nó tự xác định hoạt động của mình.

Lát sau Aliosa xuất hiện và vội vã đến chỗ Kolia. Còn cách mấy bước, Kolia đã thấy rõ Aliosa hân hoan ra mặt. "Anh ta vui sướng vì gặp ta thực?" - Kolia nghĩ, trong lòng thích thú, tiện thể xin lưu ý rằng Aliosa thay đổi rất nhiều từ khi chúng ta không nói đến anh nữa: anh đã bỏ bộ áo thầy tu và bây giờ anh mặc bộ áo đuôi tôm may tuyệt đẹp, đội chiếc mũ mềm tròn trĩnh, tóc cắt ngắn. Cách trang phục như thế tôn anh lên rất nhiều, anh nom đẹp trai lắm. Khuôn mặt đáng yêu của anh bao giờ cũng vui vẻ, nhưng đây là sự ui vẻ dịu hiện và trầm tĩnh. Kolia ngạc nhiên thấy Aliosa ra gặp nó mà không mặc bành tô, chắc là anh vội vã, từ trong buồng đi ngay ra. Anh chìa tay ra cho Kolia.

- Rốt cuộc cậu đã đến, chúng tôi mong cậu mà!

- Có những lý do mà lát nữa anh sẽ biết. Dùsao tôi vui mừng được làm quen với anh. Từ lâu tôi vẫn mong có dịp và được nghe nói nhiều về anh. - Kolia nói lúng búng, thở hổn hển.

- Chưa gặp mặt thì chúng ta cũng đã quen nhau rối, tôi cũng đã nghe nói nhiều về cậu, nhưng cậu đến đây, tôi nói là đến đây, muộn mất rồi.

- Sự thể ở đây ra sao?

- Iliusa nguy kịch lắm, không sao qua khỏi được.

- Lẽ nào! Anh nên đồng ý với tôi rằng y học là cái trò bỉ ổi, anh Karamazov ạ. - Kolia kêu lên.

- Iliusa hay nhắc đến cậu, cứ nhắc luôn, ngay cả trong giấc mơ, trong cơn mê sảng. Rõ ràng là trước kia nó rất quý cậu… trước khi dùng dao đâm cậu. Ở đây còn có một nguyên nhân nữa… Này, con chó này của cậu à?

- Của tôi. Tên là Chuông rền.

- Không phải là Bọ dừa, - Aliosa nhìn vào mặt Kolia, vẻ rầu rĩ.

- Con ấy thế là mất tích?

- Tôi biết mọi người đều muốn tìm thấy Bọ dừa, tôi có nghe nói cả rồi. - Kolia nhếch méo cười bí ẩn. - Anh Karamazov này, tôi sẽ nói rõ đầu đuôi sự việc anh nghe, tôi đến và mời anh ra chính là để nói cho anh rõ tất cả câu chuyên xoay chuyển thế nào trước khi chúng ta cùng vào. - Nó hăm hở mở đầu. - Thế này này, anh Karamazov ạ, mùa xuân Iliusa vào lớp dự bị. Lớp dự bị thì anh biết đấy: bọn trẻ nhóc ấy mà. Chúng nó gây sự ngay với Iliusa. Tôi học trên hai lớp, và tất nhiên tôi đứng ngoài quan sát chúng nó. Tôi thấy thằng này nhỏ yếu, nhưng không chịu khuất phục, thậm chí đánh nhau với bọn kia, nó khí khái, mắt rực lên.

- Tôi yêu những đứa như thế. Nhưng tụi kia càng làm dữ. Đáng thương nhất là nó mặc chiếc măng tô rất tàng, quần thì hếch lên, ủng thì há hoác. Tụi kia coi khinh nó là vì thế. Chúng làm nhục nó. Không, tôi không ưa cái trò như chế, tôi bênh thằng kia và trị bọn chúng. Tôi nện chúng nó một trận, chúng nó đâm ra mến phục tôi, anh biết chuyện ấy không, anh Karamazov? - Kolia nói với vẻ khoe khoang, hào hứng. - Nói chung tôi yêu trẻ con. Hiện giờ ở nhà tôi cũng bấn bíu với hai nhóc con, hôm nay thậm chí chúng không để cho tôi đi. Vậy là chúng thôi không đánh Iliusa nữa, tôi che chở cho nó. Tôi thấy thằng bé khí khái, tôi nói với anh là nó rất khi khái mà, nhưng rốt cuộc nó tỏ ra nô lệ tôi, thực hiện từng mệnh lệnh nhỏ nhặt của tôi, vâng lời tôi như phục tùng Thượng đế, ra sức bắt chước tôi. Giờ ra chơi nó chạy ngay đến với tôi, chúng tôi cùng đi chơi với nhau. Chủ nhật cũng thế. Ở trường chúng nó chê cười tôi lớn đầu mà đi chơi bời ngang vai bằng vế với một thằng nhóc, nhưng đấy là một thành kiến. Tôi chơi ngang thế đấy, vậy thôi, phải không nào? Tôi dạy bảo nó, giúp cho nó trưởng thành, - anh ạ, tại sao tôi lại không thế giúp cho nó mau trưởng thành, một khi tôi thích nó? Như anh đấy, anh Karamazov ạ, anh kết bạn với tất cả tụi nhóc con ấy là vì anh muốn ảnh hưởng đến thế hệ trẻ, làm cho chúng mau trưởng thành, trở nên người có ích, phải không nào? Thú thật, đặc điểm đó trong tính cách của anh mà tôi có nghe phong thanh làm tôi chú ý hơn hết. Nhưng ta vào việc thôi: tôi để ý thấy rằng thằng bé ngày càng đa cảm, mà anh ạ, tôi là kẻ thù quyết liệt của mọi thói ẽo ợt kiểu bê con, mới ra đời tôi đã ghét rồi. Với lại thật là mâu thuẫn: nó khí khái nhưng lại trung thành với tôi như tên nô lệ như tên nô lệ, thế mà có khi mắt nó quắc lên, nó không chịu nghe theo tôi, tranh cãi, nổi khùng. Thỉnh thoảng tôi đưa ra một vài ý tưởng: nó không hẳn là không đồng ý với những ý tưởng đó, mà tôi thấy là nó chỉ cốt chống lại tôi thôi, vì đáp lại sự trìu mến của nó tôi lại có thái độ lạnh lùng. Thế là để rèn cặp nó, nó càng trìu mến thì tôi càng tỏ ra lạnh lùng, tôi cố ý như thế, đấy là chủ ý của tôi. Tôi muốn rèn luyện tính cách nó, uốn nắn cho nó nên người… ấy thế mà… tất nhiên chẳng nói thì anh cũng hiểu. Bỗng nhiên tôi nhận thấy nó rầu rĩ, một ngày, ngày thứ hai, ngày thứ ba, đau xóc, nhưng không phải về sự trìu mến của nó không được đáp lại, mà về một điều gì khác, hết sức mãnh liệt cao cả hơn. Tôi nghĩ, có chuyện bi thảm gì chăng? Tôi gặp hỏi mãi và dò ra được: không biết bằng cách nào nó bắt thân với thằng hầu Xmerdiakov của ông cụ đã quá cố nhà anh (hồi ấy ông cụ còn sống), thế là thằng hầu ấy dạy chằng bé ngốc nghếch một trò dại dột, một trò độc ác, hèn hạ: lấy một mẩu bánh, chỉ moi ruột thôi, cắm vào đấy chiếc kim găm, đem ném cho một con chó, loại chó đói đến nỗi được miếng bánh dù không nhìn mà nuốt luôn, rồi sẽ được xem sự thể ra sao. Chúng nó làm một miếng ruột bánh như thế và ném cho chính con Bọ dừa lông xù mà bây giờ câu chuyện liên can đến nó, đấy là con chó mà ở nhà người ta chẳng hề cho nó ăn, còn nó thì suốt ngày sủa gió. (Anh Karamazov, anh có ưa tiếng chó sủa suông không? Tôi thì tôi không thể chịu nổi). Con vật lao đến nuốt chửng màng ruột bánh và kêu ăng ẳng, quay cuồng rồi bỏ chạy, vừa chạy vừa kêu ăng ẳng, và biến mất, chính Iliusa tả lại với tôi như thế. Nó thú thật với tôi và khóc rằng, ôm lấy tôi, toàn thân run lên: "Nó chạy và kêu ăng ẳng, chạy và kêu ăng ẳng" - nó cứ nhắc đi nhắc lại như thế, cảnh tượng ấy làm nó bàng hoàng. Tôi thấy lương tâm nó bị giày vò. Tôi giữ thái độ nghiêm trang. Chủ yếu là tôi muốn cho nó một bài học về tính mềm yếu trước kia, vì vậy thú thật là tôi lập mẹo, vờ làm ra vẻ phẫn nộ mà trước đó có lẽ chưa bao giờ tôi như thế. Tôi nói: "Mày đã làm một việc hèn hạ, mày là thằng đê tiện, tất nhiên tao sẽ không nó lộ ra, nhưng tạm thời tao cắt đứt quan hệ với mày. Tao sẽ suy nghĩ ký về việc này và sẽ cho mày biết qua Xmurov (chính cái thằng vừa này đến cùng với tôi và bao giờ cũng trung thành với tôi): tao có còn giữ quan hệ với mày nữa không hay bỏ hằn, bỏ mãi mãi, vì mày là thằng đê tiện". Điều đó khiến nó choáng váng ghê gớm. Thú thật, ngay lúc ấy tôi cũng cảm thấy là có lẽ tôi quá nghiêm khắc, nhưng biết làm thế nào được, lúc ấy tôi nghĩ như thế. Một ngày sau tôi bảo Xmurov đến Iliusa, nhắn rằng tôi "không thèm nói" với nó nữa, trong chúng tôi với nhau, như vậy là không chơi với nữa. Ý định thật mà tôi không lộ ra là tôi tẩy chay nó chỉ mấy ngày thôi, rồi thấy nó ăn năn hối hận, tôi lại làm lành với nó. Tôi nhất quyết như vậy. Nhưng anh có tưởng tượng được không: nghe Xmurov nói xong, mắt nó bỗng long lên: "Mày nhắn hộ lời tao nói với Kraxotkin, - nó quát lên, - rằng bây giờ tao sẽ quãng ruột bánh mì có kim găm cho mọi con chó ăn, mọi con chó, tất tật". - "A, - tôi nghĩ, - thằng này đâm ra buông tuồng quá rồi, phải trị mới được. Và tôi bắt đầu tỏ ra hết sức khinh miệt nó, gặp nó tôi quay đi hay cười mỉm. Thế rồi bỗng xảy ra sự việc nọ với bố nó, anh nhớ chứ, ông già "xơ mướp" ấy mà? Anh hiểu đấy, như vậy là cơn uất giận đã tích sẵn trong nó rồi, có dịp là bùng ra. Bọn trẻ thấy tôi bỏ nó liền xúm đến bắt nạt, trêu chọc nó: "Xơ mướp, xơ mướp". Thế là giữa chúng xảy ra cuộc ẩu đã mà tôi rất lấy làm tiếc, vì lần ấy nó bị đánh rất đau. Có lần, tan học nó xông vào tất cả bọn kia ở sân, lần ấy tôi đứng cách mười bước nhìn nó. Xin thề là khi ấy tôi không cười, trái lại tôi rất thương nó, thương lắm, thiếu chút nửa là tôi xông vào bênh nó. Nhưng bỗng nhiên nó bắt gặp luồng mắt của tôi, nó cảm thấy thể nào, tôi không biết, nó rút con dao nhíp ra, xông tới đâm vào đùi tôi, bên chân trái này này. Tôi không nhúc nhích, thực tình mà nói, đôi khi tôi cũng gan góc, anh Karamazov ạ, tôi chỉ nhìn với vẻ khinh miệt, cái nhìn như muốn nói: "Muốn thì cứ đâm nữa đi, để đáp lại tất cả tình bạn của tao với mày, tao sẵn sàng chiều theo mày". Nhưng nó không đâm nữa, nó không chịu đựng nổi, chính nó sợ hãi, ném dao đi, oà khóc và bỏ chạy.

Tất nhiên tôi không mách lại và ra lệnh cho tất cả chúng nó phải ngậm miệng, không để các thầy biết, thậm chí chỉ khi vết đâm đã lành miệng tôi mới nói với mẹ, vả lại vết thương cũng xoàng thôi. Rồi tôi nghe nói hôm ấy nó ném đã vào anh và cắn ngón tay anh. Nhưng anh nên hiểu nó ở trong trạng thái như thế nào? Biết làm sao được, tôi đã hành động ngu ngốc: khi nó ốm, tôi không đến ngay để tha thứ cho nó, nghĩa là để dàn hoà, bây giờ tôi ân hận. Nhưng ở đây tôi đã nảy ra nhưng dự định đặc biệt! Tất cả câu chuyện là như thế… có điều, hình như tôi làm một điều ngu dại…

- Ôi, tiếc biết bao, - Aliosa kêu lên với giọng xúc động, - tiếc rằng tôi không biết cậu với nó trước kia là như thế, không thì tôi đã đến rủ cậu cùng đi với tôi đến thăm nó. Chẳng biết cậu có tin không, trong cơn sốt, ốm đau, nó vẫn mê sảng gọi tên cậu. Vậy mà tôi không biết nó quý cậu đến dường nào! Chẳng lẽ cậu vẫn không tên thấy con Bọ dừa ấy hay sao? Ông bố và các bạn nó đã lùng tìm khắp thành phố. Cậu có tin không chứ, nó ốm, nước mắt lã chã, ba lần nhắc lại trước mặt tôi: "Ba ơi, con ốm là vì hồi ấy con đã làm chết Bọ dừa, bởi thế Chúa trừng phạt con", - không thể làm cho nó gạt bỏ ý nghĩ ấy! Giá như bấy giờ tìm được con Bọ dừa, chứng tỏ rằng con chó không chết, mà vẫn còn sống thì có thể Iliusa sẽ hồi phục vì vui sướng. Tất cả chúng tôi đâu hy vọng ở cậu.

- Này anh, vì lẽ gì anh hy vọng rằng tôi sẽ tìm được Bọ dừa, chính tôi? - Kolia hỏi với vẻ hết sức tò mò, - tại sao lại trông cậy vào chính tôi, chứ không phải ai khác?

- Có tin đồn rằng cậu đang tìm nó và khi nào tìm được thì cậu sẽ mang đến, Xmurov có nói đại loại như thế. Cái chính là chúng tôi luôn luôn cố làm cho Iliusa tin rằng Bọ dừa vẫn sống, người ta đã nhìn thấy nó ở đâu đó. Các cậu bé đã kiếm đâu được một con thỏ đem đến cho Iliusa, nó chỉ thoáng nhìn con thỏ, hơi mỉm cười và bảo đem thả con vật ra cánh đồng. Chúng tôi đã làm như thế. Vừa nãy ông bố trở về, mang vào một con chó con nòi Milan, ông cũng kiếm được ở đâu đó, tưởng rằng như thế sẽ an ủi được nó, nhưng té ra lại tệ hơn… Anh cho tôi biết thêm điều này nữa, anh Karamazov: ông bố Iliusa là người thế nào? Tôi biết ông ta, nhưng theo anh thì ông ấy là người thế nào: một tay hề hay một tay hay pha trò?

- Ồ không, có những người có tình cảm sâu sắc, nhưng mang trong lòng nỗi u uất do bị vùi dập. Trò hề của họ tựa như sự mỉa mai độc ác đối với những kẻ mà họ không dám nói không vào mặt do thói quen rụt rè hạ mình đã quá lâu rồi. Kraxotkin, hãy tin rằng cái trò hề như thế đôi khi rất đỗi bi thảm. Đối với ông ta bây giờ, Iliusa là tất cả, Iliusa mà chết thì ông ấy sẽ phát điên vì đau xót, hay sẽ tự vẫn. Tôi gần như tin chắc như thế, nhìn ông ta bây giờ tôi tin như thế!

- Tôi hiểu anh, anh Karamazov, tôi thấy anh hiểu biết người. - Kolia nói thêm bằng giọng thấm thía.

- Còn tôi, khi thấy cậu đến mang theo con chó tôi cứ tưởng rằng đấy chính là con Bọ dừa.

- Hẵng khoan, anh Karamazov ạ, có lẽ chúng ta sẽ tìm ra, còn con này Chuông rền. Bây giờ tôi sẽ cho nó vào phòng và sẽ làm cho Iliusa khuây khoả hơn là thấy con chó Milan. Hãy khoan, anh Karamazov, bây giờ anh biết được vài điều. Trời ơi, tôi giữ anh ở đây mãi! - Kolia bỗng hăm hở kêu lên. - Anh mặc độc có chiếc áo mỏng manh đứng ngoài trời lạnh thế này mà tôi cứ giữ anh mãi, anh thấy đấy, tôi ích kỷ quá đi. Ôi, tất cả chúng ta đều ích kỷ, anh Karamazov ạ!

- Đừng ngại, tiết trời có lạnh thực, nhưng tôi không dễ bị cảm đâu Ta vào thôi. Nhưng này, tên cậu là gì, tôi biết người ta gọi là Kolia, gọi đầy đủ thì thế nào?

- Nikolai, Nikolai Ivanovich Kraxotkin, hay nói theo lối hành chính là con trai Kraxotkin. - Kolia cười cái gì không rõ, rồi nói thêm. - Tất nhiên tôi căm ghét cái tên Nikolai của tôi.

- Tại sao vậy?

- Tầm thường, khuôn sáo…

- Cậu mười ba tuổi phải không? - Aliosa hỏi.

- Sắp mười bốn; hai tuần nữa thì mười bốn tuổi, chẳng mấy nữa. Thú thật với anh là tôi có một nhược điểm, anh Karamazov ạ nói điều đó với anh trong buổi đầu làm quen là để anh thấy ngay tất cả bản chất của tôi: tôi rất ghét người ta hỏi tuổi tôi, ghét cay ghét dắng… và sau hết, có kẻ đặt điều cho tôi là tuần trước tôi chơi trò "kẻ cướp" với bọn học trò lớp dự bị. Chơi thì có chơi thực, nhưng bảo tôi chơi cho tôi, chơi vì bản thân cảm thấy thích thú thì dứt khoát là nói vu. Tôi có căn cứ để nghĩ rằng chuyện ấy đã đến tai anh, nhưng tôi không chơi cho tôi, à chơi cho bọn trẻ, bởi vì không có tôi, chúng chẳng nghĩ ra được cái gì cả ở thành phố chúng ta, người ta cứ phao ra những chuyện vô lý. Thành phố này có thói ngồi lê đôi mách, tôi cam đoan với anh như vậy.

- Chơi vì chính mình thích thú thì có làm sao kia chứ?

- Chơi cho mình… anh có chơi trò làm ngựa bao giờ không?

- Cậu hãy suy luận thế này này, - Aliosa mỉm cười, - chẳng hạn người lớn đến nhà hát, ở đấy người ta trình diễn những cuộc phiêu lưu của mọi loại nhân vật, đôi khi có cả bọn cướp và chiến tranh, chẳng phải đấy cũng là một loại trò chơi sao? Bọn trẻ chơi trò chiến tranh trong giờ ra chơi, hay chơi trò làm cướp thì đấy cũng là nghệ thuật chớm phát sinh, là nhu cầu nghệ thuật chớm phát sinh trong tâm hồn trẻ, và những trò chơi ấy đôi khi còn hay hơn những cảnh trình diễn trên sân khấu, chỉ khác cái là người ta đến nhà hát xem các diễn viên, còn đây thì chính những người trẻ tuổi làm diễn viên. Nhưng đấy là điều tự nhiên thôi.

- Anh nghĩ thế? Anh tin chắc như thế? - Kolia chăm chú nhìn Aliosa. - Anh ạ, anh đã nói ra một ý nghĩ khá lạ lùng. Bây giờ về nhà, tôi sẽ nghĩ ngợi nhiều về điều đó. Thú thật là tôi vẫn trông chờ học được ở anh đôi điều gì đó. Tôi đến để học tập anh, anh Karamazov ạ. - Kolia kết luận bằng giọng cảm động và cởi mở.

- Còn tôi cũng học tập cậu. - Aliosa mỉm cười, xiết chặt tay thằng bé.

Kolia hết sức hài lòng về Aliosa. Nó ngạc nhiên vì anh đối xử với nó hoàn toàn như người ngang vai bằng vế, nói chuyện với nó như với "một người lớn hẳn hồi".

- Tôi sắp cho anh xem một trò bất ngờ, cũng là một cảnh sân khấu, nó cười một cách kích động, - Chính vì vậy mà tôi đến đây.

- Ta hãy vào phía bên trái, chỗ người nhà ở đã, các bạn cậu để áo măng tô ở đấy cả, vì trong buồng chật và nóng.

- Ồ, tôi chỉ vào một chốc thôi, tôi sẽ mặc nguyên áo ngoài mà vào Chuông rền sẽ ở phòng ngoài này và sẽ chết: "Chuông rền, vào đây nằm xuống và chết đi!". Anh thấy không, nó chết rồi đấy. Tôi vào xem tình hình thế nào đã, rồi khi cần, tôi sẽ huýt sáo: Lại đây, Chuông rền!", và anh sẽ thấy nó lao bổ vào như hoá dại. Chỉ cần Xmurov dừng quên mở cửa đúng vào lúc ấy. Tôi sẽ thu xếp, và anh sẽ được xem một trò bất ngờ…

Chương 5

Bên giường Iliusa

Căn phòng mà gia đình ông đại uý về hưu Xneghiriov ở thì chúng ta đã biết, lúc này căn phòng ấy chật chội ngột ngạt vì người đến quá đông. Lần này mấy cậu bé ngồi bên Iliusa, mặcdù tất cả chúng nó, cũng như Xmurov, sẵn sàng không chịu nhận rằng Aliosa đã dàn hoà chúng với Iliusa và đưa chúng đến, nhưng sự chế đúng là như thế. Tất cả nghệ thuật của anh trong trường hợp này là anh đưa chúng đến lần lượt từng đứa một, không có thói "nũng nịu kiểu bê con", dường như hoàn toàn tình cờ. Điều đó làm cho Iliusa vợi bớt đau khổ rất nhiều. Thấy bọn chúng trước kia thù địch với mình, giờ đây thân thiện gần như trìu mến và thông cảm với mình, nó cảm động lắm. Chi thiếu có Kraxotkin, sự vắng mặt ấy làm nó trĩu nặng trong lòng.

Nếu trong những kỷ niệm cay đắng của Iliusa có cái gì cay đắng nhất thì chính là toàn bộ sự việc đã xảy ra với Kraxotkin, trước đây người bạn duy nhất bênh vực nó, vậy mà hồi nọ nó đã rút dao đâm bạn. Cả thằng Xmurov khá tinh khôn cũng nghĩ như vậy (nó là người trước tiên đến làm lành với Iliusa). Nhưng còn Kraxotkin, khi Xmurov nói xa xôi với nó ông anh muốn đến gặp nó "về một việc" thì nó ngắt lời và chặn đường liền, bảo Xmurov nhắn ngay với "Karamazov" rằng bản thân nó biết phải hành động thế nào, nó chẳng cần ai khuyên bảo và nếu nó đến thăm người ốm thì nó biết nên đến lúc nào, vì nó có "ý định riêng". Việc đó xảy ra hai tuần trước chủ nhật này. Đấy là lý do vì sao anh không đến Kraxotkin như đã định. Tuy vẫn chờ đợi, song anh bảo Xmurov đến gặp Kraxotkin lần nữa, rồi lần nữa.

Nhưng cả hai lần Kraxotkin đều từ chối một cách hết sức nóng nảy và gay gắt, bảo nói lại với anh rằng nếu anh đến gặp nó thì nó sẽ không bao giờ đến Iliusa cả và anh đừng làm rầy nó nữa.

Thậm chí cho đến ngày cuối cùng đó, chính Xmurov cũng không biết rằng Kolia đã quyết định đến Iliusa sáng hôm ấy, mãi chiều hôm trước, khi chia tay với Xmurov, Kolia mới đột ngột gay gắt bảo Xmurov sáng hôm sau đợi nó ở nhà, nó sẽ cùng Xmurov đến nhà Xneghiriov, nhưng Xmurov không được nói cho ai biết, vì nó muốn đến một cách bất ngờ. Xmurov tuân lời Xmurov ước ao Kraxotkin sẽ đem con Bọ dừa bị mất tích đến, sở dĩ như vậy vì có lần Kraxotkin đã buông lời: "Bọn chúng nó là đồ con lừa thì mới không tìm nổi con chó, nếu như nó còn sống". Khi Xmurov thấy có dịp, nói xa xôi với Kraxotkin điều phỏng đoán của mình về con chó thì Kraxotkin bỗng tức, điên lên: "Tao là thứ đồ con lừa hay sao mà đi chạy lồng khắp thành phố tìm chó của người khác, khi tao đã có con Chuông rền của tao? Vả lại liệu có thể mơ tưởng rằng con chó đã nuốt phải chiếc kim găm mà vẫn còn sống không? Thói uỷ mị bê con, có vậy thôi!"

Trong lúc đó, Iliusa đã hai tuần hầu như không rời khỏi giường, nó nằm trong góc nhà, bên những bức tượng thánh. Nó không đi học ngay từ hôm gặp anh và cắn ngón tay anh. Cũng từ hôm ấy nó ốm, tuy vậy khoảng một tháng thỉnh thoáng nó vẫn còn đi lại được trong phòng và ở phòng ngoài, thỉnh thoảng còn dậy khỏi giường. Cuối cùng nó hoàn toàn kiệt lực, đến nỗi không có bố giúp thì không thể đi lại được. Ông bố lo cho nó, thậm chí bỏ hẳn rượu, gần như hoá điên vì lo sợ con trai sẽ chết, và nhiều lần, đặc biệt sau những lần dìu con đi trong phòng rồi lại đỡ nó nằm xuống giường, ông chạy ra phòng ngoài, đến một góc tối, tì trán vào tường, khóc nức lên từng hồi giật dội, cố nén tiếng khóc để Iliusa khỏi nghe thấy.

Trở lại phòng, thường thường ông lại kiếm cách gì giải khuây và an ủi thằng con yêu quý của mình, kể với nó những chuyện cổ tích, chuyện tiếu lâm hay làm điệu bộ nhại lại những người kỳ cục mà ông đã gặp, thậm chí bắt chước những con vật, chúng sủa hay rống buồn cười thế nào. Nhưng Iliusa rất không thích bố làm điệu bộ nhố nhăng và đóng trò hề. Tuy thằng bé cố không tỏ ra khó chịu, nhưng nó đau lòng ý thức được rằng bố nó bị hạ nhục trong xã hội, và luôn luôn nó bị ám ảnh nhớ tới "bó xơ mướp" và "ngày phán xét cuối cùng". Ninochka, cô chị liệt chân, trầm lặng và hiền lành của Iliusa cũng không ưa bố làm trò (còn Varvan Nikolaevna thì đã về Peterburg tiếp tục học), ngược lại bà mẹ dở người thì rất thích thú và cười thật lòng khi ông chồng diễn trò hay làm những điệu bộ buồn cười gì đó. Chỉ có những lúc đó bà mới được an ủi, còn thì bà cứ càu nhàu và than khóc rằng bây giờ mọi người đều quên bà, chàng. ai tôn trọng bà, toàn làm bà bực mình v.v… và v.v… Nhưng mấy ngày cuối cùng này bà đột nhiên thay đổi hẳn. Bà thường nhìn Iliusa nằm trong góc nhà và nghĩ ngợi. Bà bắt đầu im lặng, trầm lắng nhiều hơn, và nếu có khóc thì khóc khe khẽ, để khỏi ai nghe thấy. Ông đại uý nhận thấy sự thay đổi đó ở vợ, lòng băn khoăn chua xót. Lúc đầu bọn trẻ đến thăm Iliusa chỉ làm bà bực tức nhưng rồi tiếng ồn ào vui vẻ và những chuyện chúng kể khiến bà thích thú, rốt cuộc bà mến chúng đến nỗi nếu chúng không đến nữa thì có lẽ bà buồn lắm. Khi bọn trẻ kể chuyện hay chơi đùa, bà cười và vỗ tay. Có những đứa bà gọi đến và hôn chúng. Bà mến nhất Xmurov. Còn về ông đại úy thì việc bọn trẻ đến nhà đem lại niềm vui sướng hân hoan và thậm chí hy vọng rằng bây giờ Iliusa sẽ hết buồn và có lẽ sẽ mau bình phục hơn.

Mặc dù rất lo sợ cho Iliusa, cho đến phút chót, không lúc nào ông hồ nghi về việc con trai ông sẽ đột nhiên bình phục. Ông sùng kính đón tiếp các vị khách nhỏ tuổi, quanh quẩn bên bọn trẻ, chiều chuộng chúng, sẵn sàng cõng chúng trên lưng, thậm chí đã toan cõng thực, nhưng Iliusa không ưa trò chơi ấy, vì thế trò đó bị bỏ. Ông mua quà bánh cho chúng, hạt dẻ, bánh bằng. pha trà, làm bánh kẹp nhân. Cần nói rõ ràng suốt thời gian ấy ông không hề túng tiền. Ông đã nhận hai trăm rúp của Ekaterina Ivanovna, đúng như Alecxei đoán trước. Sau đó, biết tỉ mỉ hơn về hoàn cảnh nhà họ và về bệnh tình của Iliusa, nàng đích thân đến thăm, làm quen với cả gia đình, thậm chí làm cho cả bà vợ dở khôn dở dại của ông dại uý cũng mê nàng. Từ đó, sự hào hiệp của nàng không hề giảm đi, còn ông đại uý, khiếp sợ nghĩ tới việc thằng con ông chết, đâm ra quên hẳn khí khái trước kia và chịu nhận của ban ơn. Suốt thời gian đó, bác sĩ Gherxenstube, theo lời mời của Ekaterina Ivanovna, cứ một ngày lại đến thăm người ốm một cách chu đáo, nhưng sự chữa chạy của ông chẳng mấy hiệu nghiệm, còn thằng bé phát khiếp lên vì phải uống thuốc của ông. Nhưng hôm ấy, tức là sáng chủ nhật, ở nhà ông đại uý người ta đang chờ một bác sĩ mới từ Moskva về, ở Moskva ông là người danh tiếng. Ekaterina Ivanovna chi một món tiền lớn mới ông từ Moskva về, không phải để chữa cho Iliusa, mà nhằm một mục đích khác sau đây sẽ có dịp nói đến, nhưng bởi vì ông đã tới, nên nàng yêu cầu ông thăm bệnh cả cho Iliusa và ông đại uý đã được báo trước. Ông không hề có linh cảm gì về việc Kolia Kraxotkin sẽ đến, tuy từ lâu ông đã mong muốn cậu ta sẽ đến, Iliusa của ông đau khổ nhớ mong cậu ta. Đúng lúc Kraxotkin mở cửa bước vào, ông đại uý và bọn trẻ đang xúm xít bên giường người ốm, xem con chó nhỏ xíu mới lọt lòng mẹ hôm qua, nhưng ông đại uý đã đặt mua trước đó một tuần để giải khuây cho Iliusa và an ủi nó, vì nó mong nhớ con Bọ dừa đã mất tích và hẳn là đã chết, Iliusa đã nghe nó từ ba ngày trước đó rằng nó sẽ được tặng một con chó con, không phải là loại chó bình thường, mà là chó nòi Milan thực sự (điều đó cố nhiên là hết sức quan trọng), và vì tế nhị, tuy nó tỏ ra vui thích về món quà tặng, nhưng mọi người, cả ông bố và các cậu bé, đều thấy rõ ràng con chó mới có lẽ chỉ càng làm nó đầu lòng nhớ tới con Bọ dừa bất hạnh đã bị nó hành hạ. Con chó con nằm và ngọ nguậy cạnh nó, và nó mỉm cười đau đớn, đưa bàn tay héo quắt, mảnh mai, nhợt nhạt vuốt ve con vật, thậm chí thấy rõ ràng nó thích con chó, nhưng… vẫn không có Bọ dừa, vẫn không phải là Bọ dừa, giá như có cả Bọ dừa và con chó con thì thật là hạnh phúc trọn vẹn!

- Kraxotkin! - Một thằng bé reo lên, nó là người đầu tiên nhìn thấy Kolia bước vào. Cảnh xúc động trông thấy, bọn trẻ giãn ra, dừng hai bên giường, thành thử bỗng nhiên nhìn thấy toàn bộ thân hình Iliusa. Ông đại uý đâm bổ tới đón Kolia.

- Xin mời, xin mời, quý hoá quá! - ông lắp bắp nói với Kraxotkin. - Iliusa, ngài Kraxotkin đến thăm con đây này…

Nhưng Kraxotkin lập tức bắt tay ông già, tỏ ra rất biết lễ phép xã giao lịch sự. Nó tức thì chào hỏi bà vợ ông đại uý trước hết, bà ta đang ngồi trong ghế bành (lúc ấy bà ta hết sức bực bội và cằn nhằn về việc bọn trẻ che lấp giường Iliusa, khiến bà không thấy con chó con), và nó quệt chân một cách hết sức lễ độ trước mặt bà, rồi quay về phía Nikolai, nó cúi chào cô ta như thi lễ với một phu nhân. Kiểu lễ độ ấy khiến bà đại uý cảm thấy thích thú lạ thường.

- Nhìn thấy ngay là một chàng trẻ tuổi có giáo dục. - Bà lớn tiếng nói vừa giang hai tay ra. - Chứ không như những đứa kia: đứa nọ cưỡi lên đứa kia mà vào.

- Mẹ nó ơi, sao lại nói thế, đứa nọ cưỡi lên đứa kia là thế nào?

- Ông đại uý ấp úng nói, tuy giọng dịu dàng, nhưng hơi lo ngại cho "mẹ nó".

- Đúng thế chứ sao. Ở phòng ngoài đứa nọ ngồi lên vai đứa ba, cứ nghễu nghện thế mà vào một nhà tử tế. Khách khứa gì mà vậy?

- Nhưng ai vào như vậy kia chứ, bà nó ơi, ai kia chứ?

- Thì hôm nay đấy, thằng này cưỡi lên thằng này này, còn thằng này cưỡi lên thằng này này…

Nhưng Kolia đã dừng bên giường Iliusa. Thằng bé ốm tái mét đi. Nó nhỏm dậy trên giường và chăm chú nhìn Kolia. Kolia đã hai tháng nay không nhìn thấy thằng bạn nhỏ trước kia của mình và dừng lại, hết sức sửng sốt: nó không thể tưởng lượng nổi nó lại thấy một khuôn mặt nhỏ gầy rộc và vàng ệch như thế, cặp mắt rực lên trong cơn sốt và dường như to ra ghê gớm, đôi tay gầy guộc. Ngạc nhiên và đau xót, nó nhận thấy Iliusa thở gấp và khó nhọc, môi héo quắt đi. Nó bước một bước về phía bạn đưa tay ra và hầu như bối rối, thốt lên:

- Thế nào, bạn thân mến… sức khỏe ra sao?

Nhưng nó nghẹn lời, không đủ sức tỏ ra suồng sã, mặt nó bỗng giật dội, mép nó run run. Iliusa mỉm cười đau đớn, vẫn chưa đủ sức thốt lên lời. Kolia bỗng giơ một tay lên và đưa tay vuốt tóc Iliusa, không rõ để làm gì.

- Không đê-ến nô-ỗi nào! - Nó lý nhí nói, không hẳn là hưởng ứng câu nói của bạn, tuồng như không biết mình nói như thể để làm gì. Cả hai cùng im lặng một lát.

- Mày có con chó mới đấy à? - Kolia bỗng hỏi bằng giọng hết sức thờ ơ.

- Ừ ừ! - Iliusa dài giọng thì thầm đáp, thở hổn hển.

- Mũi đen là chó dữ lắm, loại chó xích. - Kolia nhận xét với vẻ trịnh trọng và dứt khoát, như thể mọi việc chính là ở con chó và cái mũi đen của nó. Nhưng cái chính là nó vẫn gắng hết sức kìm nén tình cảm để khỏi oà khóc như "đứa trẻ", và vẫn chưa nén được - Khi nào nó lớn lên thì phải xích nó lại thôi, tao biết mà.

- Con chó sẽ to lắm đấy! - một đứa trong bọn trẻ kêu lên.

- Hẳn rồi, giống chó Milan mà, phải to thế này này, bằng con bê ấy - Mấy tiếng cùng nói.

- Bằng con bê, bằng con bê thực sự. - Đại uý bật dậy. - Tôi cố ý tìm một con như thế, thật dữ, mà mẹ nó cũng cực to, và cực dữ, cao như thế này này… Cậu ngồi xuống đi ngồi xuống giường Iliusa đây này, không thì ngồi xuống chiếc ghế này này. Xin mời vị khách quý, vị khách mong đợi từ lâu… Cậu đến với Alecxei Fedorovich à?

Kraxotkin ngồi lên giường, dưới chân Iliusa. Tuy dọc đường có lẽ nó đã chuẩn bị mở đầu câu chuyện bằng giọng suồng sã, nhưng bây giờ thì nó mất hẳn đầu mối.

- Không… tôi đến với con Chuông rền… Bây giờ tôi có con chó như thế, Chuông rền. Cái tên Xlav. Nó đang đợi… tôi huýt sáo là nó lao như bay vào ngay. Tao cũng có con chó, - nó bỗng quay lại với Iliusa, - này, mày vẫn nhớ con Bọ dừa chứ? - Nó bỗng hỏi một câu như rồi quất vào Iliusa.

Mặt Iliusa méo hẳn đi. Nó đau khổ nhìn Kolia. Aliosa đứng bên cửa, chau mày và lén gật đầu với Kolia ra hiệu bảo nó đừng nói về Bọ dừa, nhưng nó không muốn để ý đến.

- Bọ dừa… Ở đâu kia? - Iliusa hỏi bằng giọng đau đớn.

- Này, chú em, Bọ dừa của chú đi đời rồi! Bọ dừa của chú mất tích rồi!

Iliusa im lặng, nhưng chăm chú nhìn Kolia lần nữa. Aliosa bắt được cái nhìn của Kolia, lại gật đầu lia lia với nó, nhưng nó đưa mắt đi nơi khác, ra vẻ bây giờ vẫn không nhận thấy điều đó.

- Nó chạy đi mất tích. Nuốt miệng bánh như thế mà không toi mạng sao được?

Kolia nói xẵng giọng một cách tàn nhẫn, trong lúc đó nó dường như nghẹn thở. - Nhưng tao có con Chuông rền. Cái tên Xlav… Tớ đem nó đến cho cậu xem…

- Không, đừng! - Iliusa bỗng thốt lên.

- Không, không, cần phải thế, nhất định cậu phải xem. Cậu sẽ khuây khoả. Tớ chủ tâm đem nó đến… cũng lông xù như con kia.

- Thưa bà, cho phép tôi gọi con chó của tôi vào chứ? - Nó bỗng nói với bà Xneghiriova, coi bộ xúc động không thể hiểu nổi.

- Không nên, đừng! - Iliusa kêu lên, giọng run run, chua xót, mắt nó đầy vẻ trách móc.

- Kể thì… - ông đại uý ngồi trên cái rương bên tường bật dậy, cậu nên để… lúc khác… - ông nói ấp úng, nhưng Kolia vẫn nhất quyết làm gấp, đột nhiên nó gọi Xmurov: "Xmurov, mở cửa ra!" và Xmurov vừa mở cửa thì nó thổi một tiếng còi. Chuông rền lao vụt vào phòng.

- Nhảy lên, Chuông rền, làm trò đi! Làm trò đi! - Kolia bật dậy, lớn tiếng nói, và con chó đứng lên bằng hai chân sau, vươn thẳng trước giường Ilius, tiếp đó xảy ra một việc không ai ngờ: Iliusa giật mình và bỗng gắng sức vươn về phía trước, cúi tới gần Chuông rền, dường như lặng đi, nhìn con chó.

- Đây là.… Bọ dừa! - Nó bỗng kêu lên bằng giọng run run vì đau khổ và vui sướng.

- Thế mày tưởng là con chó nào? - Kraxotkin sang sảng nói với giọng sung sướng, cúi xuống gần con chó, ôm lấy và nhấc nó tới gần Iliusa.

- Nom này, bạn thân mến, thấy chứ, chột một mất, tai trái rách, đúng những đặc điểm mà cậu đã kể với tớ. Căn cứ vào những đặc điểm ấy mà tớ đã lùng ra nó! Tớ tìm được từ hồi ấy kia, nhanh thôi. Nó là con chó vô chủ mà, chẳng phải của ai cả!

Kraxotkin giải thích, quay quanh về phía đại uý, vợ ông ta, về phía Aliosa, rồi lại quay về phía Iliusa. - Nó ở sân sau nhà Fedotov, nằm ẹp ở đấy, nhưng họ không cho nó án, nó là con chó hoang, bỏ làng chạy đi… Tớ đã tìm thấy nó… Này bạn ạ, như vậy là hồi ấy nó không nuốt mẩu bánh của đằng ấy. Nó mà nuốt thì chắc chắn là đã chết rồi, chắc chắn là như thế. Như vậy là nó đã kịp khạc ra, có thể bây giờ nó mới còn sống chứ. Còn đằng ấy thì không để ý rằng nó đã khạc ra. Nó khạc ra được, nhưng vẫn bị kim đâm vào lưỡi, vì thế lúc ấy nó rít lên. Nó chạy và kêu ăng ẳng, còn đằng ấy lại tưởng nó nuốt hẳn. Nó sủa toáng lên là phải thôi, vì da miệng chó mềm lắm… mềm hơn da người, mềm hơn nhiều! - Kolia la lên với giọng cuồng nộ mặt bốc nóng, hớn hở.

Iliusa không nói được nên lời. Nó nhìn Kolia bằng cặp mắt to như lồi hẳn ra, mồm há hốc, mặt trắng bệch như mảnh vải, Kolia không ngờ gì hết, nếu nó biết giây phút như thế có thể làm cho bạn đau khổ và ảnh hưởng tai hại đến sức khỏe của người ốm thì dứt khoát nó không bày ra cái trò vừa làm. Nhưng trong phòng có lẽ chỉ một mình Aliosa hiểu điều đó. Còn về đại uý thì ông như biến thành đứa con nít.

- Bọ dừa! Thế ra đấy là Bọ dừa à? - ông la lên bằng giọng sung sướng. - Iliusa, đây là Bọ dừa, Bọ dừa của con! - ông hầu như phát khóc.

- Thế mà tôi đoán không ra! - Xmurov kêu lên một cách chua xót Hoan hô Kraxotkin, tôi đã bảo rằng anh ấy sẽ tìm được Bọ dừa, quả đúng là anh ấy đã tìm được.

- Tìm được rồi! - Một đứa nữa reo lên và vỗ tay.

- Thôi đi, thôi đi. - Kraxotkin gào át tất cả mọi người. - Tôi sẽ kể cho mọi người nghe sự việc đã diễn ra như thế nào, đúng như đã diễn ra! Tôi tìm được nó, đem nó về nhà, giấu luôn đi, khoá cửa nhốt trong nhà, không để ai trông thấy cho đến tận hôm nay. Chỉ có Xmurov nhìn thấy cách đây hai tuần, nhưng tôi cả quyết với nó rằng đấy là Chuông rền, nó không đoán ra, còn trong thời gian chờ đợi, tôi dạy nó làm đủ các trò, hãy xem nó biết làm những trò gì! Bạn thân mến, tớ dạy nó để khi đưa nó đến cho đằng ấy dù nó đã được huấn luyện, mượt mà: đây này, bạn ạ, con Bọ dừa của bạn bây giờ như thế đấy! ở đây có miếng thịt bò nào không, tôi sẽ cho nó diễn một trò khiến mọi người cười vỡ bụng kia, chẳng lẽ một mẩu thịt bò cũng không có ư?

Ông đại uý lao vụt qua phòng ngoài, chạy đến bếp nhà chủ, nơi người ta nấu ăn cho cả gia đình ông. Kolia không để mất thời gian vàng ngọc, vội vã thét bảo Chuông rền: "Giả chết đi!". Con vật bỗng xoay một vòng, nằm ngửa ra bất động, bốn chân chỏng gọng. Bọn trẻ cười, Iliusa nhìn, vẫn với nụ cười đau khổ như trước, chỉ có bà mẹ là thích nhất cái trò chó giả chết. Bà cười phá lên, búng ngón tay gọi:

- Chuông rền! Chuông rền!

- Không khi nào nó dửng lên đâu, không khi nào! - Kolia la lên, - chodù cả bàn dân thiên hạ có gào thét nó cũng không đứng lên, còn tôi chỉ gọi to một tiếng là nó chồm lên ngay! - Chuông rền!

Con chó chồm lên và bắt đầu nhảy nhót, vui sướng kêu ứ. Đại uý chạy vào, tay cầm miếng thịt bò nấu.

- Không nóng chứ! - Kolia hỏi với vẻ thành thạo, cầm lấy miếng thịt. - Không, không nóng, chó không ưa đồ nóng. Mọi người xem đây, Iliusa, xem đây này, xem đi bạn thân mến, sao bạn không xem? Tớ đưa nó đến cho bạn mà bạn không xem.

- Trò mới này là như sau: con chó đứng không nhúc nhích, mũi hếch lên, miến g đùi bò ngon lành đạt ngay trên mũi nó. Con chó khốn khổ không động đậy, phải mang miếng thịt trên mũi, đứng cho đến bao giờ chủ ra lệnh, đứng im không động cựa dù là nửa tiếng. Nhưng Chuông rền chỉ phải chịu đựng có một phút thôi.

- Nuốt đi! - Kolia quát lên, và trong nháy mắt miếng thịt bay từ mũi vào mồm nó. Người xem tất nhiên tỏ ra ngạc nhiên hoan hỉ.

- Chẳng lẽ suốt thời gian qua anh không đến đây chỉ cốt để dạy con chó thôi? - Aliosa kêu lên với giọng trách móc.

- Chính thế. - Kolia lớn tiếng trả lời một cách hết sức chất phác. - Tôi muốn cho nó ra mặt với tất cả sự huy hoàng.

- Chuông rền! Chuông rền! - Iliusa búng mấy ngón tay gầy guộc của mình, gọi con chó.

- Việc gì phải thế! Để tớ bảo nó tự nhảy lên giường đằng ấy, lại Chuông rền! - Kolia đập tay xuống giường Iliusa, và Chuông rền lao như tên bắn tới chỗ Iliusa, Iliusa ôm lấy đầu nó bằng cả hai tay, còn Chuông rền lập tức liếm má nó. Iliusa áp mình vào nó, nằm duỗi dài trên giường, giấu mặt vào bộ lông xù của nó.

- Trời ơi, trời ơi! - Viên đại uý kêu lên.

Kolia lại ngồi ghé xuống giường Iliusa, Iliusa, tớ có thể cho đằng ấy xem một vật nữa. Tớ đem đến cho đàng ấy một khẩu thần công nhỏ. Nhớ chứ, hồi ấy tớ đã nói với đằng ấy về khẩu thần công nọ, đằng ấy bảo: "A, ước gì tôi được xem nhỉ!". Bây giờ tớ đem đến đây này.

Kolia hối hả rút trong túi xách tay của mình ra khẩu đại bác nhỏ xíu bằng đồng đen. Nó vội vã, bởi vì chính nó rất hạnh phúc: lúc khác có lẽ nó sẽ chờ cho hiệu quả do Chuông rền gây ra qua đi, nhưng bây giờ thì nó hối hả, chàng cần e dè gì nữa: "mà vui sướng như thế, tao sẽ đem lại cho mày niềm vui sướng lớn lao hơn nữa!" Bản thân nó rất say sưa.

- Tớ đã xem cái vật này ở nhà ông viên chức Morozov, lấy cho đằng ấy đấy, bạn ạ, cho cậu đấy. Ông ta để không đấy thôi, chẳng dùng làm gì cả, tớ đổi cho ông ta một cuốn sách, cuốn sách lấy ở tủ sách của bố tớ: "Người họ hàng của Mahomet hay sự ngu ngốc bổ ích". Cuốn sách 100 tuổi, nội dung táo tợn, ra ở Moskva, khi chưa có kiểm duyệt, mà Morozov rất thích sưu tầm sách cổ. Ông ta còn cảm ơn là đằng khác…

Kolia cầm khẩu súng giở ra trước mặt mọi người. Iliusa nhỏm dậy, tay phải vẫn ôm lấy Chuông rền, khâm phục nhìn món đồ chơi. Hiệu quả đạt đến mức cao nhất khi Kolia tuyên bố rằng nó có thuốc súng và có thể bắn ngay bây giờ, "miễn là không làm phiền bà và cô". "Bà nó" đòi đưa món đồ chơi lại gần hơn để bà xem, điều đó được thực hiện ngay lập tức. Bà rất thích khẩu đại bác bằng đồng đen có bánh xe và bắt đầu kéo nó chạy trên đùi mình. Người ta xin phép bà cho bắn, bà hoàn toàn đồng ý, mặcdù chẳng hiểu người ta định làm gì. Kolia cho xem thuốc súng và đạn chì. Đại uý, vốn là còn quân nhân, tự tay nạp súng, đổ một ít thuốc súng vào, còn chì thì ông để bắn phát sau. Khẩu súng đặt trên sàn, nòng chĩa vào khoảng trống, nạp ba viên đạn nhỏ và đánh diêm châm. Một tiếng nổ rất to. Bà vợ ông đại uý giật mình, nhưng lập tức phá lên cười sung sướng. Bọn trẻ nhìn với vẻ nghiêm trang lặng lẽ, nhưng đại uý nhìn Iliusa, vui sướng hơn ai hết. Kolia cầm khẩu súng lên và lập tức đưa tặng cho Iliusa cùng với đạn và thuốc súng.

- Đấy là tặng cho cậu, cho cậu! Tớ đã chuẩn bị từ lâu. - Nó nhắc lại lần nữa, hoàn toàn hạnh phúc.

- A, hãy cho tôi! Không, tốt hơn là hãy cho tôi khẩu súng! - Bà mẹ bắt đầu cầu xin như đứa trẻ nhỏ. Mặt bà lộ vẻ đau khổ vì sợ người ta không tặng cho bà. Kolia bối rối, đại uý lo lắng không yên.

- Mẹ nó ơi, mẹ nó ơi! - ông đến gần bà, - khẩu súng là của bà, của bà, nhưng hãy để cho nó thuộc về Iliusa đã, vì nó là quà tặng cho Iliusa mà, nhưng rồi đằng nào nó cũng là của bà, Iliusa bao giờ cũng để cho bà chơi chung thôi mà, nó sẽ là đồ chơi chung của hai mẹ con…

- Không, tôi không muốn nó là đồ chơi chung, không, nó phải là của tôi, chứ không phải của Iliusa. - Bà mẹ nói tiếp, đã sắp oà khóc.

- Mẹ ơi, mẹ lấy đi, mẹ cứ lấy đi! - Iliusa bỗng kêu lên. - Kraxotkin, tôi tặng nó cho mẹ tôi được chứ? - Nó bỗng nói với Kraxotkin với vẻ van vỉ, như sợ Kraxotkin mếch lòng vì nó đem khẩu súng tặng người khác.

Được quá đi chứ! - Kraxotkin lập tức đồng ý và cầm lấy khẩu súng từ tay Iliusa, cúi mình hết sức lễ độ đưa cho bà mẹ. Bà ta oà khóc vì cảm kích.

- Iliusa yêu quý, thế là con yêu mẹ lắm đấy! - Bà kêu lên, giọng cảm kích và lại đẩy khẩu súng lăn trên đùi mình.

- Bà nó ơi, cho tôi hôn tay bà nào. - ông chồng lao bổ tới và lập tức thực hiện ý định.

- Nếu trên đời còn người trẻ tuổi dễ thương nào nữa thì đấy là chú bé dễ thương này! - Bà mẹ biết ơn vừa nói vừa trỏ Kraxotkin.

- Rồi tớ sẽ đem thuốc súng đến cho cậu, Iliusa ạ, muốn bao nhiêu cũng có. Bây giờ chúng tớ tự làm lấy thuốc súng. Borovikov biết công thức: hai mươi tư phần diêm kêu, mười phần lưu huỳnh và sáu phần than gỗ phong, nghiền lẫn với nhau, đổ nước vào, ngào thành một cục mềm, lọc qua miếng da lừa, thế là thành thuốc súng.

- Xmurov có nói với tôi về thuốc súng của anh, có điều ba tôi bảo đấy không phải là thuốc súng thực sự. - Iliusa đáp.

- Sao lại không phải là thực sự? - Kolia đỏ mặt. - Thuốc vẫn cháy đấy chứ. Nhưng, tớ không biết…

- Không, tôi có nói gì đâu. - ông đại uý bỗng bật dậy, vẻ biết lỗi. - Của đáng tội, tôi có nói rằng thuốc súng thực sự thành phần không phải như vậy, nhưng không sao, như vậy cũng được.

- Tôi không biết. Ông biết rõ hơn chứ. Chúng tôi để nó trong cái hộp bằng da đựng sắp rồi đốt, nó cháy rất tốt, chỉ còn lại ít bồ hóng. Nhưng đấy chỉ là bột nhào, nếu lọc qua miếng da thì còn tốt hơn… Tuy nhiên, ông biết rõ hơn, còn tôi không biết đâu. Thằng Bunkin bị bố đánh vì thuốc súng của chúng ta, đằng ấy có nghe nói chuyện ấy chứ? - Nó bỗng nói với Iliusa.

- Tôi có nghe nói. - Iliusa đáp. Nó nghe Kolia, vẻ hết sức thích thú và khoái trá.

- Chúng tớ chế ra cả một chai thuốc súng, nó để dưới gầm giường. bố nó nhìn thấy. Ông ấy bảo thuốc có thể nổ. Thể là ông ấy đánh nó liền. Ông ấy định mách nhà trường về tớ. Bây giờ ông ấy không cho nó chơi với tớ, không đứa nào được bố mẹ cho chơi với tớ. Xmurov cũng bị cấm không được chơi với tớ, tớ đâm ra nổi tiếng khắp nơi, người ta bảo tớ là "thằng bạt mạng". - Kolia cười khinh bỉ. - Tất cả bắt đầu từ vụ đường sắt.

- A, chúng tôi có nghe nói về vụ đó của cậu! - Đại uý kêu lên. Nằm ở đó cậu cảm thấy thể nào nhỉ? Cậu không sợ tí gì khi đoàn tàu chạy qua à? Cậu có khiếp đảm không?

Đại uý rất mực xúm xoa trước Kolia.

- Chẳng sợ lắm! - Kolia trả lời uể oải. - Gây tai tiếng cho tôi nhiều nhất là con ngỗng chết tiệt nọ. - Kraxotkin lại quay về phía Iliusa. Tuy trong lúc thuật chuyện, nó làm ra vẻ khinh thị, nhưng vẫn không tự chủ được và dường như vẫn luống cuống.

- A, tôi có nghe nói cả về con ngỗng ấy! - Iliusa cười, hớn hở. -Tôi có nghe kể, nhưng tôi không hiểu, có thật anh phải ra toà không?

- Mọi chuyện hết sức dớ dẩn, hết sức nhỏ nhặt mà theo thói quen người ta thổi phồng nó lên thành con voi. - Kolia mở đầu với thái độ buông tuồng. - Lần ấy tớ đi qua khu chợ, đúng lúc người ta lùa ngỗng đến. Tớ dừng lại, nhìn đàn ngỗng, bỗng một gã trai ở đây, Vasniakov, hiện giờ làm thuê ở tiệm Plotnikov, nhìn tớ và bảo: "Sao cứ trân mắt ra mà nhìn ngỗng vậy?". Tớ nhìn hắn: một khuôn mặt ngốc nghếch, còn trĩnh, một gã trai chừng hai mươi tuổi này, tôi không khinh nhân dân đâu nhé. Tôi yêu nhân dân: Chúng ta lạc hậu so với nhân dân, đấy là một tiêu đề anh cười tôi thì phải, anh Karamazov?

- Không, Chúa Trời phù hộ, tôi rất chú ý nghe cậu đây. - Aliosa đáp với vẻ rất là hồn nhiên, và Kolia đa nghi phút chốc trở nên phấn chấn.

- Lý luận của tôi sáng rõ và đơn giản thôi. Anh Karamazov ạ. - Kolia lập tức lại vui sướng nói. - Tôi tin vào nhân dân và bao giờ cũng vui sướng đem lại sự công bằng cho họ, nhưng hoàn toàn không nuông chiều họ, đấy là sine qua…(1). À tôi đang nói chuyện con ngỗng. Tôi quay về phía thằng ngốc ấy và trả lời nó: "Tôi đang tự hỏi con ngỗng này nghĩ gì nhỉ?". Nó nhìn tôi một cách hết sức ngớ ngẩn: "Con ngỗng nghĩ gì ấy à?" - "Thế này này, - tôi nói, - chiếc xe kia chở đây thóc. Thóc trong bao vãi ra, con ngỗng vươn cổ dưới bánh xe mổ thóc, anh thấy chứ? " - "Thấy quá đi chứ, - hắn nói" - "Thế này nhé, - tôi nói, - bây giờ ta đẩy cái xe đi một chút, xem bánh xe có nghiến đứt cổ con ngỗng hay không?" - "Tất nhiên là sẽ nghiến đứt, - hắn nói" - và cười toác miệng, mặt nhòe đi trong nụ cười. - "Ta làm đi chứ hả, tôi nói - nào" - "Làm thôi! - hắn nói".

Chúng tôi chẳng mất công sức gì lắm: hắn lén đến gần đây c ương, còn tôi đứng bên để lùa con ngỗng. Lúc ấy gã mugich, không để ý, mải nói chuyện với ai đó, thành thử tôi không phải lùa ngỗng: con ngỗng tự nó vươn cổ ra mổ thóc ngay dưới bánh xe. Tôi nháy mắt với gã trai, gã kéo dây cương, và cr-a-ac, cái cổ ngỗng bị nghiến đứt đôi! Lúc ấy mấy người nông dân ở đấy trông thấy chúng tôi và la lên: "Mày cố ý làm như vậy!" - "Không, không phải là cố ý!" - "Không phải là cố ý!". Thế là họ la gào ầm ỹ: "Đưa đến ông thẩm phán tập tụng!". Họ lôi cả tôi đi: "Mày cũng lại có mặt ở đây, mà mày tiếp tay với nó, cả chợ biết mày!" Không hiểu sao quả thật cả chợ biết tôi. - Kolia nói thêm với giọng tự ái. - Tất cả chúng tôi đến quan thẩm phán tập tụng. Gã trai kia nhát gan khóc ằm lên, quả là gã khóc gào lên như đàn bà. Gã chăn ngỗng la lên: "Bằng cách này nó có thể đè chết bao nhiêu ngỗng cũng được!". Ờ, tất nhiên có người làm chứng. Quan thẩm phán xử xong liền bồi thường cho gã chăn ngỗng một rúp, còn con ngỗng thì gã trai lấy về. Quan thẩm phán bảo từ sau không được như thế nữa. Còn gã trai vẫn cứ khóc gào lên như đàn bà: "Không phải tại tôi, - gã nói, - đấy là nó xui tôi", - và hắn trỏ vào tôi. Tôi hoàn toàn thản nhiên trả lời rằng tôi tuyệt nhiên không xúi hắn, tôi chỉ bày tỏ ý nghĩ chung chung và đưa ra ý định phác thảo. Quan thẩm phán tập tụng Nogerov mỉm cười và lập tức tự giận mình đã mỉm cười: "Tôi sẽ viết cho nhà trường của cậu để từ nay cậu đừng có lao vào những việc như thế nữa, mà phải để tâm lo chuyện sách vở học hành". Ông không viết về trường, ông nói đùa thế thôi, nhưng sự việc quả nhiên lan ra và đến tai các thầy giáo. Tai các vị ấy dài lắm. Thầy Kolbaxinikov phản ứng rất dữ dội, nhưng thầy Dardanelov lại bênh tôi. Hiện giờ thầy Kolbaxinikov căm giận tất cả chúng tôi như con lừa xanh. Iliusa cậu có nghe nói ông ta đã lấy vợ chứ, ông ta lấy của nhà Mikhailov một ngàn rúp hồi môn, cô vợ mặt như cái thớt, xấu như ma lem. Bọn học sinh lớp ba làm luôn bài vè rất buồn cười, rồi tớ sẽ dám đến cho đằng ấy. Tớ không nói gì về Dardanelov: thầy là người hiểu biết, có kiến thức vững chắc. Những người như thế tớ kính trọng, không phải vì thầy bảo vệ tớ…

- Nhưng anh đã chơi thầy một vố về việc ai sáng lập thành Troa! - Xmurov chen vào, lúc ấy nó rất tự hào về Kraxotkin. Nó rất thích câu chuyện về con ngỗng.

- Chơi một vố à? - Đại uý đỡ lời với vẻ trịnh trọng nịnh nọt. - Về việc ai sáng lập thành Troa à? Chúng tôi có nghe nói về chuyện ấy. Hồi ấy Iliusetrka còn kể với tôi…

- Ba ạ, cái gì anh ấy cũng biết, anh ấy giỏi hơn tất cả bọn con! - Iliusa phụ hoạ. - Bây giờ anh ấy giả bộ đấy thôi, anh ấy đứng đầu về tất cả các môn… Ilusa nhìn Kolia với vẻ hạnh phúc vô biên.

- Chuyện về Troa là chuyện vớ vẩn, chuyện vặt vãnh. Tôi thì tôi coi đó là chuyện phù phiếm. - Kolia đáp với vẻ khiêm tốn mà vẫn tự phụ. Nó đã hoàn toàn lấy được giọng nói như nó muốn, nhưng vẫn hơi lo ngại: nó cảm thấy bị kích động mạnh, chẳng hạn nó kể về con ngỗng quá hăm hở, trong khi đó, Aliosa vẫn im lặng suốt thời gian kể chuyện, nghiêm nghị, và chú bé giầu tự ái dần dần bắt đầu cảm thấy uất giận trong lòng: "Anh ta im lặng phải chăng vì khinh ta, cho rằng ta muốn được anh ta khen ngợi? Nếu anh ta dám có ý nghĩ như vậy dù ta…"

- Tôi coi đấy là vấn đề hoàn toàn vô ích. - Nó xẵng giọng nói lần nữa với vẻ tự phụ…

- Tôi biết ai đã sáng lập thành Troa. - Một đứa bỗng lên tiếng, hoàn toàn bất ngờ, cho đến giờ nó chưa hề nới gì, im lặng và rõ ràng là bén lẽn, nó là một thằng bé rất kháu, khoảng mười một tuổi, họ là Kartasov. Nó ngồi ngay cạnh cửa. Kolia nhìn nó với vẻ ngạc nhiên và trịnh trọng. Số là câu hỏi: "Ai sáng lập thành Troa?" đã trở thành một điều bí mật, muốn biết được thì phải đọc cuốn sách của Xmaragdov. Nhưng ngoài Kolia, chẳng ai có Xmangdov. Có lần, nhân lúc Kolia quay đi nơi khác, Kanasov đã lén giở vội cuốn sách của Xmaragdov nằm giữa những sách khác của bạn và gặp đúng chỗ nói về những người sáng lập Troa.

Chuyện ấy xảy ra khá lâu rồi, nhưng nó vẫn ngượng ngùng, không dám công khai nói ra rằng nó biết ai sáng lập Troa, vì e rằng có chuyện gì xảy ra và Kolia sẽ làm nó mắc cỡ. Bây giờ không hiểu sao nó không nén được và nói ra. Nó đã muốn nói ra từ lâu rồi.

- Thế ai sáng lập ra? - Kolia quay về phía nó với vẻ cao ngạo, nhưng nhìn mặt thằng bé nó đoán ra rằng thằng này biết thật sự và tất nhiên đã chuẩn bị đón mọi hậu quả. Trong không khí chung có thể nói là có cảm giác bất hoà.

- Troa do Tepkr, Dardan, Ilius và Trox lập ra. - Thằng bé nói luôn một mạch và lập tức mặt đỏ bừng, đỏ đến nỗi nhìn mà thương hại. Nhưng tất cả bọn trẻ nhìn nó chằm chằm, nhìn cả một phút, rồi mọi con mắt nhìn nó đầu đổ dồn về phía Kolia.

Vẻ lạnh lùng miệt thị, Kolia vẫn nhìn từ đầu đến chân thằng bé táo tợn.

- Nhưng họ lập nên thành đó như thế nào kia chứ? - Cuối cùng nó hạ cố lên tiếng. - Nói chung thế nào là sáng lập một thành phố hay một quốc gia? Họ làm gì: đi đặt tìm viên gạch chăng?

Tiếng cười rộ lên. Thằng bé phạm lỗi mặt đang hồng thành đỏ úa. Nó im lặng, chỉ chực khóc. Kolia bắt nó chịu đựng tình trạng ấy chừng một phút nữa.

- Muốn nói về những biến cố lịch sử như sự thành lập một quốc gia dù trước hết phải hiểu như thế nghĩa là gì. - Nó nghiêm khắc nói, ra giọng răn dạy. - Tuy nhiên, tớ chẳng coi những chuyện đàn bà ấy có gì quan trọng, và nói chung tớ rất không coi trọng lịch sử thế giới.

Nó bỗng nói thêm một cách thờ ơ, lần này là nói với tất cả mọi người.

- Đấy là lịch sử thế giới à? - Đại uý bỗng hỏi với giọng có phần sợ hãi.

- Vâng, lịch sử thế giới. Sự nghiên cứu một loạt nhưng điều ngu ngốc của con người… và chỉ thế thôi. Tôi chỉ tôn trọng toán học và các khoa học tự nhiên, - Kolia ra vẻ ta đây và thoáng nhìn Aliosa: ở đây nó chỉ e ngại ý kiến của anh thôi. Nhưng Aliosa vẫn im lặng và nghiêm trang như trước. Nếu như lúc này Aliosa nói điều gì thì sự việc sẽ chấm dứt ở đấy, nhưng Aliosa im lặng, mà "sự im lặng của anh có thể mang tính chất miệt thị", vì thế Kolia nổi cáu thật sự.

- Bây giờ lại đến những ngôn ngữ cổ điển ấy: chỉ là sự điên rồ, không hơn: Hình như anh lại không động ý với tôi phải không, Karamazov?

- Tôi không đồng ý. - Aliosa mỉm cười dè dặt.

- Nhưng ngôn ngữ cổ điển, nếu anh biết hết ý kiến của tôi về chúng thì đấy là một biện pháp cảnh sát, chúng được lập nên chỉ nhằm mục đích ấy. - Kolia bắt đầu lại thở hổn hển. - Chúng được lập nên chỉ vì chúng tẻ ngắt, vì chúng làm cùn nhụt khả năng. Đã sẵn tẻ nhạt rồi thì phải làm thế nào để càng tẻ nhạt hơn nữa. Đã ngu xuẩn thì phải làm thế nào để càng ngu xuẩn hơn nữa. Thế là người ta nghĩ ra các thứ ngữ cổ điển. Đấy là ý nghĩ đầy đủ của tôi về chúng, và tôi hy vọng rằng tôi sẽ không bao giờ thay đổi ý nghĩ ấy, - Kolia dứt lời một cách gay gắt. Mỗi bên má nó nổi lên một điểm màu hồng.

- Đấy là sự thật! - Xmurov vẫn chăm chú nghe, bỗng lên tiếng tán đồng bảng giọng lanh lảnh và quả quyết - Thế mà anh là người đứng đầu lớp về tiếng Latin! - Một đứa trong đám trẻ bỗng thốt lên.

- Đúng đấy, ba ạ, anh ấy nói thế, nhưng anh ấy là người đứng đầu lớp về tiếng Latin đấy. - Ilusa cũng nói.

- Thế là thế nào? - Kolia thấy cần thiết phải tự vệ, tuy nó rất thích lời ca ngợi. - Tiếng Latin tôi học thuộc lòng, bởi vì cần phải như thế, bởi vì tôi đã hứa với mẹ rằng sẽ học xong giáo trình, mà tôi cho rằng đã bắt tay vào việc gì thì phải làm cho tốt, nhưng trong thâm tâm tôi khinh bỉ sâu sắc môn học cổ điển và tất cả cái trò ti tiện ấy… Anh có đồng ý không, anh Karamazov?

- Nhưng tại sao lại là "ti tiện"? - Aliosa lại mỉm cười.

- Này anh ạ, các tác phẩm cổ điển đều được dịch ra mọi thứ tiếng, thành thử chẳng cần biết tiếng Latin mới nghiên cứu được các tác gia cổ điển, mà đấy chỉ là biện pháp cảnh sát, và cốt để làm cùn nhụt khả năng của người ta. Thế không phải là ti tiện thì là gì?

- Ai dạy cho cậu những điều ấy? - Cuối cùng Aliosa ngạc nhiên kêu lên.

- Thứ nhất là chính tôi có thể hiểu được, chẳng cần ai dạy cả. Thứ hai, điều tôi vừa nói với anh về các nhà cổ điển đã được dịch ra thì chính Kolbaxinikov đã nói với toàn thể học sinh lớp ba…

- Bác sĩ đã đến! - Ninochka bỗng kêu lên, suốt từ đầu đến giờ cô vẫn im lặng. Thực vậy, chiếc xe ngựa của bà Khokhlakova tới gần cổng nhà. Đại uý chờ đợi bác sĩ suốt buổi sáng, đâm bổ ra cổng đón ông. Bà vợ lấy lại tư thế và ra bộ trịnh trọng. Aliosa tới gần Iliusa và sửa lại chiếc gối cho nó. Ninochka trong chiếc ghế bành của mình lo lắng nhìn Aliosa sửa lại chăn gối cho ngay ngắn.

Chúng bạn vội vã từ biệt ra về, một số đứa hẹn ngày mai lại đến. Kolia gọi Chuông rền, con chó từ trên giường nhảy xuống.

- Tôi không về đâu, tôi không về đâu! - Kolia hối hả nói với Iliusa. - Tôi sẽ chờ ở phòng ngoài và khi bác sĩ ra về thì tôi sẽ lại vào với con Chuông rền.

Bác sĩ vào phòng, đây là một người dáng bộ quan trọng, mặc chiếc áo choàng lông gầu, có bộ râu ria dài, thẫm màu, cầm cạo nhẵn bóng. Bước qua ngưỡng cửa, ông đột ngột dừng lại, dường như sững sờ: chắc hẳn ông cảm thấy mình vào nhầm chỗ: "Cái gì thế? Tôi đứng ở đâu thế này?". Ông lẩm bẩm, không bỏ áo choàng lông và không cất bỏ chiếc mũ lưỡi trai lông sư tử biển có lưỡi trai cùng bằng da sư tử biển. Nhà đông người, cảnh nghèo nàn của căn buồng, quần áo lót treo trên sợi dảy chăng trong góc nhà. Đại uý cúi gập mình trước mặt bác sĩ.

- Dạ đúng đây đẩy ạ, đúng nhà đây. - ông nói lúng búng với giọng xun xoe. - Dạ đúng nhà đấy ạ, ông hạ cố đến nhà tôi…

- Xneghiriov phải không? - ông bác sĩ nói to, giọng trịnh trọng. - ông là ông Xneghiriov phải không?

- Dạ, chính tôi.

- A!

Bác sĩ một lần nữa khinh bỉ nhìn "khắp căn phòng" và cởi chiếc áo lông. Mọi người đều nhìn thấy tấm huân chương quan trọng sáng lóe trên cổ ông. Đại uý đỡ lấy chiếc áo lông còn bác sĩ bỏ mũ lưỡi trai.

- Người ốm đâu? - ông lớn tiếng hỏi bằng giọng hách dịch.

Chú thích:

(1) Tiếng Latin: điều kiện tất nhiên

Chương 6

Phát triển sớm

- Anh nghĩ thế nào, bác sĩ sẽ nói gì với nó? - Kolia nói liến láu - Cái lão đáng ghét làm sao, phải thế không? Tôi không chịu nổi khoa y học!

- Iliusa chết mất. Tôi có cảm giác là chắc chắn như vậy. - Aliosa buồn rầu đáp.

- Trò bịp bợm! Y học là trò bịp bợm. Nhưng tôi lấy làm mừng là được quen biết anh, anh Karamazov ạ. Tôi muốn biết anh từ lâu. Chỉ tiếc một điều là chúng ta gặp nhau trong cảnh ngộ đáng buồn thế này.

Kolia rất muốn nói điều gì nồng nhiệt hơn và cởi mở hơn, nhưng dường như có cái gì làm nó tự ái. Aliosa nhận thấy điều đó, anh mỉm cười và xiết chặt tay nó.

- Đã từ lâu tôi kính trọng anh là con người hiếm có. - Kolia nói lý nhí, ngượng ngập và luống cuống. - Tôi nghe nói anh là người theo thuyết thần bí, nhưng… điều đó không ngăn cản được tôi. Sự tiếp xúc với thực tế sẽ chữa cho anh khỏi… Với những bản chất như anh thì không có cách nào khác.

- Cậu cho thế nào là thần bí? Chữa khỏi cái gì kia chứ? - Aliosa ngạc nhiên hỏi.

- Chúa Trời và những cái khác.

- Sao, thế cậu thông tin Chúa Trời à?

- Trái lại, tôi chẳng có gì chống Chúa Trời. Cố nhiên Chúa Trời chỉ là một giả thiết… nhưng… tôi thừa nhận cần có Chúa Trời, để duy trì trật tự… trật tự thế giới và vân vân… nếu như không có Chúa Trời thì cần bày đặt ra một ông.… - Kolia nói thêm và bắt đầu đỏ mặt. Nó bỗng tưởng tượng rằng bây giờ Aliosa cho rằng nó muốn phô trương kiến thức và tỏ ra mình là "người lớn" Thật ta chẳng muốn phô trương kiến thức với anh ta chút nào", - Kolia phẫn nộ nghĩ. Nó bỗng bực bội kinh khủng. - Thú thực với anh là tôi rất ghét những cuộc tranh cãi ấy, - nó nói xẵng giọng, - Có thể không tin có Chúa Trời mà vẫn yêu loài người, anh nghĩ thế nào? Voltaire không tin có Chúa Trời mà vẫn yêu nhân loại, phải không ("Lại tỏ vẻ biết nhiều rồi, lại thế rồi!" nó nghĩ thầm).

- Voltaire tin có Chúa Trời, nhưng hình như tin ít thôi, và cũng yêu loài người ít thôi. - Aliosa nói khẽ, dè dặt và hoàn toàn tự nhiên, như nói với người bằng tuổi, và thậm chí hơn tuổi.

Kolia sửng sốt chính vì Aliosa thiếu cả quyết trong khi nêu ý kiến về Voltaire, tuồng như anh để cho nó, chú bé Kolia, giải đáp vấn đề.

- Cậu đã đọc Voltaire rồi à? - Aliosa hỏi.

- Không, không phải là đọc… Nhưng tôi đã đọc "Cãng-đit", bản dịch tiếng Nga… bản dịch cũ, quái gở, buồn cười… (Lại thế rồi, lại thế rồi!)

- Và cậu hiểu được chứ?

- Ồ vâng, hiểu tất… nghĩa là… tại sao anh nghĩ là tôi không hiểu? Ở đấy cố nhiên có nhiều điều thô tục… Cố nhiên tôi có khả năng hiểu đấy là cuốn nếu thuyết triết lý và viết để truyền đạt tư tưởng.". - Kolia hoàn toàn rối trí - Tôi là người xã hội chủ nghĩa, Karamazov ạ, tôi là người xã hội chủ nghĩa bất trị. - Kolia tự dưng bỗng nói.

- Người xã hội chủ nghĩa à? - Aliosa bật cười. - Cậu đã kịp thành người xã hội chủ nghĩa từ bao giờ vậy? Hình như cậu chỉ mới mười ba tuổi thì phải?

Kolia co rúm người lại.

- Thứ nhất, không phải là mười ba, mà mười bốn tuổi, hai tuần nữa thì mười bốn. - Nó đỏ bừng mặt. - Thứ hai, tôi hoàn toàn không hiểu tuổi của tôi có liên can gì đến đây. Đấy là chính ý kiến của tôi, chứ không phải chuyện tôi bao nhiêu tuổi, phải thế không?

- Khi cậu nhiều tuổi hơn, cậu sẽ thấy tuổi có ảnh hưởng như thế nào đến chính kiến. Tôi cho rằng cậu nói không phải bằng lời của mình - Aliosa nói một cách khiêm nhường và bình tĩnh, nhưng Kolia sôi nổi ngắt lời anh.

- Xin lỗi, anh muốn sự vâng lời và chủ nghĩa thần bí. Chắc anh đồng ý rằng chẳng hạn, đạo Cơ Đốc chỉ phục vụ người giầu và quyền quý, để trói buộc giai cấp thấp hèn trong sự nô lệ, phải không nào?

- A, tôi biết cậu đọc điều đó ở đâu rồi, nhất định có người nào đó đã truyền dạy cho cậu? - Aliosa kêu lên.

- Xin lỗi, tại sao nhất định là phải đọc? Và chẳng có ai dạy gì hết. Tôi ự mình… Xin nói để anh biết tôi không chống Chúa Kito. Đấy là một người rất nhân đạo, nếu ông ấy sống trong thời đại chúng ta thì ông ấy sẽ đi theo những người cách mạng, và có thể sẽ đóng một vai trò xuất sắc… Thậm chí nhất định là như vậy.

- Chà, cậu đã lượm được ý nghĩ ở đâu vậy? Cậu đã giao du với một kẻ ngu ngốc nào vậy. - Aliosa kêu lên.

- Quả là không thể giấu giếm được sự thật. Tôi thường có dịp nói chuyện với ông Rakitin, nhưng… Đấy là ý kiến của ông già Belinsky, ông ấy bảo thế.

- Belinsky à? Tôi không nhớ. Ông ấy chẳng viết điều đó ở đâu cả.

- Nếu không viết thì cũng là ông ta đã nói thế. Tôi đã nghe lại ở một người… nhưng thôi, quái gì…

- Thế cậu đã đọc Belinsky chưa?

- Ồ chưa… tôi chưa hề đọc, nhưng… đoạn về Tachiana, vì sao nàng không đi với Oneghin thì tôi có đọc rồi.

- Vì sao nàng không đi tới Oneghin ấy à? Lẽ nào… cậu hiểu được điều đó?

- Xin lỗi, có vẻ là anh coi tôi cũng như thằng Xmurov. - Kolia cười một cách cáu kỉnh. - Nhưng xin đừng tưởng tôi là nhà cách mạng ghê gớm lắm đâu. Tôi rất hay bất đồng với ông Rakitin. Nếu tôi nói về Tachiana thì hoàn toàn không có nghĩa là tôi ủng hộ việc giải phóng phụ nữ đâu. Tôi cho rằng phụ nữ là kẻ phụ thuộc và phải vâng lời. Les Femmes tricottent(1)" Napoleon nói như vậy, không hiểu vì sao Kolia nhếch mép cười, - ít ra về điểm này tôi hoàn toàn tán doành quan điểm của tay vĩ nhân giả này. Chẳng hạn tôi cũng cho rằng rời bỏ tổ quốc chạy sang Mỹ là hèn kém, còn hơn cả hèn kém nữa kia, đó là ngu xuẩn, chạy sang Mỹ làm gì, khi ngay ở ta thôi cũng có thể đem lại nhiều lợi ích cho nhân loại? Chính là bây giờ. Cả một hoạt động có hiệu quả.

- Tôi đã trả lời như vậy đấy.

- Trả lời như thế nào? Trả lời ai? Chẳng lẽ có người nào đã mời cậu sang Mỹ chăng?

- Thú thật là người ta đã xui tôi, nhưng tôi bác bỏ. Đây tất nhiên là nói giữa chúng ta với nhau thôi, anh Karamazov ạ, đừng hở ra với ai nhé. Chỉ nói với anh thôi đấy. Tôi hoàn toàn không muốn rơi vào nanh vuốt bọn Phòng ba và tiếp thu những bài học bên cầu Xích sắt(2).

Mi sẽ nhớ ngôi nhà

Bên cầu Xích sắt.

Anh nhớ câu ấy chứ? Tuyệt hay! Anh cười gì? Hay anh nghĩ rằng đấy chỉ là tôi nói lão khoét? (Thế nếu như anh ta biết rằng trong tủ sách của ba, ta chỉ có mỗi một số "Tiếng chuông"(3), ngoài ra ta chưa hề đọc cái gì khác thì sao nhỉ?" - Kolia thoáng nghĩ, trong lòng run rẩy.

- Ồ không, tôi không cười và hoàn toàn không nghĩ rằng cậu nói dóc với tôi. Tôi hoàn toàn không nghĩ như thế, vì tất cả những điều đó, than ôi, lại là sự thật trăm phần trăm. Này, thế cậu đọc Puskin rồi chứ. "Oneghin" ấy mà. Thì cậu vừa nói về Tachiana mà?

- Không, tôi cha đọc, nhưng tôi muốn đọc. Tôi không có thành kiến, anh Karamazov ạ. Tôi muốn nghe cả hai phía. Anh hỏi để làm gì kia chứ?

- Hỏi vậy thôi.

- Này anh Karamazov ơi, anh khinh tôi lắm phải không? - Kolia bỗng xẵng giọng hỏi và vươn thẳng người trước mặt Aliosa, như lấy tư thế. - Xin làm ơn nói thẳng cho.

- Khinh cậu ấy ư? - Aliosa ngạc nhiên nhìn Kolia. - Vì lẽ gì kia chứ? Tôi chỉ lấy làm buồn rằng một bản chất đáng yêu như anh, chưa bắt đầu sống mà đã bị làm hỏng bởi sự phi lý thô thiển như vậy.

- Về bản chất của tôi thì xin anh đừng lo, - Kolia ngắt lời với vẻ tự phụ, - còn về việc tôi đa nghi thì đúng thôi. Đa nghi một cách dớ dẩn, đa nghi một cách thô lỗ. Vừa rồi anh mỉm cười, còn tôi có cảm giác như thể anh…

- À, tôi mỉm cười về chuyện hoàn toàn khác. Cậu ạ, tôi cười về chuyện thế này này: mới đây tôi có đọc ý kiến của một người Đức đã từng sống ở Nga nhận định về thanh niên học sinh của chúng ta hiện nay như sau: "Hay đưa cho một học sinh Nga tấm bản đồ bầu trời sao, - ông ta viết, - tấm bản đồ mà cho đến lúc ấy cậu ta không hề biết, ngày mai cậu ta sẽ trả lại cho anh tấm ban đồ đã bị sửa chữa". Chẳng có kiến thức gì và rất mực hợm mình, đấy là điều người Đức ấy muốn nói về học sinh Nga.

- À, như thế thì hoàn toàn đúng! - Kolia bỗng cười rộ lên. - Vernixximo, tuyệt đối đúng! Hoan hô cái ông người Đức. Nhưng đầu óc hạn hẹp của ông ta không nhìn thấy mặt tốt đẹp, anh nghĩ sao? Hợm mình dù có, nhưng đấy là do trẻ người non dạ, có thể sửa được thôi nếu như cần phải sửa, nhưng bù lại là đầu óc độc lập gần như từ thuở bé, sự can đảm của tư tưởng và tín niệm, chứ không phải là sự nô lệ hèn hạ trước uy tín như họ…

- Nhưng dùsao cũng phải đè nén người Đức. Chodù họ giỏi về khoa học thì vẫn cứ phải đè nén họ…

- Vì sao phải đè nén họ? - Aliosa mỉm cười.

- Tôi nói bướng thế thôi, có lẽ tôi đồng ý thôi. Đôi khi tôi là đứa trẻ khủng khiếp, và khi tôi có điều gì vui sướng thì tôi không nén được và sẵn lòng tuôn ra những điều dớ dẩn. Này anh ạ, trong lúc tôi với anh tán chuyện nhăng nhít ở đây thì ông bác sĩ nọ làm gì ở đấy mà lâu thế. Có lẽ ông ấy thăm bệnh cả cho bà mẹ và cô Ninochka liệt chân. Anh ạ, tôi thích cô Ninochka ấy. Đột nhiên cô ấy bỗng thì thầm với tôi lúc tôi đi ra: "Sao cậu không đến sớm hơn?". Và nói bằng giọng trách móc ghê gớm! Tôi có cảm giác cô ta là người tốt bụng và đáng thương.

- Đúng thế! Cậu lui tới đây rồi sẽ thấy đó là một người như chế nào. Cậu nên biết những người như thế thì mới biết quý trọng nhiều điều khác nữa, điều đó rất có ích, chính do quen biết những người như thế mà cậu sẽ biết được nhiều điều khác nữa. - Aliosa hăm hở nói. - Đó là cách tốt nhất để làm cậu thay đổi.

- Ôi tôi rất lấy làm tiếc và tự xỉ vả mình đã không đến sớm hơn! - Kolia thốt lên với niềm cay đắng.

- Phải, rất tiếc. Chính cậu đã thấy cậu đem lại niềm vui sướng như thế nào cho thằng bé tội nghiệp! Nó mòn mỏi biết bao trong thời gian chờ đợi cậu.

Anh đừng nói nữa! Anh làm tôi khổ tâm. Nhưng đáng kiếp cho tôi: tôi không đến là vì tự ái, thói tự ái ích kỷ, thói chuyên chế hèn mà suốt đời tôi không từ bỏ được, tuy suốt đời tôi vẫn ra sức tự rèn mình. Bây giờ thì tôi thấy tôi là thằng đê tiện về nhiều mặt, anh Karamazov ạ.

- Không, cậu là một bản chất rất đáng yêu, tuy có bị làm hư hỏng, và tôi quá hiểu tại sao cậu lại có thể có ảnh hưởng đến thế đối với cậu bé cao quý và nhạy cảm một cách bệnh hoạn như vậy! - Aliosa trả lời một cách sôi nổi.

- Anh nói với tôi điều đó ư! - Kolia kêu lên, - vậy mà, anh tưởng tượng được không tôi cứ tưởng, trong thời gian ở đây, đã nhiều lần tôi cứ tưởng anh khinh tôi! Nếu như anh biết tôi quý trọng ý kiến của anh biết dường nào!

- Cậu đa nghi đến thế ư? Mà mới ngần ấy tuổi! Cậu có tưởng tượng được không, lúc nãy trong căn phòng này, nhìn cậu kẻ chuyện, tôi nghĩ rằng cậu hẳn phải là người rất đa nghi.

- Anh nghĩ thế ư? Thế thì anh có con mắt thật tinh đời, anh nhìn thấy, anh nhìn thấy! Tôi đánh cuộc rằng ấy là lúc tôi kể chuyện về con ngỗng. Chính lúc ấy tôi tưởng rằng anh khinh tôi ghê lắm vì tôi vội vàng tỏ ra giỏi giang, thậm chí lúc ẩy tôi căm ghét anh và bắt đầu nói năng nhảm nhí. Rồi đến lúc tôi nói: "Nếu không có Chúa Trời thì phải bày đặt ra một ông" (vừa nãy, ở đây) dù tôi tưởng rằng tôi quá vội phô trương kiến thức, nhất là câu ấy tôi đã đọc trong sách. Nhưng thề với anh, tôi vội vã phô trương không phải vì háo danh, mà tự dưng thế thôi, chàng biết vì sáo vì vui sướng, quả thực là dường như vì vui sướng. Tôi biết mà. Nhưng bây giờ tôi biết chắc là anh không khinh tôi, tất cả chỉ là do tôi tưởng tượng ra mà thôi. Ôi, anh Karamazov, tôi bất hạnh lắm. Đôi khi có trời mới biết tại sao tôi lại cứ tưởng rằng mọi người, cả bàn dân thiên hạ du chế nhạo tôi, khi ấy đúng là tôi sẵn sàng phá phách lung tung cả lên.

- Và cậu làm khổ mọi người xung quanh. - Aliosa mỉm cười.

- Tôi làm khổ mọi người xung quanh, đặc biệt là mẹ tôi. Anh Karamazov này, nói thật đi, bây giờ nhố nhăng lắm phải không?

- Đừng nghĩ thế, tuyệt nhiên đừng nghĩ vậy! - Aliosa kêu lên. - Mà thế nào là nhố nhăng? Ai biết được bao nhiêu lần con người ta nhố nhăng hay tuồng như có vẻ nhố nhăng? Vả lại ngày nay hầu hết những người có khả năng đều sợ mình nhố nhãng và vì thế mà đau khố. Tôi chỉ lấy làm lạ rằng cậu sớm có cảm giác ấy như thế, tuy tôi đã nhận thấy điều đó từ lâu và không phải chỉ ở cậu. Ngày nay, ngay cả thiếu nhi cũng bắt đầu đau khổ về chuyện ấy. Gần như thứ bệnh điên. Quỷ hiện hình thành thói tự ái ấy và nhập vào cả một thế hệ, đúng là quỷ, - Aliosa nói thêm và hoàn toàn không mỉm cười như Kolia đoán chừng trong lúc vẫn nhìn anh chằm chằm. - Cậu cũng như mọi kẻ khác. - Aliosa kết luận, - nghĩa là cũng như rất nhiều người, có điều không nên như vậy, thế thôi. Mặcdù mọi người đều như vậy.

- Phải, mặcdù mọi người đều như vậy. Riêng cậu không nên như vậy. Quả thực là cậu không như mọi người: vừa nãy cậu đã không hề hổ thẹn thú nhận rằng cậu tồi tệ và thậm chí lố bịch. Ngày nay có ai dám thú nhận như thế không? Chẳng có ai cả, thậm chí người ta không thấy có nhu cầu tự chỉ trích mình, đừng như mọi người, ít ra cũng còn một mình cậu không như thế, đừng như họ.

- Hay lắm! Tôi không lầm về anh. Anh có khả năng an ủi người khác. Ôi, tôi mong muốn gặp anh biết bao, anh Karamazov, đã từ lâu tôi vẫn tìm dịp để gặp anh! Có lẽ anh cũng nghĩ về tôi chăng? Ban nãy anh có nói rằng anh cũng nghĩ về tôi phải không?

- Phải, tôi có nghe nói về cậu và cũng nghĩ về cậu… nếu bây giờ phần nào vì tự ái mà cậu phải hỏi điều đó thì cũng chẳng sao.

- Anh Karamazov ạ, cuộc chuyện trò giữa chúng ta giống như cuộc tình tự, - Kolia nói bằng giọng yếu đuối và hổ thẹn. - Như thế có buồn cười không, có buồn cười không?

- Chẳng có gì buồn cười, mà chodù có buồn cười cũng chẳng sao, vì như thế là tốt.

- Anh Karamazov ạ, anh hãy công nhận rằng chính anh cũng có hơi xấu hổ với tôi… Nhìn mắt anh tôi biết. - Kolia mỉm cười có phần láu linh, nhưng gần như hạnh phúc.

- Xấu hổ cái gì kia chứ?

- Thế tại sao anh đỏ mặt?

- Chính cậu làm tôi đỏ mặt! - Aliosa bật cười và quả thật là mặt đỏ bừng. - Đúng là tôi có hơi xấu hổ, có trời biết tại sao, chẳng biết tại sao… - Aliosa ấp úng, thậm chí hầu như sượng sừng.

- Ôi, tôi yêu anh biết bao và quý trọng giây phút này, chính vì anh cũng có điều gì xấu hổ với tôi! Bởi vì anh cũng hệt như tôi! - Kolia kêu lên, vẻ hoan hỉ và cả quyết. Má nó nóng bừng bừng, mắt long lanh.

- Nghe đây, Kolia, cậu sẽ là người rất bất hạnh trong đời. - Chẳng hiểu vì sao Aliosa bỗng nói.

- Tôi biết, tôi biết. Làm sao anh biết trước hết mọi chuyện thế nhỉ! - Kolia lập tức xác nhận.

- Nhưng nói chung dùsao cậu hãy cảm tạ cuộc đời.

- Chính vậy! U-ra! Anh là nhà trên tri: Hai ta hợp ý nhau, anh Karamazov ạ. Anh ạ, tôi thích nhất là anh coi tôi như người hoàn toàn ngang vai bằng vế. Mà chúng ta hoàn toàn không ngang bằng nhau, không ngang bằng nhau, anh cao hơn! Nhưng chúng ta hợp ý nhau. Anh ạ, suốt tháng gần đây, tôi vẫn tự bảo mình: "Hoặc ta với anh ấy sẽ thành bạn suốt đời, hoặc sẽ tức thời chia tay nhau như hai kẻ thù cho đến ngày xuống mồ!"

- Cậu nói như thế cố nhiên là cậu yêu tôi! - Aliosa vui vẻ cười.

- Tôi yêu anh, yêu ghê gớm, yêu và mơ tưởng anh! Làm sao anh biết trước hết mọi chuyện như thế nhỉ? Chà, lão bác sĩ kia rồi. Trời ơi, lão sẽ nói gì đây, anh hãy xem mặt lão như thế nào?

Chú thích:

(1) Việc của phụ nữ là đan len (tiếng Pháp).

(2) Phòng mật vụ của Hoàng đế từ 1838, ở Peterburg, trụ sở bên cầu Xích sắt

(3) "Tiếng chuông" tờ báo cách mạng của Hecxen, truyền bá bất hợp pháp ở Nga,

Chương 7

Iliusa

Ông bác sĩ ra khỏi nhà, lại mặc áo choàng lông và đầu đội mũ. Mặt ông ta gần như cáu kỉnh và ghê tởm, dường như sợ vấy bẩn cái gì. Ông ta đưa mắt đảo qua một lượt căn phòng ngoài và, nghiêm nghị nhìn Aliosa và Kolia vẫy tay với người đánh xe và chiếc xe ngựa đã chở ông bác sĩ với lăn bánh tới cửa lớn. Đại uý chạy bổ ra theo bác sĩ và khom mình, gần như muốn uốn éo trước ông ta, giữ ông ta lại để nói lời cuối cùng. Mặt ông già tội nghiệp hết sức đau buồn, ánh mắt sợ hãi:

- Dạ thưa ngài, thưa ngài… chẳng lẽ… - ông không nói hết câu chỉ giơ hai tay lên với vẻ tuyệt vọng, tuy vẫn nhìn bác sĩ với vẻ cầu xin lần cuối, như thể quả thực một lời lúc này của ông bác sĩ có thể làm thay đổi bản án đối với thằng bé tội nghiệp:

- Biết làm thế nào được! Tôi không phải là Thượng đế. - Bác sĩ đáp bằng giọng uể oái, tuy theo thói quen vẫn oai vệ.

- Thưa bác sĩ… Thưa ngài… Thể liệu có sắp… sắp chưa ạ?

- Hãy chu-uẩn bị-ị đối phó với mọi sự. - ông ta nói dằn từng lời và nhìn xuống, sắp bước qua ngưỡng cửa ra xe.

- Thưa ngài, vì Chúa Kitô! Đại úy sợ hãi ngăn ông ta lại lần nữa - Thưa ngài!… Thế ra không còn cách nào, bây giờ không còn cách nào cứu chữa được nữa ư?

- Điều đó không tuỳ thuộc vào tôi. - Bác sĩ sốt ruột nói. - Tuy nhiên, hừm, - ông ta bỗng dừng lại, - nếu như chẳng hạn ông có thể đưa, con của ông… ngay lập tức, không chậm trễ (mấy tiếng "ngay lập tức, không chậm trễ" ông bác sĩ nói không hẳn là nghiêm khắc, mà hầu như giận dữ, thành thử đại uý thậm chí giật mình), đưa đến Xiracudo… thì do hoàn cảnh khí hậu mới, thuận lợi có lẽ có thể xảy ra…

- Đi Xiracudo! - Đại uý kêu lên, dường như vẫn chưa thiếu gì cả.

- Đi Xiracudo, đấy là ở Xixin. - Kolia bỗng nói to, giải thích.

Bác sĩ nhìn thăng bé.

- Đi Xixin! Thưa òng, thưa ngài. - Đại uý bối rối. - Nhưng ngài thấy đấy! - ông đại uý đưa hai tay chỉ vòng quanh, muốn nói hoàn cảnh gia đình, - còn vợ tôi, còn gia đình?

- Không, gia đình không đi Xixin, gia đình ông thì đi Kavkaz, đầu mùa xuân… con gái ông đi Kavkaz, còn bà vợ ông… thì đến Kavkaz chữa bệnh tê thấp bằng nước suối ở đấy… sau đó lập tức đưa đi Paris, vào bệnh viện tâm thàn của bác sĩ Lopulochie, tôi có thể viết thư gửi gắm cho ông ta, như thế thì có thể qua khỏi…

- Thưa bác sĩ, thưa bác sĩ! Ông thấy đấy! - Đại uý lại vung hai tay lên, tuyệt vọng chỉ những vách tường tràn trụi ghép bằng gỗ súc ở phòng ngoài.

- À, đấy không phải là việc của tôi, - bác sĩ mỉm cười, - tôi chỉ nói rằng khoa học có thể trả lời câu hỏi của ông về những phương tiện cuối cùng, còn thì… tôi rất lấy làm ảếc…

- Đừng lo, ông thầy lang ạ, con chó của tôi nó không cắn đâu.

Kolia lớn tiếng nói xẵng vì nhận thấy cái nhìn lo lắng của ông bác sĩ hướng vào Chuông rền đứng trên ngưỡng cửa. Giọng nói, của Kolia lộ rõ một âm thanh tức giận. Nó cố ý dùng tiếng "thầy lang" thay cho "bác sĩ", sau này chính nó nói rằng như thế "nhằm mục đích lăng nhục".

- Cái gi-ì? - ông bác sĩ ngẩng đầu lên, ngạc nhiên nhìn chằm chằm vào Kolia. - Người nào vậy? - ông ta bỗng nói với Aliosa, như nhờ anh giải đáp.

- Đây là chủ nhân con Chuông rền, thầy lang ạ, đừng bận tâm về cá nhân tôi. - Kolia lại nói rành từng tiếng.

- Chuông à? - ông bác sĩ hỏi lại, không hiểu thế nào là chuông rền.

- Nó không biết nó hiện đang ở đâu. Tạm biệt, thầy lang, chúng ta sẽ gặp nhau ở Xiracudo.

- Ai đâ-ấy! A, ai? - Bác sĩ bỗng nổi khùng lên.

- Đó là một học sinh vùng này, thưa bác sĩ, cậu ấy tinh nghịch lắm, xin đừng để ý. - Aliosa cau mày, nói nhanh. - Kolia, im đi! - Anh quát Kraxotkin. - Xin đừng để ý, thưa bác sĩ. - Anh nhắc lại, đã hơi nóng nảy hơn.

- Phải đánh đòn! đa-ánh dòn! - Bác sĩ giậm hai chân, không hiểu sao ông ta đã nổi khùng quá mức.

- Này thầy lang, con Chuông rền của tôi có thể cắn lắm đấy, - Kolia nói bằng giọng run run, mặt tái nhợt và mắt long lên. - Ixi, Chuông rền!

- Kolia, cậu mà nói thêm một lời nữa thì tôi sẽ cắt đứt hẳn quan hệ với cậu! - Aliosa quát lên bằng giọng oai nghiêm.

- Thầy lang, trên cả thế gian này chỉ có một người ra lệnh được cho Kraxotkin, đó là người này. - Kolia trỏ Aliosa. - Tôi vâng lời anh ấy, thôi từ biệt!

Nó nhao đi, mở cửa đi nhanh vào buồng. Chuông rền lao theo. Bác sĩ đứng ngây ra như trời trồng chừng năm giây, nhìn Aliosa, rồi bỗng nhổ bọt và bước nhanh ra xe, vừa đi vừa lớn tiếng nhắc lại: "Quá quắt, quá quắt tôi không ngờ lại quá quắt như vậy!". Đại uý chạy theo đỡ ông ta lên xe. Aliosa vào phòng theo Kolia. Kolia đã đứng bên giường Iliusa, Iliusa nắm tay Kolia và gọi bố. Lát sau đại uý trở lại.

- Ba ơi, ba ơi, lại đây… Chúng con… - Iliusa lắp bắp trong trạng thái cực kỳ kích động… nhưng rõ ràng không đủ sức nói tiếp, đột nhiên đưa hai bàn tay gầy nhom về phía trước và rằng sức ôm ghì lấy cả hai người, Kolia và bố, ghép hai người vào nhau trong vòng tay của mình và nhìn nó áp sát vào họ. Đại uý bỗng run cả toàn thân khóc nức lên không thành tiếng, còn Kolia dù môi và cằm run run.

- Ba ơi, ba! Con thương ba biết bao, ba! - Iliusa rên ra một cách cay đắng.

- Iliusa thân yêu… con cưng của ba., bác sĩ bảo… con sẽ khỏe mạnh… sẽ hạnh phúc., bác sĩ… - Đại uý nói.

- Ba ơi! Con biết ông bác sĩ mới nói gì về con rồi… Con nhìn thấy rồi mà! - Iliusa kêu lên và lại ra sức ghì chặt cả hai vào người mình, úp mặt vào vai bố. Ba ơi, đừng khóc… Con mà chết đi thì ba sẽ nuôi một thằng bé khác, một đứa ngoan… ba sẽ chọn lấy một đứa ngoan, đặt tên nó là Iliusa và yêu nó thế chỗ cho con…

- Im đi, bạn Iliusa mến, bạn sẽ khỏi thôi! - Kraxotkin quát lên, dường như nổi giận.

- Còn về con thì ba đừng bao giờ quên con nhé! - Iliusa nói tiếp - Hãy đến thăm mộ con… thế này này, ba ạ… hãy chôn con bên tảng đá lớn mà ba con ta vẫn ra đấy chơi, hãy đi cùng với Kraxotkin đến đấy, buổi chiều… Cả Chuông rền nữa. Còn con sẽ đợi ba và anh ấy… Ba ơi, ba!

Nó nghẹn lời không nói được nữa, cả ba người ôm lấy nhau và im lặng. Cả Ninotrka ngồi trong chiếc ghế bành của mình cũng lặng lẽ khóc, và bỗng nhiên, thấy mọi người đểu khóc, bà mẹ cũng nước mắt chan hoà, Iliusetrka! Iliusetrka! - Bà kêu lên.

Kraxotkin bỗng vùng ra khỏi bàn tay Iliusa.

- Tạm biệt, bạn thân mến, mẹ tớ đang chờ tớ về ăn, - Kolia nói rất nhanh, - tiếc rằng tớ không báo trước cho mẹ biết! Mẹ tớ sẽ rất lo lắng… Nhưng sau bữa ăn tớ sẽ đến cậu ngay, ở đây suốt ngày, suốt buổi tối. sẽ kể với cậu vô khối chuyện, vô khối chuyện! Sẽ đưa cả Chuông rền đến, còn bây giờ tớ cho nó về theo, vì không có tớ nó sẽ sủa váng lên làm phiền cậu. Tạm biệt!

Kolia chạy ra phòng ngoài. Nó không muốn oà khóc, nhưng ở phòng ngoài nó vẫn cứ khóc. Aliosa tìm thấy nó đang khóc.

- Kolia, nhất định cậu phải giữ lời, phải đến, không thì nó sẽ đau khổ lắm đấy. - Aliosa nói với giọng khẩn khoản.

- Nhất định! Ôi, tôi tự nguyền rủa mình đã không đến sớm hơn. - Kolia nói lý nhí, khóc và không còn ngượng ngùng vì mình khóc. Lúc ấy đại uý đột nhiên dường như nhảy ra khỏi Phòng và lập tức khép cửa lại. Mặt ông dầy vẻ kích động, môi run run. Ông đứng trước hai người trẻ tuổi và giơ hai tay lên trời:

- Tôi không muốn mất đứa bé ngoan! Tôi không muốn có thằng bé nào khác! - ông thì thầm bằng giọng man dại, nghiến răng. - Nếu ta quên Jeruzalem, thì lưỡi ta sẽ rơi rụng…

- Ông không nói hết câu, dường như nghẹn ngào, và bất lực quỳ thụp xuống chiếc ghế băng bằng gỗ. Hai tay nắm lại kẹp lấy đầu, ông khóc nức lên, rền rĩ một cách lố lăng, nhưng cố nén để trong nhà không nghe thấy tiếng rền rĩ của ông. Kolia chạy ra ngoài đường.

- Chào anh Karamazov! Anh cũng sẽ đến chứ? - Nó gào lên với Aliosa bằng giọng gay gắt, cáu kỉnh.

- Buổi tối thế nào tôi cũng đến.

- Ông ấy nói gì về Jeruzalem… Thế là thế nào vậy?

- Đấy là câu trong Kinh Thánh: "Nếu tôi quên Jeruzalem", nghĩa là nếu tôi quên tất cả những gì quý giá nhất của tôi, nếu tôi đánh đổi cái quý giá ấy lấy cái gì khác thì trời sẽ hại tôi…

- Tôi hiểu, thôi đủ rồi! Anh đến nhé! Ixi, Chuông rền! - Nó quát con chó bằng giọng đầy cuồng nộ và sải dài bước, vội vã đi nhanh về nhà.

Quyển 11. Anh Ivan Fedorovich - Chương 1

Ở nhà Grusenka

Aliosa đi về phía quảng trường Nhà thờ Lớn, đến nhà bà thương gia Morozova, nơi Grusenka ở. Từ sáng sớm Grusenka đã sai Fenia đến khẩn khoản mời anh tới nhà nàng. Hỏi Fenia, Aliosa được biết rằng từ hôm qua tiểu thư đã có vẻ lo lắng đặc biệt. Suốt hai tháng qua, sau khi Mitia bị bắt, Aliosa thường hay đến đây, khi thì tự ý đến, khi thì theo lời anh nhờ cậy. Ba ngày sau khi Mitia bị bắt, Grusenka ốm nặng và ốm gần năm tuần lể. Có tuần nàng nằm mê man bất tỉnh. Mặt nàng đổi khác hẳn, gầy đi và vàng bủng ra, tuy gần hai tuần nay nàng đã ra khỏi nhà. Nhưng theo con mắt Aliosa, mặt nàng dường như càng hấp dẫn hơn, và khi đến nhà nàng, anh thích gặp luồng mắt nàng. Trong ánh mắt nàng, có cái gì cứng rắn, tinh anh. Rõ ràng ở nàng đã có một sự đảo lộn về tinh thần, đã xuất hiện một quyết tâm không thay đổi, hiền lành, nhưng cao quý và dứt khoát. Giữa hai hàng lông mày, trên trán đã hằn rõ một vết nhăn nhó thẳng dửng, nó làm cho gương mặt dễ thương của nàng có vẻ trầm tư, thoạt nhìn gần như nghiệt ngã. Không còn dấu vết của anh nông nổi trước đây Aliosa cũng lấy làm lạ rằng Grusenka vẫn giữ được anh vui vẻ trẻ trung của nàng sau tất cả tai hoạ đổ lên đầu nàng, một phụ nữ tội nghiệp: vừa trở thành vợ chưa cưới thì chồng bị bắt, rồi ốm đau, sự quyết định hầu như không tránh khỏi của toà đang đe doạ tương lai. Đôi mắt trước kia ngời lên kiêu hãnh bây giờ có phần dịu dàng, tuy rằng, tuy rằng… cặp mắt ấy thỉnh thoáng lại lóe lên đốm lửa dữ dội của mối lo ngại trước kia, nó không những không lụi tắt mà còn mạnh thêm trong lòng nàng.

Đối tượng của mối lo ngại đó vẫn là Ekaterina Ivanovna, trong thời gian ốm Grusenka thậm chí còn nói đến tên nàng trong cơn mê sảng. Aliosa hiểu rằng Grusenka ghen ghê gớm, ghen về Mitia đã bị bắt, tuy Ekaterina Ivanovna không hề đến nhà giam thăm Mitia lần nào, dù nàng có thể vào thăm bất cứ lúc nào nàng muốn. Tất cả những điều đó trở thành một nhiệm vụ khó khăn đối với Aliosa, bởi vì Grusenka chỉ thổ lộ nỗi niềm với anh mà thôi và không ngót xin anh khuyên bảo; đôi khi anh hoàn toàn không thể nói gì với nàng.

Anh lo ngại bước vào nhà nàng. Nàng đã ở nhà: nàng mới đi thăm Mitia về khoảng nửa giờ, và cứ xem nàng vụt đứng lên từ chiếc ghế bành đang ngồi để đón gặp Aliosa thì anh biết nàng nóng lòng chờ đợi anh như thế nào. Trên bàn có những con bài, người ta vừa chơi bài ở đây, trên chiếc đi văng bọc da ở bên ha bàn có trải nệm giường, Maximov mặc áo choàng, đội mũ chùm giấy, nửa nằm ngửa ngồi trên đó, nom rõ là ốm yếu, nhưng mỉm cười ngọt ngào. Ông già tứ cố vô thân này, khi cùng Grusenka từ Mokroe về đây hai tháng trước đã ở lại nhà nàng và không rời khỏi nàng từ đấy. Hồi ấy, khi cùng nàng vượt qua mưa gió và bùn lầy về đến đây, người uớt sũng và sợ hãi, ông ta ngồi lên đi văng và im lặng nhìn nàng chằm chằm, với nụ cười van xin rụt rè. Grusenka vừa qua cơn đau xót ghê gớm và đã lên cơn sốt, nửa giờ đầu sau khi về đến nhà, nàng quên bẵng ông ta vì còn ngổn ngang nhiều mối lo. Rồi bỗng nhiên nàng chăm chú nhìn ông ta: ông ta cười khúc khích một cách thảm hại và bối rối. Nàng gọi Fenia và bảo nó cho ông ta ăn. Suốt ngày hôm ấy, ông ta ngồi nguyên tại chỗ, hầu như không nhúc nhích; lúc trời tối và đóng cửa sổ rồi, Fenia hỏi cô chủ:

- Thưa cô, ông già sẽ nghỉ đêm ở đây ạ?

- Ừ trải giường cho ông ta trên đi văng. Grusenka đáp.

Hỏi chuyện ông ta kỹ hơn, Grusenka được biết rằng bây giờ ông ta thực chẳng có chỗ nào nương thân và "Ông Kanganov ân nhân của tôi đã nói thẳng với tôi rằng ông ấy không chứa tôi nữa và cho tôi năm rúp". "Thôi được, thế thì ở lại đây vậy", - Grusenka nói trong lúc buồn phiền và mỉm cười thông cảm. Ông già rúm người lại vì nụ cười của nàng và môi ông run run khóc vì biết ơn. Từ đó con người lang thang chuyên đi ăn nhờ ở đậu lưu lại nhà nàng. Cả khi nàng ốm ông ta vẫn ở lại nhà. Fenia và mẹ cô ta, bà nấu bếp của Grusenka, không đuổi ông ta đi, vẫn cho ông ta ăn và để ông ta ngủ trên đi văng. Sau này Grusenka thậm chí quen với ông ta, và mỗi lần đi thăm Mitia về (vừa khỏi ốm, chưa khỏe hẳn, nàng đã đến thăm ông ta ngay), nàng ngồi nói chuyện linh tinh với "Macximuska" cho đỡ buồn, chỉ cốt để khỏi nghĩ đến nỗi đau xót của mình. Thì ra ông già biết nói chuyện, thành thử rốt cuộc ông ta trở nên cần thiết cho nàng. Nhất là Aliosa không phải ngày nào cũng đến, và lần nào cũng chỉ lưu lại một lát. Grusenka hầu như không tiếp ai. Ông già thương gia của nàng, thời gian này cũng ốm nằm bẹp, "sắp đi", người ta nói trong dùng phố, và quả thật ông ta qua đời chỉ một tuần sau phiên toà xử Mitia. Ba tuần trước khi qua đời, cảm thấy tận số đến nơi rồi, rốt cuộc lão cho gọi các con trai cùng vợ con chúng lên và bảo chúng túc trực bên mình.

Từ phút ấy, lão ra nghiêm lệnh cho gia nhân không tiếp đón Grusenka nữa và nếu nàng có đến thì nhắn rằng: "óng bảo bà cứ việc sống vui chơi lâu dài và quên ông đi". Tuy vậy Grusenka hầu như ngày nào cũng cho người đến hỏi thăm sức khỏe ông ta.

- Cuối cùng chú đã đến! - Nàng kêu lên, vứt bỏ quân bài và vui sướng chào hỏi Aliosa, - vậy mà Macximuska cứ sợ rằng có lẽ chú sẽ không đến. A, tôi cần chú quá! Ngồi xuống đây, chú dùng gì, cà phê nhé?

- Vâng. - Aliosa vừa nói vừa ngồi xuống bên bàn. - Tôi đói ngấu.

- Này, Fenia, cho cà phê ra đây! - Grusenka gọi to. - Cà phê sôi đã lâu đang đợi chú đây, mang cả bánh nướng nữa, bánh nóng đấy nhé! Không, khoan đã, Aliosa, hôm nay chính vì món bánh nướng ấy mà sấm sét nổ ra với tôi. Tôi mang bánh vào nhà giam cho anh ấy, vậy mà chú có tin được không, anh ấy quăng trả lại và không ăn. Anh ấy quăng một chiếc xuống sàn và giẫm nát. Còn tôi nói: "Em sẽ cho người gác; nếu đến tối mà anh vẫn chưa ăn thì tức là lòng uất giận làm cho anh no rồi!" - nói đoạn tôi ra về Chúng tôi lại cãi nhau, chú nên tin như vậy. Lần nào tôi đến cũng cãi nhau.

Grusenka nói một thôi một hồi, vẻ xúc động. Maximov lập tức trở nên rụt rè, mỉm cười, mắt nhìn xuống.

- Lần này cãi nhau về chuyện gì? - Aliosa hỏi.

- Tôi hoàn toàn không ngờ. Chú tưởng tượng xem, anh ấy ghen với "người cũ": "Sao em lại bao nó. Vậy là em lại bắt đầu bao nó phải không?". Anh ấy ghen suốt, cứ ghen suốt với tôi! Cả lúc ngủ lẫn lúc ăn đều ghen. Tuần trước thậm chí anh ấy còn ghen về Kuzma.

- Thế anh ấy biết chuyện "người cũ" à?

- Chắc thế. Anh biết ngay từ đầu, vậy mà hôm nay bỗng nổi cơn ghen và mạt sát tôi. Nói ra chỉ tổ nhục. Anh ấy thật là ngốc!

- Tôi ở đấy ra thì Rakitin đến. Có lẽ Rakitka xúi giục anh ấy, phải không? Chú nghĩ sao? - Nàng dường như lơ đãng nói thêm.

- Anh ấy yêu chị, thế đấy, rất yêu chị. Chính vì thế bây giờ anh ấy cáu kỉnh.

- Cáu kỉnh quá đi chứ, mai toà xử rồi mà. Tôi đến để nói với anh ấy một lời an ủi về phiên toà ngày mai, vì Aliosa ạ, cứ nghĩ đến chuyện ngày mai là tôi khiếp sợ rồi! Chú bảo là anh ấy cáu kỉnh, thế còn tôi, tôi bực đến đâu ấy chứ! Vậy mà anh ấy nói về gã Ba Lan! Ngốc ơi là ngốc! Sao không ghen cả với Maximuska đây này.

- Vợ tôi cũng máu ghen ghê lắm. - Maximov nói chen vào.

- Ghen ông à? - Grusenka nhếch mép cười miễn cưỡng. - Ghen về ai kia chứ?

- Về các cô hầu phòng.

- Này, thôi đi, Macximuska, bây giờ tôi chẳng thiết cười đùa, thậm chí đang tức giận đây này. Đừng hau háu nhìn bánh nướng như thế, không có phần của ông đâu, ông ăn có hại đấy, tôi cũng không cho ông dầu thoa đâu. Phải chảm nom cả ông ta nữa chứ; cứ như nhà tôi là nhà cứu tế ấy, đúng vậy đấy. - Nàng cười phá lên.

- Tôi không xứng với ân đức của cô, tôi là kẻ hèn mọn, - Maximov nói bằng giọng đầy nước mắt. - Lẽ ra cô nên thi ân cho những người cần thiết hơn tôi.

- Ồ, ai cũng cần hết, Maximuska ạ, làm sao mà biết được ai cần hơn ai. Giá như đừng có gã sĩ quan Ba Lan ấy, Aliosa ạ, hôm nay gã cũng lại bày ra chuyện gã ốm kia chứ. Tôi đã đến thăm gã.

- Tôi sẽ gửi bánh nướng đến cho gã, tôi chưa gửi, nhưng Mitia đã buộc tội cho tôi dù tôi sẽ cố ý gửi cho gã, cố tình gửi cho gã! A kìa, Fenia mang thư đến. Quả đúng thế, lại của bọn Ba Lan, lại xin tiền!

Pan Muxxialovich quả thực lại gửi đến một lá thư cực dài và theo thói quen, rất đỗi kiểu cách, trong đó anh ta hỏi vay ba rúp.

Kèm theo thư là giấy biên nhận cam đoan trả trong ba tháng, cả pan Vrublepsky cũng ký dưới giấy biên nhận. Grusenka đã nhận được nhiều lá thư kèm theo giấy biên nhận vay tiền như thế của "người cũ". Việc đó bắt đầu ngay từ sau khi Grusenka bình phục, hai thần trước. Nhưng nàng biết rằng trong thời gian nàng ốm, hai pan có đến hỏi thăm sức khỏe nàng. Lá thư thứ nhất Grusenka nhận được là một lá thư dài, viết trên tờ giấy viết thư khổ lớn, đóng con dấu gia huy lớn, lời lẽ tăm tối và kiểu cách ghê gớm, đến nỗi Grusenka chỉ đọc có một nửa và quẳng đi vì chàng hiểu gì cả. Vả lại lúc ấy nàng chẳng còn bụng dạ đâu mà đọc thư. Sau bức thư thứ nhất, hôm sau lại tiếp đến bức thứ hai trong đó pan Muxxialovich hỏi vay nàng hai ngàn rúp trong thời gian ngắn nhất. Grusenka không trả lời lá thư ấy, tiếp đó đến cả loạt thư từ, mỗi ngày một lá, vẫn trịnh trọng và khoa trương như thế, nhưng số tiền hỏi vay dần dần giảm xuống, đến một trăm rúp, hai mươi nhăm rúp, cuối cùng Grusenka bỗng nhận được lá thư trong đó cả hai pan chỉ hỏi vay có một rúp và đính kèm theo giấy biên nhận, cả hai người cùng ký tên. Lần này Grusenka bỗng thấy thương tình, và lúc chạng vạng tối nàng chạy đến gặp gã Ba Lan. Nàng thấy hai người nghèo ghê gớm, gần như bần cùng, không có cái ăn, không có củi, không có thuốc lá, nợ tiền bà chủ nhà.

Hai trăm rúp được bạc của Mitia ở Mokroe đã mau chóng tiêu tan Nhưng Grusenka ngạc nhiên thấy họ vẫn đón tiếp nàng với vẻ trịnh trọng kênh kiệu và ung dung, rất mực kiểu cách, lời lẽ khoa trương. Grusenka chỉ phì cười và cho "người cũ" mười rúp, sau đó nàng vừa cười vừa kể chuyện ấy với Mitia và Mitia hoàn toàn không ghen. Nhưng từ đó hai pan săn đón Grusenka, ngày nào cũng tống đến nàng loạt thư xin hỏi tiền, và lần nào nàng cũng cho một ít. Vậy mà bỗng nhiên hôm nay Mitia lại đâm ra ghen dễ sợ.

- Tôi thật ngu ngốc, tạt đến nhà gã, chỉ một phút thôi, trước khi đến thăm Mitia, bởi vì gã cũng ốm, gã pan trước kia của tôi ấy. Tôi cười và kể với anh Mitia: anh tưởng tượng xem, tôi nói, gã Ba Lan đánh ghi ta, định hát những bài trước kia, gã tưởng sẽ làm em cảm động và đi với gã… Thế là Mitia chồm lên mắng nhiếc om sòm… Đã thế thì tôi sẽ gửi bánh nướng cho các pan ấy! Fenia, họ sai con bé ấy đến phải không? Đây, hãy đưa cho nó ba rúp và lấy giấy gói cho nó mười chiếc bánh đem về, còn chú, Aliosa ạ, nhất định chú phải kể cho Mitia rằng tôi đã gửi bánh cho họ.

- Không đời nào tôi kể đâu. - Aliosa mỉm cười nói.

- Chà, chú tưởng anh ấy đau khổ chắc, anh ấy cố ý làm ra thế đấy thôi chứ anh ấy bất cần. - Grusenka thốt lên bằng giọng cay đắng.

- Sao lại cố ý! - Aliosa hỏi.

- Chú ngốc lắm, Aliosa ạ, thế này này, chú chẳng hiểu gì cả, mặcdù chú vốn thông minh, thế này nhé. Tôi không bực về việc anh ấy ghen tôi, nếu anh ấy hoàn toàn không ghen thì tôi sẽ rất bực. Tính tôi thế đấy. Tôi không bực về việc anh ấy ghen, tôi vốn tâm tính ác độc, bản thân tôi ghen rất dữ. Tôi chỉ bực về nỗi anh ấy hoàn toàn không yêu tôi và bây giờ cố ý làm ra bộ ghen, thế đấy. Tôi có mù đâu, tôi không nhìn thấy à? Bây giờ đột nhiên anh ấy lại nói với tôi về ả Katia ấy: ả tài khéo thế này thế nọ, vì tôi mà ả đã mời một bác sĩ từ Moskva về dự phiên toà, ả đã mời một luật sư giỏi bậc nhất về cãi cho anh ấy. Vậy là anh ấy yêu ả, có vậy anh ấy mới tâng bốc ả trước mặt tôi chứ, thật là trơ trẽn! Anh ấy có lỗi với tôi, vì thế anh ấy gây sự với tôi, để trước hết biến tôi thành kẻ có lỗi và đổ tội hết cho tôi; ý muốn nói: "trước tôi cô đã đi với gã Ba Lan, thế thì tôi cũng được quyền làm như vậy với Katia". Thế đấy! Anh ấy muốn trút hết tội lỗi lên đầu một mình tôi. Anh ấy cố ý gây sự, cố ý, tôi nói với chú thế đấy, có điều tôi.…

Grusenka không nói hết nàng sẽ làm gì, đưa khăn tay lên mắt và khóc nức nở.

- Anh ấy không yêu Ekaterina Ivanovna. - Aliosa nói cả quyết.

- Ừ, yêu thì không đâu điều đó tự tôi nhanh chóng nhận ra ngay; - Grusenka nói, giọng đượm vẻ hăm doạ, bó khăn tay khỏi mặt. Mặt nàng méo xệch đi, Aliosa đau xót thấy khuôn mặt trắng trước kia nhu mì và vui vẻ hiền lành bỗng trở lên cau có và độc ác.

- Thôi nói những chuyện dớ dẩn ấy đủ rồi! - nàng bỗng ngắt lời đột ngột. - Vả lại tôi mời chú đến đây không phải nói những chuyện ấy, ngày mai, ngày mai sẽ ra sao? Chính đó là điều giày vò tôi! Chỉ mình tôi bị giày vò đau khổ mà thôi! Nhìn mọi người, tôi chẳng thấy ai nghĩ đến chuyện ấy, chẳng ai bận tâm đến. Ít ra chú cũng nghĩ đến chuyện ấy chứ? Ngày mai toà xét xử! Chú hãy nói đi, người ta sẽ xử thế nào? Đấy là thằng hầu, thằng hầu đã giết, thằng hầu! Trời ơi! Chẳng lẽ anh ấy sẽ bị xử tội thay cho thằng hầu và chẳng có ai bênh vực anh ấy? Còn thằng hầu thì hoàn toàn không bị đụng đến, thế là thế nào?

- Nó đã bị hỏi cung rất kỷ, - Aliosa trầm ngâm nói, - nhưng người ta kết luận rằng không phải nó là thủ phạm. Bây giờ nó đang ốm nặng. Nó ốm từ lúc lên cơn động binh. Quả thực là nó ốm. - Aliosa nói thêm.

- Trời ơi, chú nên đến ông luật sư ấy và kể riêng cho ông ấy như về vụ việc Nghe nói người ta mời ông luật sư với giá ba ngàn.

- Ba người chúng tôi chung nhau số tiền ba ngàn ấy, tôi, anh Ivan và Ekaterina Ivanovna, chị Katia còn bỏ riêng ra hai ngàn mời ông bác sĩ từ Moskva về. Luật sư Fetiukovich lẽ ra lấy nhiều hơn, nhưng vụ này đã đồn đại khắp cả nước Nga, tất cả các báo và tạp chí đều nói đến, nên Fetiukovich đồng ý đến chỉ để lấy tiếng mà thôi, bởi vì vụ án quá nổi tiếng. Hôm qua tôi đã nhìn thấy ông ta.

- Thế sao? Chú nói với ông ta rồi chứ? - Grusenka vội chen vào - ông ấy nghe mà không nói gì. Ông ấy bảo là ông ấy đã có chủ định. Ông ấy hứa sẽ chú ý đến lời tôi nói.

- Chỉ chú ý thôi à! A, một lũ bịp bợm! Chúng nó giết chết anh ấy mất. Thế còn bác sĩ, mời bác sĩ đến làm cái quái gì?

- Làm giám định. Người ta muốn chứng minh rằng anh ấy điên và giết người trong lúc mất trí, không hiểu gì hết. - Aliosa mỉm cười dịu dàng. - Nhưng anh Mitia không ưng chịu.

- Nhưng đấy là sự thật, nếu như anh ấy đã giết! - Grusenka kêu lên. - Lúc đó anh ấy mất trí, hoàn toàn mất trí, mà đấy hoàn toàn là lỗi tại tôi con đàn bà khốn kiếp! Có điều anh ấy không giết, không phải anh ấy giết! Vậy mà cả thành phố đều đổ cho anh ấy, bảo là anh ấy giết. Ngay cả Fenia cũng khai như thể anh ấy là hung thủ. Cả chuyện ở cửa hàng, cả gã viên chức nọ, rồi trước kia ở quán rượu người ta cũng nghe thấy anh ấy hăm doạ! Mọi người đều đổ tội cho anh ấy, tất cả đều la lối như vậy.

- Phải, lời khai buộc tội nhiều ghê gớm. - Aliosa cau có nhận xét.

- Còn Grigori. Grigori Vaxilievich cũng khăng khăng là cửa ra vào để mở, cứ một mực nói rằng chính lão nhìn thấy, không thể nào làm cho lão đổi ý được, tôi đã đến gặp lão, chính tôi đã nói với lão. Lão còn chửi bới nữa chứ.

- Phải, có lẽ đấy là lời khai buộc tội nặng nhất đối với anh tôi. - Aliosa nói.

- Còn về việc anh Mitia mất trí thì bây giờ anh ấy đúng là trong trạng thái như vậy đấy. - Grusenka bỗng nói, coi bộ lo ngại đặc biệt và bí ẩn. - Này, chú Aliosenka ạ, đã từ lâu tôi muốn nói với chú về chuyện ấy: ngày nào tôi cũng vào thăm anh ấy và tôi ngạc nhiên. Chú hãy nói với tôi đi, chú nghĩ thế nào: Bây giờ anh ấy bắt đầu luôn luôn nói về điểu gì đó. Anh ấy cứ nói hoài, nói hoài, tôi chẳng hiểu gì cả, tôi nghĩ rằng anh ấy nói về một điều gì thông minh, tôi đần độn không hiểu nổi. Có điều anh ấy bỗng nói với tôi về trẻ con, về đứa trẻ nào đó, "tại sao trẻ em lại nghèo khổ?". "Vì đứa trẻ đó bây giờ anh sẽ đi Sibir, anh không giết người, nhưng anh phải đi Sibir!". Thế là thế nào, đứa nhỏ ấy là đứa nào, tôi chẳng hiểu tí gì hết. Tôi chỉ khóc rằng khi anh ấy nói, bởi vì anh ấy nói rất hay, chính anh khóc, làm tôi cũng khóc rồi anh ấy bỗng hôn tôi và giơ tay làm dấu thánh. Thế là thế nào, Aliosa, hãy nói cho tôi biết đấy là "đứa trẻ" nào? Không hiểu vì lý do gì Rakitin lại lui tới thăm anh ấy. - Aliosa mỉm cười. - Tuy nhiên, đấy không phải do Rakitin. Hôm qua tôi không đến chỗ anh ấy, hôm nay tôi sẽ đến. Không, đấy không phải tại Rakitin, đấy là vì chú Ivan Fedorovich làm anh ấy quẫn trí, chú ấy vẫn tới thăm anh ấy, vì thế đấy.

Grusenka nói và đột nhiên ngừng bặt. Aliosa nhìn nàng chằm chằm, sửng sốt.

- Sao? Ivan đến thăm anh ấy à? Chính anh Mitia nói với tôi rằng Ivan không đến lần nào.

- Chà… tôi vẫn cứ như thế thôi! Lại buột miệng lộ ra rồi! - Grusenka bối rối kêu lên, mặt bỗng đỏ bừng. - Khoan, khoan, Aliosa, hãy im lặng, thôi được, đã trót nói ra thì tôi nói hết sự thực: Ivan vào thăm anh ấy hai lần, lần thứ nhất ngay sau khi từ Moskva về đến đây, lúc ấy tôi chưa ốm, lần thứ hai cách đây, một tuần. Chú ấy dặn Mitia không được cho chú biết, cấm ngặt không được nói, dặn không được nói với ai, chú ấy đến vụng lén.

Aliosa ngồi trầm ngâm suy nghĩ và đã hiểu ra điều gì. Tin này rõ ràng làm anh sửng sốt.

- Anh Ivan không nói với tôi về vụ việc của anh Mitia - Aliosa chậm rãi nói - và nói chung suốt hai tháng qua anh ấy rất ít nói chuyện với tôi, mỗi khi tôi đến thì bao giờ anh ấy cũng bực bội về việc tôi đến, thành thứ đã ba tuần nay tôi không đến. Hừm…

- Nếu như cách đây một tuần anh ấy có đến thì quả là trong tuần này ở anh Mitia đã có sự thay đổi gì đó…

- Thay đổi, thay đổi! - Grusenka mau chóng hùa theo. - Giữa họ có một điều gì bí mật, một điều bí mật. Chính Mitia nói với tôi rằng có một điều bí mật, và chú ạ, một điều bí mật khiến Mitia không thể yên tâm được. Trước kia anh ấy vui vẻ, bây giờ anh ấy cũng vui vẻ, nhưng chú ạ, lúc anh ấy lắc đầu quậy quậy, đi lại trong phòng, dùng ngón tay phải xoắn tóc ở thái dương thì tôi biết trong lòng anh ấy không yên… tôi biết chứ! Thế mà trước kia anh ấy vui vẻ, hôm nay anh ấy cũng vui vẻ!

- Chị có nói là anh ấy cáu kỉnh phải không?

- Phải, anh ấy cáu kinh, nhưng vẫn vui vẻ. Phải, anh ấy cáu kỉnh, nhưng chỉ một lát lôi, rồi lại vui vẻ, sau đó lại cáu kỉnh. Mà chú Aliosa ạ, tôi luôn luôn ngạc nhiên về anh ấy: sắp tới đáng sợ như thế, mà đôi khi anh ấy cười hô hô về những chuyện vớ vẩn cứ như đứa trẻ thơ.

- Thế đúng thật là anh ấy dặn không được nói với tôi về Ivan chứ? Anh ấy bảo không được nói phải không?

- Đúng thế, anh ấy báo: không được nói. Cái chỉnh là anh ấy sợ chú, anh Mitia ấy mà. Vì thế ở đây có điều gì bí mật, chính anh ấy nói là điều bí mật… Aliosa thân mến, hãy đến đó xem: họ có điều gì bí mật, rồi đến nói cho tôi biết - Grusenka bỗng sôi lên và van vỉ. - Chú quyết định cho tôi đi, tội nghiệp thân tôi, để tôi biết số phận đáng nguyền rủa của tôi ra sao! Tôi mời chú đến là vì thế

- Chị nghĩ rằng điều ấy liên can đến chị à? Nếu vậy thì anh ấy đã từng nói với chị về điều bí mật.

- Tôi không biết. Có thể anh ấy muốn nói với tôi, nhưng không dám. Anh ấy báo trước. Có chuyện bí mật, nhưng nó là cái gì thì anh ấy không nói.

- Thế chị nghĩ thế nào?

- Tôi nghĩ gì ấy à? Đời tôi thế là hết rồi, tôi nghĩ thế đấy. Cả ba người vào hùa với nhau chuẩn bị cho tôi cái kết thúc ấy, bởi vì ở đây có Katia. Tất cả là do Katia, ả bày ra hết. "Cô ấy tài thế nọ, khéo thế kia", nghĩa là tôi không bằng ả. Anh ấy nói trước như thế báo trước cho tôi như thế. Anh ấy định bỏ tôi, tất cả bí mật chỉ là thế thôi! Cả ba người cùng nhau nghĩ ra cách ấy: Mitia, Katia và Ivan Fedorovich. Aliosa, tôi muốn hỏi chú đã lâu: một tuần trước anh ấy bỗng tiết lộ với tôi rằng Ivan mê Katia, bởi vì chú ấy thường đến với ả. Anh ấy nói có đúng sự thật không? Nói thật với tôi đi, đừng nể nang gì tôi cả.

- Tôi sẽ không nói dối chị đâu, Ivan không mê Ekaterina Ivanovna, tôi cho là như vậy.

- Ờ, tôi cũng cho là như vậy! Anh ấy nói dối tôi, thật là trơ trẽn, vậy đấy! Bây giờ anh ấy giở trò ghen tuông để sau này đổ lỗi hết cho tôi. Anh ấy ngốc nghếch lắm, giấu đầu hở đuôi, anh anh ấy bộc tuệch… Tôi sẽ cho anh ấy biết tay, sẽ biết tay tôi! "Em tin rằng anh đã giết bố" - anh ấy nói với tôi như vậy, nói với tôi, anh ấy trách móc tôi như vậy đó. Chúa phù hộ anh ấy! Cứ chờ đấy ra toà ả Katia sẽ khốn đốn với tôi! Trước toà tôi sẽ nói ra một điều… Tôi sẽ nói hết!

Nàng lại oà khóc chua xót.

- Tôi có thể tuyên bố dứt khoát với chị một điều, chị Grusenka ạ - Aliosa vừa nói vừa đứng lên. - Điều thứ nhất là anh ấy yêu chị, yêu nhất trần đời, chỉ yêu có một mình chị, điều này xin hãy tin tôi. Tôi biết. Tôi biết chắc, điều thứ hai tôi muốn nói với chị là tôi không muốn dò xét, còn nếu như hôm nay anh ấy tự nói ra với tôi thì tôi sẽ bảo thẳng với anh ấy là tôi đã hứa sẽ thuật lại với chị. Khi ấy tôi sẽ đến nói với chị ngay hôm nay. Có điều., tôi cho rằng… chuyện này không dính gì đến Ekaterina Ivanovna, mà là bí mật về một điều gì khác kia. Chắc là như thế. Không có vẻ gì là dính dáng đến Ekaterina Ivanovna cả, tôi nghĩ là như thế. Còn bây giờ thì tạm biệt!

Aliosa xiết chặt tay nàng. Grusenka vẫn khóc. Anh thấy nàng chẳng mấy tin lời an ủi của anh, nhưng nàng hể hả vì đã trút được nỗi đau lòng, đã nói ra được. Để nàng ở lại trong trạng thái như thế anh không đành lòng, nhưng anh vội. Trước mắt còn nhiều việc phải làm.

Chương 2

Cái chân đau

Việc thứ nhất là đến nhà bà Khokhlakova, và anh vội vàng đến đấy để mau chóng cho xong việc, đoạn còn vào thăm Mitia kẻo trễ. Bà Khokhlakova đau đã ba tuần nay: một chân bà không hiểu vì sao sưng lên, và tuy bà không đến nỗi liệt giường, nhưng ban ngày bà vẫn nằm ngả người trên chiếc trường kỷ trong phòng khách ăn mặc hở hang khêu gợi, nhưng vẫn lịch sự. Aliosa có lần đã mỉm cười ngây thơ thầm nhủ rằng bà Khokhlakova đang đau bệnh mà lại bắt đầu gần như làm đỏm: nào là dải trang sức trên tóc; nơ, áo nịt ngực, và anh hiểu duyên do vì đâu, tuy anh đã xua đuổi những ý nghĩ ấy, coi như ý nghĩ phù phiếm. Hai tháng gần đây, trong số khách khứa tới nhà bà, có chàng trẻ tuổi Perkhotin. Đã bốn ngày nay Aliosa không đến, vì vậy đến nơi anh đi thẳng vào gặp Liza, anh có việc với cô, vì hôm trước Liza sai một người ở gái đến khẩn khoản mời anh đến cô ngay "có chuyện rất quan trọng", có một số nguyên nhân khiến Aliosa quan tâm đến việc này. Nhưng trong lúc người ở gái đi báo tin cho Liza, không rõ ai đã cho bà Khokhlakova biết là anh đến và bà lập tức sai người mời anh ghé đến gặp bà "một lát". Aliosa nghĩ rằng tốt hơn hết là nên đáp ứng yêu cầu của bà mẹ, bởi vì nếu không dù trong lúc anh ngồi ở chỗ Liza, cứ chốc chốc bà sẽ lại cho người sang mời. Bà Khokhlakova nằm trên chiếc trường kỷ, ăn vận đặc biệt sang trọng như đi dự hội, rõ ràng trong trạng thái kích động thần kinh cực độ. Thấy Aliosa bà reo lên hoan hỉ:

- Cả hàng thế kỷ nay không thấy anh rồi, cả hàng thế kỷ nay! Suốt một tuần, à xin lỗi, anh đến đây đã bốn ngày trước, thứ tư. Anh đến Liza, tôi tin chắc là anh định rón rén đi thẳng đến nó, không để tôi biết. Alecxei Fedorovich thân mến, giá anh biết nó làm tôi lo lắng như thế nào! Những chuyện ấy để sau. Đấy tuy là điều quan trọng nhất, nhưng để sau, Alecxei Fedorovich thân mến, tôi hoàn toàn phó thác Liza của tôi cho anh đấy. Từ sau khi trưởng lão Zoxima từ trần - cầu cho linh hồn Cha được bình an! (bà làm dấu thánh). Sau khi Cha qua đời tôi coi anh như một tu sĩ tuy anh mặc bộ quần áo mới nom rất xinh trai. Anh tìm đâu ra người thợ may khéo thế? Không, không, đấy không phải là cái chính, chuyện ấy để sau. Đi vào cái chính, tôi không được quên diễu chính yếu. Xin anh hãy nhắc nhở tôi, hễ tôi bắt đầu nói thì anh hãy bảo: "cái chính là gì?". A, bây giờ làm sao tôi biết được cái gì là cái chính! Từ khi Liza rút lại lời hứa lấy anh thì chắc hẳn anh hiểu đấy chỉ là sự tưởng tượng nghịch ngợm, trẻ con của một con bé ốm đau ngồi mãi trong ghế bành - ơn Chúa, bây giờ nó đi lại được rồi. Cái ông bác sĩ mới mà Chúa mời ở Moskva về vì ông anh bất hạnh của anh mà ngày mai… Nói gì đến ngày mai kia chứ! Cứ nghĩ đến chuyện ngày mai là tôi chết lặng cả người đi rồi! Chủ yếu là do tò mò… Tóm lại, ông bác sĩ ấy hôm qua đã đến nhà tôi và thăm bệnh cho Liza… Tôi trả cho ông ấy năm mươi rúp một lần thăm bệnh. Nhưng đấy chưa phải là điều tôi muốn nói, vẫn chưa phải là điều tôi muốn nói… Tôi lại lẫn lộn rồi. Tôi vội vã. Tại sao tôi vội vã? Tôi không biết: Bây giờ tôi không còn biết nữa. Với tôi bây giờ tất cả rối tung lên. Tôi sợ anh sẽ chán đến mức đứng phắt dậy bỏ tôi mà đi mất thôi. Trời ơi! Sao chúng ta cứ ngồi suông thế này, trước hết là dùng cà phê, Ilulia, Glafira, cà phê!

Aliosa vội vã cảm ơn và tuyên bố rằng anh vừa uống cà phê rồi ở nhà Agrafena Alecxandrovna.

- A cái con ấy! Chà chà, chính nó làm hại tất cả mọi người, nhưng tôi cũng chẳng biết nữa, nghe nói nó đã trở nên thánh thiện, nhưng muộn mất rồi. Trước kia ả được như vậy thì tốt, chứ bây giờ thì có ích lợi gì? Hãy yên lặng, yên lặng, Alecxei Fedorovich, bởi vì tôi muốn nói nhiều đến mức xem ra tôi sẽ chẳng nói được gì cả. Vụ xứ án ghê gớm ấy… Nhất định tôi sẽ đến, tôi đang chuẩn bị, người ta sẽ đưa tôi đến trong chiếc ghế bành, tôi có thể ngồi được, sẽ có người kèm bên cạnh tôi, anh biết đấy, tôi cũng là nhân chứng mà. Phải tuyên thệ đấy nhỉ, đúng không?

- Đúng, nhưng tôi nghĩ rằng chắc bà không đến dự được.

- Tôi có thể ngồi; ồ, anh làm tôi lẫn lộn! Vụ xử ấy, hành động mọi rợ ấy, rồi kẻ thì đi Sibir, kẻ thì lấy vợ lấy chồng, mọi chuyện đều nhanh chóng, nhanh chóng, tất cả đều đổi thay, mà rốt cuộc đểu chẳng có gì cả, mọi người đều già và nhìn vào cỗ quan tài. Thôi, tôi mệt rồi. Cô Katia ấy, cetle charmante persone(1), cô ấy đã phá tan mọi hy vọng của tôi: bây giờ cô ấy sẽ theo một trong những người anh của anh đi Sibir, người anh kia của anh sẽ đi theo nàng và sống ở thành phố lân cận, và tất cả sẽ hành hạ lẫn nhau. Điều đó làm tôi điên đầu lên, mà cái chính là chuyện đã loang toàng ra: tất cả các báo ở Peterburg và Moskva đã viết đến triệu lần rồi. A phải, anh thử tưởng tượng xem người ta viết cả về tôi, rằng tôi là "cô bạn thân" của ông anh anh, tôi không muốn nói lên cái từ bỉ ổi, anh thử tưởng tượng xem, thử tưởng tượng xem!

- Không lẽ nào! ở đâu viết như vậy?

- Tôi sẽ cho anh xem ngay bây giờ. Tôi nhận được hôm qua, và đã đọc hôm qua. Đây là tờ "Tin đồn" ra ở Peterburg. Tờ "Tin đồn" mới xuất bản năm nay, tôi rất thích biết những tin đồn và đã đặt mua tờ báo đó, và thế là tôi chuốc vạ vào thân: té ra tin đồn là thế đấy. Đây này, chỗ này này, đọc đi. Bà ta chìa cho Aliosa tờ báo ở dưới đệm.

Bà ta không phải chỉ rối trí, bà ta có phần thất đảm, quả thật có lẽ trong đầu bà ta tất cả đều vón lại thành một cục. Tin trên báo rất đặc biệt và cố nhiên hẳn là phải có tác động rất mạnh đến bà ta, nhưng may thay, lúc này có lẽ bà không đủ khả năng tập trung vào một điều, vì thế lát sau bà ta đã quên phắt cả tờ báo và nhảy hẳn sang chuyện khác. Về việc dụng tâm về vụ án khủng khiếp đã dậy vang khắp nước Nga thì Aliosa đã biết từ lâu, và trong hai tháng qua, anh đã đọc nhiều tin và bài kỳ quái, mà cũng có cả những tin đúng đắn về anh mình, về gia đình Karamazov và về bản thân mình nữa. Trong một tờ báo thậm chí có nói rằng sau khi anh của anh phạm tội vì sợ hãi anh đi tu, ẩn thân kín đáo, một tờ báo khác bác bỏ tin ấy và viết rằng trái lại, anh cùng với trưởng lão Zoxima phá khoá hòm két của tu viện "cuỗm đồ trốn đi", tin dăng trên tờ "Tin đồn" của bà Khokhlakova nhan đề: "Tin từ Xtoprigonievxc - (nghĩa là "Bãi thả gia súc" - hỡi ôi, thị trấn chúng tôi có tên như vậy, tôi đã giấu bạn đọc cái tên ấy mãi đến bây giờ) về vụ án Karamazov". Bài ngắn thôi, không trực tiếp đã động gì đến bà Khokhlakova, và nói chung chẳng nhắc đến tên ai cả. Người ta chỉ viết rằng kẻ phạm tội sắp bị đem ra xử trong một phiên toà rùm beng, là một đại uý phục viên, thuộc lại trâng tráo, lười biếng, chủ rương chế độ nông nô, hay anh ái lăng nhăng và đặc biệt có ảnh hưởng với "một số vị phu nhân buồn chán trong cánh đơn chiếc". Một trong những "bà quả phụ buồn tình" loại này đang hồi xuân, tuy đã có cô con gái lớn, say anh chàng đến nỗi chỉ vài giờ trước vụ phạm tội, đã định đưa gã ta ba ngàn rúp để gã cùng bà ta trốn đi tìm mỏ vàng. Nhưng kẻ bất lương thà giết cha cướp lấy ba ngàn rúp của ông già, - mà gã tính rằng sẽ thoát được sự trừng phạt, - còn hơn là đi Sibir cùng với cái duyên tứ tuần của người đàn bà buồn chán nọ. Bài báo tỏ sự phẫn nộ, đúng theo phép tắc, kết thúc bằng cách bày tỏ sự phẫn nộ cao quý về thói vô đạo đức của kẻ giết cha và trước đây là chủ nông nô. Đọc xong một cách tò mò, Aliosa gấp tờ báo lại và trả cho bà Khokhlakova.

- Không phải là nói về tôi hay sao? - Bà ta lại láu táu nói. - thì chúng tôi gần một giờ trước đó đã đề nghị anh ta đi tìm mó vàng, vậy mà đây lại viết "cái duyên tứ tuần"! Tôi mà lại anh chuyện như thế sao? Hắn cố ý viết như thế! Đấng phán xét muôn đời sẽ tha thứ cho hắn bịa chuyện về "cái duyên tứ tuần", cũng như tôi tha thứ cho hắn, nhưng mà… anh có biết kẻ viết là ai không? Anh bạn Rakitin của anh đấy.

- Có thể. - Aliosa đáp. - Tuy tôi không hề nghe ai nói về điều đó.

- Hắn, chính hắn, chứ không phải là "có thể"! Thì tôi đã đuổi cổ hắn ra mà… Anh biết chuyện ấy không?

- Tôi biết bà yêu cầu hắn từ nay đừng bén mảng đến nhà bà nữa, nhưng vì lý do gì thì… ít ra tôi chưa hề được bà cho biết.

- Thế thì hắn đã nói với anh rồi! Chắc hắn xỉ vả tôi, xỉ vả tôi lắm phải không?

- Vâng, hắn xỉ vả, nhưng hắn thì ai mà hắn chẳng xỉ vả. Nhưng vì sao bà cấm cửa hắn thìù hắn không nói ra với tôi. Vả lại, nói chung tôi rất ít gặp hắn. Chúng tôi không phải là chỗ bạn bè.

- Thôi được, nếu vậy thì tôi sẽ nói hết anh nghe, biết làm sao được, tôi ân hận vì ở đây có một điểm mà có lẽ là chính tôi có lỗi. Chỉ một điều nhỏ thôi, rất nhỏ nhặt thôi, có lẽ hoàn toàn chẳng đáng kể. Này, bạn thân mến của tôi ạ, - bà Khokhlakova bỗng có vẻ tinh nghịch, miệng bà thoáng một nụ cười dễ thương tuy bí ẩn, - anh biết không, tôi ngờ rằng.… thứ lỗi cho tôi Aliosa, tôi đối với anh như một người mẹ… Ồ không, không trái lại tôi nói với anh như với bố tôi.… bởi vì mẹ hoàn toàn không ăn nhập gì vào chuyện này… Thôi thì cũng tựa như xưng tội với trưởng lão Zoxima, như vậy là đúng nhất, là thích hợp hơn cả: ban nãy tôi vừa gọi anh là tu sĩ mà. Thế này này, anh chàng trẻ tuổi đáng thương ấy, anh bạn Rakitin của anh (trời ơi, tôi quả tình không thể giận anh ta được! Tôi có tức giận, nhưng không ghê gớm lắm đâu), tóm lại anh chàng trẻ tuổi nông nổi ấy, anh có tưởng tượng được không, dường như bỗng mê tôi. Điều đó mãi về sau tôi mới chợt để ý đến, nhưng thoạt đầu, tức là chừng một tháng trước, anh ta bắt đầu đến tôi thường xuyên hơn, hầu như ngày nào cũng đến, tuy trước kia chúng tôi cũng đã quen nhau. Tôi chẳng biết gì cả… thế rồi bất thình lình tôi như sáng mắt ra, và thật ngạc nhiên, tôi bắt đầu nhận thấy. Anh biết đấy, hai tháng nay tôi bắt đầu tiếp một chàng trẻ tuổi khiêm tốn, dễ thương và dửng đắn, Petr Ilych Perkhotin hiện làm công chức ở đây Chính anh đã gặp chàng ta nhiều lần rồi. Anh có thấy chàng ta là người đứng đắn, nghiêm chỉnh không. Chàng ta ba ngày đến một lần, không phải ngày nào cũng đến (tuy giá như ngày nào cũng đến thì tốt), và bao giờ y phục cũng chỉnh tề, nói chung tôi yêu mến thanh niên, Aliosa ạ, những thanh niên khiêm tốn, tài năng như anh, còn chàng ta có đầu óc gần như chính khách, nói năng rất dễ mến, và tôi thì thể nào tôi cũng nhờ cậy những người có thể lực nâng đỡ chàng ta. Đấy là nhà ngoại giao tương lai. Cái đêm khủng khiếp ấy, chàng ta đến tôi vào ban đêm, gần như đã cứu tôi khỏi chết. Thế còn anh bạn Rakitin của anh thì sao bao giờ cũng đi ủng đến và lê ủng trên thảm… tóm lại anh ta bắt đầu nói xa xôi bóng gió với tôi điều gì đó, và có lần ra về, đột nhiên anh ta bóp chặt tay tôi. Anh ta vừa bóp tay tôi xong thì một chân tôi bỗng đau. Trước đó anh ta đã từng gặp Petr Ilych ở nhà tôi, Và anh có tin được không, anh ta luôn luôn trêu chọc Perkhotin, luôn luôn trêu chọc, hằm hè với chàng ta, chẳng rõ vì sao. Tôi chỉ nhìn hai người chạm trán với nhau, cười thầm trong bụng. Thế rồi có lần tôi ngồi một mình, mà không, lần ấy tôi nằm, nằm một mình, bỗng nhiên Rakitin đến, và anh hay tưởng tượng xem, anh ta đem đến một bài thơ rất ngắn, thơ về cái chân đau của tôi:

Bàn chân nhỏ xinh xinh, xinh xinh

Vì đâu bỗng nhức nhối…

Tôi không nhớ rõ, mấy vần thơ ấy tôi còn giữ đây, rồi lúc nào tôi sẽ đưa anh xem, cũng hay đáo để, mà anh ạ, không phải chỉ về cái chân đau thôi đâu, mà có ý nghĩa giáo huấn, ý tưởng thú vị lắm, khốn nhưng tôi quên mất rồi, đáng cho vào tập an bom lưu giữ. Tất nhiên là tôi cảm ơn anh ta, anh ta khoái trá ra mặt. Tôi cảm ơn chưa hết lời thì Petr Ilych vào, thế là Rakitin bỗng sầm mặt lại. Tôi thấy Petr Ilych vào là có điều gì gây trở ngại cho anh ta, vì Rakitin nhất quyết muốn nói gì sau khi tặng thơ, tôi linh cảm thấy thế, giữa lúc ấy Petr Ilych bước vào. Tôi liền đưa cho Petr Ilych xem bài thơ và không nói là ai làm. Nhưng tôi tin chắc rằng chàng đoán ra ngay, tuy cho đến bây giờ chàng ta vẫn không chịu nhận, mà vẫn nói rằng không đoán ra. Ấy là chàng cố ý thế thôi. Petr Ilych lập tức cười phá lên và bình phẩm: thơ dở quá, do một gã chủng sinh nào viết, và anh biết không, chàng phê phán rất hăng, hăng ghê lắm! Còn anh bạn của anh, đáng lẽ phá lên cười, thì đột nhiên lại nổi khùng… Trời ơi, tôi nghĩ, họ đánh nhau mất. "Tôi lầm đấy, - Rakitin nói, - tôi làm để đùa chơi đấy thôi; bởi vì tôi coi việc làm thơ là hèn hạ… Nhưng của tôi là thơ hay. Người ta muốn dựng tượng ông Puskin của anh vì ông ta làm thơ ca ngợi cặp giò của phụ nữ, còn thơ của tôi có phương hướng rõ ràng, anh là kẻ ủng hộ chế độ nông nô, anh chẳng có chút lòng nhân đạo nào cả, chẳng có chút tình cảm khai sáng nào cả, anh chẳng bận tâm gì đến sự tiến bộ, anh là một gã viên chức ăn hối lộ". Đến đây tôi liền la lên và van xin họ. Còn Petr Ilych, anh biết đấy, chàng ta không phải là người rụt rè, liền tỏ thái độ hết sức cao quý: chàng nhìn Rakitin với vẻ giễu cợt, nghe và xin lỗi: "Tôi không biết. Nếu tôi biết thì tôi sẽ không nói như vậy mà sẽ khen ngợi… Các nhà thơ đều dễ nổi cáu như vậy". Tóm lại, phải độ hết sức cao thượng đó ngầm chứa một sự chế giễu sâu cay. Sau này chính chàng ta, giải thích cho tôi rằng đấy chỉ là chế giễu, vậy mà lúc ấy tôi lại tưởng là chàng ta nói thớt anh. Lúc bấy giờ tôi cũng nằm như đang nằm bây giờ đây này, tôi chợt nghĩ: "nếu ta đuổi Rakitin ra vì hắn đã sỗ sàng quát tháo với khách của ta ngay trong nhà ta dù hành động như vậy có cao thượng không?". Anh có tin được không: tôi nằm, nhắm mắt và nghĩ: làm như thế có nên không, và không biết quyết bề nào, tôi khổ tâm, rất khổ tâm, tim đập thình thịch: quát lên hay không quát lên? Một tiếng nói bảo tôi: quát mắng đi, một tiếng nói khác lại bảo: đừng quát mắng! Tiếng nói khác ấy vừa lên tiếng dù tôi bỗng la lên và ngất đi. Tất nhiên là xảy ra chuyện ồn ào Tôi bỗng nhỏm dậy và bảo Rakitin: "tôi lấy làm đau lòng phải tuyên bố với anh rằng từ nay tôi không muốn anh đến nhà tôi nữa". Tôi đã đuổi cổ hắn như thế đấy. À, Alecxei Fedorovich! Chính tôi biết rằng tôi làm thế là không tốt, tôi toàn nói dối thôi, tôi chẳng giận anh ta chút nào, nhưng bỗng nhiên, cái chính là bỗng nhiên tôi cảm thấy như thế là tốt, màn kịch ấy… Nhưng anh có tin được không, màn kịch ấy vẫn cứ tự nhiên, bởi vì thậm chí tôi oà khóc, và mấy ngày sau đó tôi vẫn khóc, thế rồi một lần sau bữa ăn tối, tôi quên hết sạch. Đã hai tuần nay anh ta không đến, tôi cứ tự hỏi: chẳng lẽ anh ta sẽ không bao giờ đến nữa? Mới hôm qua tôi còn nghĩ như thế, thế rồi đến chiều nhận được tờ "Tin đồn" này. Tôi đọc và kêu lên, ai viết vậy nhỉ, chính là hắn viết, lần ấy về đến nhà hắn ngồi viết, gửi đi và người ta đăng. Chuyện ấy xảy ra mới có hai tuần. Nhưng Aliosa ạ, tôi nói linh tinh lang tang, điều cần nói thì lại không nói, phải không? A, điều đó tự nó nói ra!

- Hôm nay tôi rất cần đến thăm anh tôi đúng giờ. - Aliosa ấp úng.

- Chính thế, chính thế! Anh đã nhắc tôi nhớ lại hết. Này anh ạ, thế nào là sự kích động mạnh?

- Kích động mạnh gì kia?

- Kích động mạnh về phương diện pháp lý. Sự kích động khiến mọi hành vi phạm pháp đều được miễn tội. Dù anh có làm gì đi nữa dù cũng được miễn tội.

- Bà nói về chuyện gì kia chứ?

- Thế này này: cô Katia ấy mà… Chao ôi, con người đáng yêu làm sao, có điều tôi không làm cách nào biết được cô ấy yêu ai. Mới đây cô ấy có đến tôi, vậy mà tôi không sao dò ra được. Nhất là bây giờ cô ấy toàn nói với tôi những điều chung chung, đại loại là chỉ hỏi về sức khỏe của tôi thôi, thậm chí cô ấy có một giọng khác thường, tôi tự nhủ: thôi mặc, cầu Chúa phù hộ cho cô. A phải, nói đến sự kích động thì thế này: ông bác sĩ đã đến. Anh có biết ông bác sĩ đã đến không. Anh mà không biết thế nào được, ông ta nhận ra những người điên mà, chính anh mời ông ta đến, à mà không phải anh mời, Katia mời đấy chứ. Tất cả là do Katia làm. Thì anh thấy đấy một con người hoàn toàn không điên, nhưng thình lình anh ta bị kích động mạnh. Anh ta vẫn có ý thức và biết mình làm gì, nhưng bị kích động quá mạnh. Vậy là Dmitri Fedorovich chắc chắn bị kích động quá mạnh. Toà án đổi mới sẽ nhận ra ngay trạng thái bị kích động mạnh. Đấy là việc làm tốt của toà án mới. Ông bác sĩ đã đến đây hỏi tôi về tối hôm ấy, về chuyện mỏ vàng: hôm ấy anh ta thế nào? Đúng là bị kích động: anh ta đến và quát tháo: tiền, tiền, ba ngàn rúp, đưa cho tôi ba ngàn rúp, rồi ra về và đột nhiên giết người Anh ta nói: tôi không muốn giết, thế rồi đi giết người. Chính vì lẽ ấy người ta sẽ tha tội cho anh ta, vì anh ta cưỡng lại việc đó, thế mà vẫn cứ giết.

- Nhưng anh ấy không giết. - Aliosa ngắt lời một cách hơi gay gắt. Mỗi lúc anh càng lo ngại và sốt ruột hơn.

- Tôi biết hung thủ là lão già Grigori…

- Grigori là thế nào? - Aliosa kêu lên.

- Chính lão, chính lão, Grigori. Dmitri Fedorovich đánh vào đầu lão lão ngã gục, rồi khi trở dậy lão thấy cửa mở, lão vào và giết Fedor Karamazov.

- Để làm gì, để làm gì kia chứ?

- Bị kích động mạnh. Dmitri Fedorovich đánh vào đầu lão, khi anh dậy, lão bị kích động mạnh và đi giết người. Còn về việc lão nói rằng lão không giết thì có lẽ vì lão không nhớ. Nhưng anh thấy không: nếu là Dmitri Fedorovich giết thì hay hơn nhiều, hay hơn nhiều! Hay hơn không phải là vì con giết cha, việc đó tôi không khen, trái lại con cái phải tôn kính cha mẹ, nhưng nếu là anh ta giết dù vẫn hay hơn, khi ấy anh chẳng có gì phải than khóc, bởi vì anh ta giết, mà không có ý thức gì cả, hay nói cho đúng hơn, anh ta vẫn tỉnh táo nhưng không biết có chuyện gì xảy ra với mình. Không, hãy để họ tha thứ cho anh ta; như vậy rất nhân đạo, để người ta thấy sự nhân đức của toà án mới, còn tôi thì chẳng biết gì cả, nhưng người ta nói cách xét xử như thế có đã lâu rồi, vậy, mà hôm qua tôi mới được biết, tôi ngạc nhiên quá nên muốn cho người mời anh đến ngay. Rồi sau đây, nếu anh ta được miễn tội, tôi sẽ mới anh ta từ toà án về thẳng nhà tôi ăn một bữa, còn tôi sẽ mời những người quen đến ăn và chúng ta sẽ uống mừng toà án mới. Tôi không cho rằng anh ấy là người nguy hiểm, vả lại tôi sẽ mới rất nhiều khách, thành thử lúc nào cũng có thể kéo anh ta ra ngoài nếu anh ta giở trò gì sau này anh ấy có thể là thẩm phán hoà giải hay một chức việc gì ở một thành phố khác, vì những người bản thân đã trải qua nỗi bất hạnh xét xử công minh hơn ai hết. Cái chính là bây giờ ai mà không bị kích động mạnh, anh, tôi, tất cả đều ở trạng thái bị kích động mạnh, biết bao nhiêu là dẫn chứng: một người ngồi hát bản lĩnh ca, bỗng nhiên anh ta có điều gì không vừa ý, anh ta lấy khẩu súng tay và giết chết tươi một người, rồi anh ta được tha bổng. Mới đây tôi có đọc câu chuyện đó và các bác sĩ đều xác nhận. Bây giờ các bác sĩ cũng vẫn xác nhận, cái gì họ cũng xác nhận được. Này anh ạ, con Liza nhà tôi ở trạng thái bị kích động, hôm qua nó làm tôi phải khóc, hôm kia tôi cũng khóc, nhưng hôm nay thì tôi đoán ra rằng chẳng qua là nó bị kích động quá mạnh. Ôi, con Liza làm tôi buồn phiền quá! Tôi nghĩ là nó hoàn toàn mất trí. Nó mời anh đến làm gì nhỉ? Nó mời anh hay anh tự đến với nó?

- Vâng, cô ấy cho mời, bây giờ tôi sẽ đến gặp cô ấy. - Aliosa cương quyết đứng lên.

- A, Alecxei Fedorovich thân mến, đây có lẽ là cái chính. - Bà Khokhlakova bỗng bật khóc, kêu lên. - Chúa thấy rằng tôi thành thật phó thác Liza cho anh, nó mời anh đến cũng chẳng sao. Nhưng về ông anh Ivan của anh thì thứ lỗi cho tôi, tôi không thể tin cậy phó thác con gái tôi cho anh ta một cách dễ dàng như thế, tuy tôi vẫn coi anh ấy là một chàng trai nghĩa hiệp. Anh tưởng tượng xem, đột nhiên anh ta đến thăm Liza, vậy mà tôi không biết gì về chuyện ấy.

- Sao? Cái gì? Khi nào? - Aliosa ngạc nhiên ghê gớm. Anh không ngồi, mà đứng nghe.

- Tôi sẽ kể với anh, và có lẽ chính vì vậy mà tôi mời anh đến, vì tôi cũng chẳng biết tôi mời anh đến để làm gì nữa. Thế này nhé: sau khi ở Moskva về, Ivan Fedorovich đến nhà tôi chỉ có hai lần, lần đầu tiên đến thăm như một người quen, lần sau thì mới đây thôi Katia đang ngồi trong nhà tôi, anh ta vào và thấy Katia ở đây. Tất nhiên tôi không mong chờ anh ấy đến chơi luôn, vì tôi biết bây giờ anh ấy có bao nhiêu lo âu bận rộn, - vous comprenez, cette affaire ét la mort de votre papa(2), - nhưng bỗng nhiên tôi được biết rằng anh ấy lại đến, nhưng không gặp tôi, mà đến chỗ Liza, chuyện ấy đã sáu ngày trước, anh ấy đến ngồi năm phút rồi đi. Mãi ba ngày sau tôi mới được Glafira cho biết chuyện ấy, vì vậy tôi rất đỗi ngạc nhiên. Tôi lập tức gọi Liza, còn nó cứ cười: "Anh ấy tưởng mẹ ngủ, vì thế anh ấy tạt vào chỗ con hỏi thăm sức khỏe của mẹ". Cố nhiên là có như thế. Có điều Liza, Liza, trời ơi, nó làm tôi buồn phiền biết bao! Anh tưởng tượng xem, có một đêm, - đấy là bốn ngày trước, ngay sau khi anh đến rồi ra về, - ban đêm nó bỗng lên cơn, ngày thứ ba cũng thế, cả hôm qua nữa, hôm qua thế là bị kích động cực độ. Nó bỗng hét lên với tôi: "Con căm ghét Ivan Fedorovich, con buộc mẹ không được cho anh ta đến nhà nữa, mẹ phải cấm cửa anh ta!".

Tôi sửng sốt quá vì bất ngờ và bác bẻ nó: vì lẽ gì tôi lại không tiếp một người trẻ tuổi có tư cách như thế, học thức như thế và bất hạnh như thế, bởi vì dù sao chuyện xảy ra là tai hoạ, chứ đâu phải hạnh phúc, phải không? Nghe lời tôi nói, nó bỗng cười phá lên, và anh biết không, lối cười làm tôi ê chề. Nhưng tôi vui sướng vì đã làm nó cười, cơn thần kinh bây giờ sẽ qua, nhất là chính tôi cũng muốn ngăn cấm nhưng chuyến viểng thăm kỳ lạ không được tôi chấp thuận của Ivan Fedorovich và đòi hỏi phải giải thích. Có điều bỗng nhiên sáng nay thức dậy Liza cáu với Iulia và anh có tưởng tượng được không, nó tát vào mặt chị ta. Thật là quái đản, bao giờ tôi cũng gọi những người hầu gái của tôi là "chị". Thế mà một giờ sau nó lại ôm lấy Iulia và hôn chân chị ta. Nó cho người đến nói với tôi là từ nay nó không đến gặp tôi nữa, thế mà khi tôi vào phòng nó thì nó nhảy bổ đến hôn tôi và khóc, vừa hôn vừa đẩy tôi ra ngoài, không nói một lời nào, khiến tôi chẳng hiểu ra sao cả. Bây giờ, Alecxei Fedorovich thân mến ạ, tất cả là hy vọng ở anh, tất nhiên số phận cả cuộc đời tôi nằm trong tay anh. Tôi chỉ yêu cầu anh đến Liza, hỏi Liza cho biết mọi chuyện, chỉ có anh mới làm được điều đó, rồi đến kể cho tôi biết, tôi là người mẹ, bởi vì anh biết đấy, nếu mọi chuyện cứ như thế thì tôi chết mất thôi. Chết mất thôi, hay tôi sẽ phải bỏ nhà đi. Tôi không thể chịu đựng nổi nữa, tôi kiên nhẫn, nhưng tôi có thể mất kiên nhẫn và khi ấy… khi ấy thật là khủng khiếp Trời ơi, Petr Ilych đến kia rồi! - Bà kêu lên, mặt mày hớn hở khi thấy Petr Ilych Perkhotin bước vào. - ông đến muộn thế, muộn thế. Ngồi xuống đây đi, nói đi, sao, luật sư nói thế nào?

- Anh đi đâu đấy, Alecxei Fedorovich?

- Đến gặp Liza.

- A phải! Anh đừng quên việc tôi nhờ anh nhé, đừng quên đấy! Đây là số phận, số phận!

- Tất nhiên tôi không quên, nếu như có thể được… nhưng tôi chậm giờ quá rồi. - Aliosa vừa lẩm bầm vừa rảo bước tháo lui.

- Không, chắc chắn là anh phải hỏi cho rõ, chứ không phải là "nếu có thể được", bằng không tôi chết mất! - Bà Khokhlakova gào với theo, nhưng Aliosa đã ra khỏi phòng.

Chú thích:

(1) Con người đầy quyến rũ ấy (tiếng Pháp)

(2) Anh hiểu đấy, vụ việc ấy và cái chết của ba anh (tiếng Pháp)

Chương 3

Con quỷ con

Vào chỗ Liza, anh thấy cô nằm ngả trong chiếc ghế bành trước kia người ta dùng để đẩy cô đi hồi cô chưa đi lại được. Cô không nhúc nhích khi anh vào, nhưng cái nhìn tinh tường sắc sảo của cô xoáy vào anh. Mắt hơi tấy đỏ, mặt vàng bủng. Aliosa ngạc nhiên vì mới có ba ngày mà cô thay đổi nhiều quá, thậm chí gầy đi. Cô không chìa tay ra cho anh. Anh chạm nhẹ vào những ngón tay dài thanh mảnh của cô đặt bất động trên áo, rồi lẳng lặng ngồi xuống đối diện với cô.

- Em biết anh vội vào nhà giam. - Liza nói bằng giọng gay gắt, vậy mà mẹ em giữ anh hai tiếng đồng hồ, vừa rồi lại kể với anh chuyện giữa em và Iulia.

- Tại sao cô biết? - Aliosa hỏi.

- Em nghe trộm. Sao anh nhìn em chằm chằm vậy. Em, muốn nghe trộm thì em nghe, chẳng có gì xấu cả. Em không xin tha thứ.

- Cô có điều gì buồn phiền vậy?

- Trái lại, em rất vui sướng. Vừa rồi em lại nghĩ ngợi, đến lần thứ ba mươi rồi: may là em đã không nhận làm vợ anh nữa. Anh không thể làm chồng được nếu em lấy anh rồi nhờ anh mang thư của em đến cho người tình em yêu sau khi lấy anh thì anh sẽ mang thư đi, mà còn mang thư trả lời về nữa kia. Rồi đến năm bốn mươi tuổi, anh sẽ vẫn chuyển những lá thư như vậy của em.

Cô bỗng bật cười.

- Ở cô có cái gì độc ác, đồng thời lại có cái gì hồn nhiên. - Aliosa mỉm cười với cô.

- Hồn nhiên là ở chỗ em không xấu hổ với anh. Chẳng những không xấu hổ, mà còn không muốn hổ thẹn trước mặt anh nữa kia, chính là trước mặt anh! Aliosa ạ, tại sao em không kính trọng anh? Em rất yêu anh, nhưng không kính trọng anh. Nếu như em kính trọng anh thì em đã không nói mà chẳng hề xấu hổ, phải không nào?

- Đúng thế.

- Thế anh có tin rằng em không xấu hổ với anh không?

- Không. Tôi không tin.

Liza lại cười một cách nóng nảy, cô nói nhanh, láu táu:

- Em đã gửi kẹo vào cho anh Dmitri Fedorovich của anh ở nhà giam. Aliosa ạ, anh có biết anh tốt như thế nào không! Em sẽ yêu anh lắm lắm vì anh quá mau mắn cho phép em không yêu anh.

- Vì sao hôm nay cô cho gọi tôi, Liza?

- Em muốn cho anh biết một điều mong muốn của em. Em muốn một người nào sẽ hành hạ em, lấy em, rồi sau hành hạ, lừa dối em, bỏ em và đi xa hẳn. Em không muốn được hạnh phúc!

- Cô yêu thích sự mất trật tự à?

- Vâng, em thích sự mất trật tự. Em vẫn cứ muốn đốt nhà. Em tưởng tượng em sẽ lén đốt nhà, nhất là sẽ đốt vụng lén. Người ta dập lửa, còn nhà vẫn cháy. Em biết, nhưng im lặng. A, thật là dớ dẩn! Và chán ngán biết bao!

Cô ghê tởm vung tay.

- Gia đình cô sống giầu sang. - Aliosa khẽ nói.

- Nghèo khổ thì hơn à?

- Tốt hơn.

- Đấy là ông thầy tu mới chết của anh dạy bảo anh. Điều đó không đúng, chodù em giàu có, còn mọi người đều nghèo khổ, em sẽ ăn kẹo và kem sữa thì em cũng sẽ không cho ai cả. A, anh đừng nói, đừng nói gì cả. - Cô xua tay, tuy Aliosa không hề mở miệng. - Trước đây anh đã nói tất cả những điều đó với em, em thuộc lòng hết. Chán ngán. Nếu em nghèo, em sẽ giết người, chodù em giàu, em cũng sẽ giết người, ngồi không làm gì. Mà anh biết không, em muốn gặt hái, gặt lúa. Em sẽ lấy anh, còn anh sẽ trở thành người nông dân, người nông dân thực thụ, chúng ta sẽ có con ngựa con, anh có muốn không? Anh biết Kanganov chứ?

- Biết.

- Anh ấy luôn luôn mơ ước. Anh ấy bảo: thực ra sống để làm gì mơ ước tốt hơn. Có thể mơ ước điều vui vẻ nhất, còn sống thì tẻ ngắt. Chẳng bao lâu nữa anh ấy sẽ lấy vợ, anh ấy đã tỏ tình với em. Anh biết đánh quay chứ?

- Biết.

- Anh ấy cứ như con quay ấy: thả cho quay và quất, quất thật lực bằng roi: lấy anh ấy thì suốt đời em sẽ phải quất anh ấy quay. Anh có xấu hổ vì ngồi chơi với em không?

- Không.

- Anh bực tức lắm vì em không nói điều thiêng liêng. Em không muốn là thánh. Phạm tội lớn nhất thì ở thế giới bên kia sẽ bị như thế nào? Anh hẳn phải biết chắc điều đó.

- Chúa Trời sẽ phán xử. - Aliosa chăm chú cô.

- Thì em cũng muốn thế. Em sẽ đến để người ta xử tội em, rồi em sẽ cười vào mặt tất cả bọn họ. Em rất muốn đốt nhà, Aliosa ạ, đốt nhà chúng ta, anh vẫn không tin em phải không?

- Sao lại thế? Có những đứa trẻ mới mười hai tuổi mà đã rất muốn đốt cái gì đó, thế là chúng đốt. Tuồng như một thứ bệnh.

- Không đúng, không đúng, có những đứa trẻ như thế thật, nhưng em không nói chuyện ấy.

- Cô coi cái ác là cái thiện: đấy là sự khủng hoảng giây lát, có lẽ đấy là do bệnh tật trước kia của cô.

- Anh khinh em đến thế kia đấy! Chẳng qua em không muốn làm điều thiện, em muốn làm điều ác, chứ chẳng có bệnh tật gì hết.

- Làm điều ác để làm gì?

- Để cho chẳng ở đâu còn lại cái gì nữa. A, tốt biết bao nếu như chẳng ở đâu còn lại cái gì nữa! Anh Aliosa ạ, đôi khi em định làm thật nhiều điều ác và cực kỳ xấu xa, một thời gian dài em sẽ làm lén lút, thế rồi bỗng nhiên mọi người đều nhận ra. Mọi người sẽ vây quanh em và trỏ vào em, còn em sẽ nhìn tất cả mọi người. Thật là thú vị. Tại sao lại thú vị đến thế, hả Aliosa?

- Thế đấy! Nhu cầu đè ép cái tốt đẹp, hay như cô nói, đốt cháy nó. Đấy là chuyện thường tình.

- Không phải em chỉ nói suông đâu, mà em sẽ làm.

- Tôi tin.

- Ôi anh nói "tôi tin" làm em yêu anh biết bao. Anh có nói dối bao giờ đâu. Có lẽ anh cho rằng em nói thế là cốt để trêu chọc anh phải không?

- Không, tôi nghĩ thế… tuy rằng có lẽ cô cũng có chút nhu cầu trêu chọc.

- Cũng có chút ít. Sẽ không bao giờ em nói dối anh. - Cô nói, mắt lóe lên một đốm lửa gì đó.

Điều khiến Aliosa sửng sốt nhất là thái độ nghiêm chỉnh của cô: bây giờ trên mặt cô không có chút giễu cợt hay bông đùa, tuy trước đây vẻ giễu cợt hay bông đùa không bao giờ rời bỏ cô ngay trong những phút "nghiêm chỉnh" nhất của cô.

- Có những lúc người ta thích phạm tội. - Aliosa trầm ngâm nói.

- Phải, phải! Anh đã nói đúng ý nghĩ của em, người ta thích, mọi người đều thích và bao giờ cũng thích, chứ không phải là "có những phút". Anh ạ, về điểm này mọi người dường như đã giao hẹn với nhau cùng nói dối và từ đó luôn luôn nói dối. Mọi người đều nói rằng họ ghét cái xấu xa, nhưng trong thâm tâm đều thích nó.

- Thế cô vẫn đọc những sách tồi tệ ấy à?

- Vẫn đọc. Mẹ đọc giấu dưới đệm, em lấy trộm.

- Cô tự làm hư thân mà không biết xấu hổ à?

- Em muốn làm mình hư thân đi. Ở đày có một chú bé đã nằm trên đường ray cho đoàn tàu phóng qua. Một con người - hạnh phúc. Anh nghe đây nhé, bây giờ ông anh anh bị xử tội vì đã giết cha, và mọi người đều lấy làm thích rằng anh ấy đã giết cha.

- Thích là anh ấy đã giết cha?

- Thích chứ, mọi người đều thích. Ai nấy đều nói rằng thật là khủng khiếp, nhưng trong bụng thì rất khoái. Em là người đầu tiên thích thú.

- Lời cô nói về mọi người có một phần sự thật.

- Ồ anh mà lại có ý nghĩ như thế! - Liza hoan hỉ la lên. - anh là một thầy tu kia mà! Anh không thể tin được rằng em kính trọng anh đến thế nào đâu, Aliosa ạ, vì anh không bao giờ nói dối. À, em sẽ kể với anh một giấc chiêm bao kỳ cục của em: đôi khi em mơ thấy quỷ, ban đêm trong phòng em thắp một cây nến, bỗng nhiên có quỷ ở khắp nơi, trong mọi góc phòng, dưới gầm bàn, chúng mở cửa, ngoài cửa cũng có một đám quỷ, chúng muốn vào bắt em. Chúng đã đến bắt lấy em. Đột nhiên em làm dấu thánh thế là tất cả bọn chúng tháo lui, chúng sợ, nhưng chúng không đi hẳn, mà đứng bên cửa và trong các xó nhà, chờ đợi. Tự nhiên em rất muốn cất tiếng chửi Chúa Trời, thế là em chửa rùa, và bọn chúng lại ùa đến, rất đỗi mừng rỡ, túm lấy em, em lại làm dấu thánh, chúng lại tháo lui hết. Vui ghê lắm, đến lặng cả người đi.

- Tôi cũng có lần mơ thấy ý như thế. - Aliosa bỗng nói.

- Thật ư? - Liza ngạc nhiên kêu lên. - Này anh Aliosa ơi, anh đừng cười nhé, điều đó hết sức quan trọng; chẳng lẽ hai người khác nhau có cùng một giấc mơ sao?

- Đúng đấy, có thể lắm.

- Aliosa, em nói với anh là điều đó hết sức quan trọng. - Liza nới tiếp, ngạc nhiên quá đỗi. - Điều quan trọng không phải là giấc mơ, mà là giấc mơ của anh hệt như giấc mơ của em. Anh chẳng bao giờ nói dối em, bây giờ cũng thế, phải không? Anh không cười chứ?

- Sự thật là như vậy.

Liza có điều gì sửng sốt ghê gớm và im lặng một lát.

- Aliosa, anh hay đến thăm em, đến thường xuyên hơn nữa. - Cô bỗng thốt lên bằng giọng van vỉ.

- Tôi sẽ đến cô luôn luôn, suốt đời sẽ thường xuyên đến thăm cô - Aliosa trả lời kiên quyết.

- Em chỉ nói với một mình anh thôi đấy. - Liza lại lên tiếng. - Em chỉ tự nói với mình và với anh nữa thôi. Chỉ với một mình anh trong cả thế giới này. Và em thích nói với anh hơn với chính mình. Trước anh, em chẳng thấy xấu hổ chút nào. Aliosa, tại sao trước anh em lại không xấu hổ chút nào nhỉ? Aliosa này, có phải trong lễ "Vượt qua" bọn Do Thái đánh cắp trẻ em và đem cắt cổ không?

- Tôi không biết.

- Em có một quyển sách, em đã đọc về một vụ án ở đâu đó, một tên Do Thái cắt tất cả các ngón tay ở hai bàn tay một em bé bốn tuổi, rồi đóng đanh đứa bé lên tường, sau đó trước toà y khai rằng đứa bé chết rất chóng vánh, sau bốn tiếng đồng hồ. Rất chóng vánh. Y nói: đứa bé rên xiết, rên rỉ suốt, còn y đứng ngắm nhìn. Thật là hay!

- Hay ư?

- Hay chứ. Đôi khi em nghĩ rằng chính em đóng đinh đứa bé. Nó bị treo và rên la, còn em ngồi trước mặt nó và sẽ uống nước dứa. Em rất thích nước dứa. Anh có thích không?

Aliosa lẳng lặng nhìn Liza. Khuôn mặt vàng ủng của cô bỗng méo đi, mắt rực lên.

- Anh ạ, sau khi đọc truyện về gã Do Thái ấy, suốt đêm em run lên, nước mắt giàn giụa. Em tưởng tượng đứa bé ấy kêu la rên xiết (bốn tuổi thì nó hiểu được rồi) và em không còn nghĩ gì đến nước quả nữa. Buổi sáng em gửi thư cho một người, yêu cầu người ấy thế nào cũng phải đến gặp em. Anh ấy đến, em kể với anh ấy về thằng bé và nước quả, kể hết, tất tật, và em nói rằng "thế là tốt". Bỗng nhiên anh ấy bật cười và nói rằng việc ấy đúng là tốt. Rồi anh ấy đứng dậy ra về. Anh ấy ngồi chỉ có năm phút. Anh ấy khinh em phải không? Anh nói đi, Aliosa, anh ấy có khinh em không? - Cô vươn thẳng người lên đi văng, mắt long lên.

- Này, - Aliosa nói, vẻ xúc động. - Chính cô tự mời người ấy đến à?

- Chính em.

- Cô gửi thư cho anh ta?

- Gửi thư.

- Chỉ để hỏi về chuyện ấy, về đứa trẻ?

- Không, hoàn toàn không phải về chuyện ấy, không phải thế. Nhưng khi anh ấy đi vào, em nói ngay về chuyện ấy và hỏi. Anh ta trả lời, bật cười và đứng dậy ra về.

- Người đó làm như vậy với cô là ngay thẳng. - Aliosa khẽ nói.

- Thế anh ấy có khinh em không? Có cười em không!

- Không, bởi vì chính anh ấy tin chuyện nước quả. Anh ấy bây giờ cũng đang ốm nặng, Liza ạ.

- Phải, anh ấy tin. - Mắt Liza sáng lóe lên.

- Anh ấy không khinh ai hết. - Aliosa nói tiếp. - Anh ấy chỉ không tin ai thôi. Một khi anh ấy không tin dù cố nhiên không khinh bỉ.

- Vậy là không khinh cả em nữa? Cả em nữa?

- Cả cô nữa.

- Thế thì tốt! - Liza nghiến răng. - Khi anh ấy đi ra và bật cười, em cảm thấy sự khinh bỉ cũng có cái hay. Cả thằng bé bị chặt các ngón tay cũng có cái hay, cả sự khinh bỉ cũng có cái hay…

Cô cười thẳng vào mặt Aliosa một cách ác độc và nóng nảy.

- Này, anh Aliosa ạ, em muốn… Aliosa, cứu em với! - Cô gái bỗng bật dậy khỏi đi văng, lao bổ đến và ôm ghì lấy anh bằng cả hai tay. - Hãy cứu lấy em, - cô hầu như rên rỉ. - Điều em vừa nói với anh, em còn nói với ai trên đời này được kia chứ? Em nói đúng sự thật đấy, đúng sự thật đấy! Em sẽ tự giết mình, bởi vì em ghê tởm mọi thứ trên đời. Em ghê tởm tất cả, ghê tởm hết! Aliosa, tại sao anh chẳng yêu em chút nào.

- Không, anh yêu chứ! - Aliosa trả lời nồng nhiệt.

- Anh sẽ khóc em chứ, sẽ khóc em chứ?

- Sẽ khóc. Không phải khóc vì em từ chối không làm vợ anh, mà chỉ là khóc thôi, khóc cho em thôi chứ! Anh sẽ khóc.

- Cảm ơn! Em chỉ cần nước mắt của anh thôi. Tất cả những người khác thì cứ mặc cho họ hành hình em, xéo đạp lên em, tất cả tất cả không trừ một ai. Vì em chẳng yêu ai cả. Anh nghe chứ, chẳng yêu ai cả. Trái lại, em căm thù! Anh đi đi. Aliosa, đã đến lúc anh đến thăm ông anh rồi! - Cô đột nhiên bứt khỏi anh.

- Cô ở lại đây một mình thế nào được? - Aliosa thốt lên, gần như sợ hãi.

- Đến thăm anh anh đi, nhà giam đóng cửa mất, đi đi, mũ của anh đây này! Hãy hôn anh Mitia, đi đi, đi đi!

Và cô gái gần như dùng sức đẩy anh ra cửa. Aliosa nhìn cô với vẻ băn khoăn đau xót, anh bỗng cảm thấy trong bàn tay phải của mình một lá thư, lá thư nhỏ bé gấp kỹ và niêm phong. Anh tức thời đọc được địa chỉ: Ivan Fedorovich Karamazov. Anh liếc nhanh nhìn Liza. Mặt cô gần như có vẻ hăm doạ:

- Chuyển hộ nhé, nhất định chuyển đến tay đấy! - Cô ra lệnh bằng giọng hung hăng và toàn thân run lên. - Ngay hôm nay, tức thời! Không thì em sẽ uống thuốc độc tự vẫn đấy! Em mời anh đến cốt là như thế.

Rồi cô đóng sập luôn cửa lại, cài then lách cách. Aliosa bỏ lá thư vào túi và đi thẳng ra cầu thang, không ghé qua chỗ bà Khokhlakova, thậm chí quên hẳn bà. Aliosa vừa đi khỏi, Liza lập tức rút then cài, hé mở cửa, cho một ngón tay vào khe cửa, sập cửa lại, rằng sức kẹp nát ngón tay. Mấy giây sau, rút tay ra, cô nhẹ nhàng, thong thả về chỗ ghế bành của mình, ngồi xuống, vươn thẳng toàn thân, chăm chú nhìn ngón tay tím đen và máu chảy ra từ dưới móng tay. Môi cô run run, và cô nói nhanh, lẩm bẩm một mình.

- Con hèn hạ, hèn hạ, hèn hạ, hèn hạ!

Chương 4

Thánh ca và bí mật

Khi Aliosa kéo chuông cổng nhà giam thì đã muộn lắm rồi (ngày tháng mười một ngắn ngủi lắm). Thậm chí đã bắt đầu tối.

Nhưng Aliosa biết rằng người ta sẽ cho anh vào gặp Mitia không gây khó dễ gì. Ở thành phố chúng tôi, sự việc cũng như ở mọi nơi khác. Mới đầu, sau khi làm xong việc điều tra sơ bộ, họ hàng và một số người khác vào thăm Mitia phải theo một số thủ tục cần thiết, nhưng về sau, chẳng những có sự nới lỏng, mà đối với một số người, ít ra là những người năng tới thăm Mitia, tự nhiên có những ngoại lệ. Thậm chí đôi khi trong cuộc gặp gỡ với kẻ bị giam trong căn phòng dành riêng cho việc đó người ta hầu như bỏ mặc cho họ nói chuyện tay đôi. Tuy nhiên, những người được biệt đãi như vậy rất ít: chỉ có Grusenka, Aliosa, và Rakitin. Với Grusenka thì viên cảnh sát Mikhail Makarovich dành ơn huệ đặc biệt. Ông ta ân hận vì đã quát tháo nàng ở Mokroe. Rồi khi đã biết thực chất của sự việc, ông ta thay đổi hẳn ý nghĩ về nàng. Một điều lạ lùng: tuy ông tin chắc là Mitia phạm tội, nhưng trong thời gian giam giữ chàng, ông ta đối với chàng ngày càng mềm mỏng hơn: "Có lẽ anh ta là người có tâm địa tốt nhưng vì nghiện rượu và sống bừa bãi, đâm ra hư hỏng!". Trong lòng ông ta, sự khiếp sợ nhường chỗ cho sự thương hại.

Còn về Aliosa thì viên cảnh sát rất yêu anh và đã quen anh từ lâu. Rakitin về sau có thói quen rất năng đến thăm Mitia, trở thành một trong những người thân nhất của các "tiểu thư nhà ông cảnh sát", như anh ta vẫn gọi họ, và hàng ngày anh ta vẫn lui tới với họ. Anh ta lại dạy học ở nhà ông quản ngục, một ông già tử tế, tuy rất cứng rắn trong công vụ. Aliosa lại quen biết ông quản ngục từ lâu, được biệt đãi, ông ta thích bàn luận với anh về "những điều bí hiểm". Với Ivan Fedorovich thì ông già không phải chỉ là kính trọng, mà thậm chí còn sợ, chủ yếu là sợ những lý lẽ của anh, tuy bản thân ông là một triết gia lớn, tất nhiên là "bằng đầu óc của mình". Nhưng với Aliosa, ông yêu mến lạ lùng. Năm gần đây, ông già chăm đọc nguỵ Phúc âm và luôn luôn cho người bạn trẻ biết những cảm tưởng của mình. Trước đây ông vẫn đến tu viện gặp anh và nói chuyện hàng giờ với anh cũng như với các tu sĩ. Tóm lại, nếu Aliosa đến nhà giam muộn, anh chỉ việc ghé vào chỗ ông quản ngục là xong ngay.Hơn nữa mọi người lính canh ở nhà tù đều quen Aliosa. Người gác cố nhiên không e ngại gì, miễn là cấp trên cho phép.

Khi có người gọi, bao giờ Mitia cũng rời phòng giam của mình xuống chỗ gặp mặt. Vừa vào phòng, Aliosa chạm trán ngay với Rakitin đang từ giã Mitia. Cả hai đều nói to. Mitia tiễn anh ta, cười cái gì không rõ, còn Rakitin tuồng như càu nhàu. Đặc biệt thời gian gần đây, Rakitin không thích gặp Aliosa, hầu như không nói năng với anh, thậm chí chào hỏi anh một cách miễn cưỡng. Bây giờ thấy Aliosa vào, anh ta cau mày đưa mắt nhìn đi nơi khác, như bận cài cúc chiếc áo măng tô ấm cổ lông to rộng. Rồi anh ta lập tức tìm chiếc ô của mình.

- Không nên quên cái gì của mình! - Anh ta lầu bầu, chỉ cốt để nói điều gì.

- Chớ nên quên cả cái của người khác! - Mitia bông lơn và phá lên cười về câu đùa sắc sảo. Rakitin nổi nóng tức thì.

- Anh nên dành lời khuyên đó cho họ Karamazov nhà anh, những kẻ muốn bám lấy chế độ nông nô, chứ không phải là dành cho Rakitin! - Anh ta bỗng quát lên, giận run người.

- Anh sao thế. Tôi đùa đấy mà! - Mitia kêu lên. - Hừ, quái nhỉ! Tất cả bọn họ đều thế cả. - Chàng nói với Aliosa, hất đầu về phía Rakitin đang rảo bước ra nhanh. - Hắn ngồi đây mãi, cười nói vui vẻ, thế mà bỗng nhiên sục sôi lên! Thậm chí không gật đầu chào chú, như thể là xích mích lớn với chú. Sao chú đến muộn thế? Không phải là anh chờ mong chú nữa, mà khao khát chú suốt cả sáng nay. Nhưng thôi! Ta tranh thủ gỡ lại quãng thời gian đã mất.

- Anh ta năng đến anh lắm phải không? Anh chơi thân với anh ta phải không? - Aliosa nghiêng đầu về phía cửa Rakitin vừa đi ra.

- Chơi thân với Rakitin ấy à. Không, không hẳn thế. Mà thân với hắn thế nào được, cái đồ súc sinh ấy! Hắn cho tôi là… kẻ… đê hèn. Hắn không biết đùa, đấy là cái chính. Hắn không bao giờ biết đùa. Bọn này tâm hồn khô khan, tầm thường và khô khan, hệt như những bức tường nhà tù khi tôi mới đến đây và nhìn thấy lần đầu tiên. Nhưng hắn thông minh, hắn là kẻ thông minh. Này, Alecxei, bây giờ thì mất đầu đến nơi rồi!

Chàng ngồi xuống ghế và kéo Aliosa ngồi xuống bên cạnh.

- Phải, ngày mai toà xử. Sao, thế anh không có chút hy vọng nào à? - Aliosa rụt rè hỏi.

- Chú nói về chuyện gì kia chứ? - Mitia nhìn em, cái nhìn vu vơ - A, chú nói về phiên toà! Hừ, đồ quỷ! Nãy giờ chúng ta toàn nói nhảm chuyện vớ vẩn, toàn nói về phiên toà, còn điều trọng yếu nhất thì tôi lại không nói với chú. Phải, ngày mai toà xử, có điều anh nói về phiên toà không phải là về chuyện mất đầu, mà là mất những cái nằm trong đầu kia. Tại sao chú nhìn anh với vẻ mặt phê phán như thế?

- Anh nói chuyện gì kia, Mitia?

- Ý tưởng, ý tưởng, thế đấy! Đậu đước học(1). Đậu đước học là gì?

- Đậu đước học? - Aliosa ngạc nhiên.

- Phải, một môn khoa học, nó là cái gì vậy?

- Vâng, có một môn khoa học như thế… nhưng… thú thật là lôi không thể giải thích cho anh rõ được.

- Rakitin biết, Rakitin biết nhiều lắm.!uỷ xé xác hắn đi! Hắn sẽ không đi tu đâu. Hắn định đi Peterburg. Hắn bảo rằng về đấy hắn là một cây bút phê bình, nhưng theo khuynh hướng cao thượng. Ừ được, hắn có thể giúp ích cho đời và công thành danh toại. Chà, bọn chúng rất thánh trên con đường công danh. Thây kệ cái đậu đước học! Anh đi đứt mất rồi. Alecxei ạ, chú là người của Chúa mà! Anh yêu chú hơn hết. Lòng anh đau quặn thương chú, thế đấy. Cac Becna là ai?

- Cac Becna à? - Aliosa lại ngạc nhiên.

- Không, không phải Cac, khoan, tôi nhầm: Clodo Becna. Đấy là cái gì! Hoá học chắc?

- Chắc là một nhà bác học. - Aliosa đáp. - Thú thật với anh, tôi cũng chẳng có thể nói gì nhiều về ông ta. Tôi chỉ nghe nói ông ta là nhà bác học, còn là nhà bác học gì thì tôi không biết.

- Quỷ tha ma bắt ông ta đi, tôi cũng không biết nốt. - Mitia giở giọng thô lỗ. - Một tên đê tiện nào đó, nhiều phần chắc như vậy tất cả bọn chúng đều là lũ đê tiện. Rakitin sẽ luồn lọt xoay xở. Rakitin sẽ tìm ra khe hở để luồn lọt, Becna cũng thế. A, những tên Becna! Chúng sinh sôi nảy nở nhung nhúc!

- Anh làm sao thế? - Aliosa hỏi với vẻ khẩn khoản.

- Hắn muốn viết về tôi, viết một bài về tôi, coi đó là bước đầu bước vào làng văn, chính hắn giải thích với tôi như thế. Đấy sẽ là một bài mang màu sắc xã hội chủ nghĩa. Quỷ tha ma bắt hắn đi, màu sắc gì thì màu sắc, tôi cóc cần. Hắn không ưa chú Ivan, căm ghét chú ấy, hắn cũng không nương nhẹ cả chú nữa. Tôi không đuổi hắn đi, vì hắn là người thông minh. Nhưng rất tự cao tự dại. Ban nãy tôi bảo hắn: "Người của dòng họ Karamazov không phải là những kẻ đê tiện, mà là các triết gia, vì mọi người Nga chân chính đều là triết gia, anh tuy có học hành, nhưng không phải là triết gia, mà là thứ ròi bọ". Hắn cười, cười một cách độc ác Tôi bảo hắn: de mưxbbux(2) non est disputandum(3), pha trò hay đấy chứ! Ít ra tôi cũng đã xộc vào lĩnh vực cổ điển, phải không? - Mitia bỗng cười rộ.

- Vì sao anh bảo là anh đi đứt! Anh vừa nói như thế phải không? - Aliosa ngắt lời.

- Vì sao đi đút à! Hừm! Thực ra… xét chung toàn bộ thì tôi thương Chúa Trời!

- Thương Chúa Trời như thế nào?

- Chú thử tưởng tượng xem: trong đầu có dây thần kinh, trong não này có những dây thần kinh (cái chứ quái quỷ ấy!)… những dây thần kinh ấy có đuôi, hễ những đuôi ấy rung động… nghĩa là thế này này, tôi nhìn cái gì đó, thế là những cái đuôi ấy rung động… chúng rung động là hình ảnh xuất hiện, không phải xuất hiện, không phải xuất hiện ngay, mà là một khoảnh khắc nào đó, một giây sau, một thời cơ xuất hiện, không phải là một thời cơ, quỷ tha ma bắt nó đi, một hình ảnh, nghĩa là một đối tượng hay một sự biến, ở quái quỷ, vì thế tôi chiêm nghiệm, rồi tôi suy nghĩ, bởi vì dây thần kinh có những cái đuôi, chứ hoàn toàn không phải vì tôi có tâm hồn, chứ không phải tôi là hình ảnh của ai và giống ai đó, tất cả những cái đó là chuyện dớ dẩn. Chú ạ, Rakitin hôm qua đã giải thích cho tôi điều đó tôi như phải bỏng. Khoa học thật là tuyệt diệu, Aliosa ạ! Rồi sẽ có con người, điều đó thì tôi hiểu… Dùsao tôi vẫn thương Chúa Trời!

- Thế thì tốt. - Aliosa nói.

- Thương Chúa Trời là tốt à? Hoá học, chú em ạ, hoá học! Chẳng làm gì được đâu, thưa đức cha, hãy tránh ra một chút, hoá học đang đi kia kìa! Rakitin rất không ưa Chúa Trời, chẳng ưa tí nào! Đấy là chỗ đau nhất của tất cả bọn họ! Nhưng họ che giấu. Họ nói dối. Giả vờ giả vịt. "Sao, sẽ đưa ý đó vào bài phê bình chứ?" - Tôi hỏi. "Có, tất nhiên là người ta sẽ không cho đăng" - hắn vừa nói vừa cười. "Như vậy thì con người sẽ ra sao? - tôi hỏi. Không có Trời tức là không có cuộc đời sau này à? Thế thì bây giờ mọi việc đều được phép làm, có thể làm được tất cả mọi việc à?" - Thế anh không biết ư? - Hắn nói. Hắn cười. - "Người thông minh có thể làm được tất, - hắn nói, - người thông minh biết bắt tôm, thế còn anh, anh giết cha, bị sa lưới pháp luật và rục xương trong tù!". Hắn nói với tôi như thế đấy. Một thằng đểu bẩm sinh! Trước kia những thằng như thế tôi lẳng cổ đi, bây giờ thì tôi nghe nó nói. Hắn nói nhiều điều xác đáng. Hắn viết cũng thông minh. Chừng một tuần trước hắn đọc cho tôi nghe một bài, tôi chép lại ba dòng, khoan khoan, đây này.

Mitia thong thả rút trong túi áo gilẽ ra một mẩu giấy và đọc:

"Để giải quyết vấn đề này, trước hết cần phải đặt cá tính của mình tách rời khỏi hiện thực của mình". Chú có hiểu không?

- Không, tôi không hiểu.

Aliosa tò mò nhìn Mitia và nghe anh nói.

- Tôi cũng không hiểu… Tối tăm và mơ hồ, nhưng thông minh. "Mọi người bây giờ đều viết thư thế, bởi vì hoàn cảnh như thế " Hắn nói. Người ta sợ hoàn cảnh, thằng khốn kiếp, hắn còn làm thơ ca ngợi cái chân bà Khokhlakova nữa kia, ha-ha-ha!

- Tôi có nghe nói, - Aliosa nói.

- Chú được nghe rồi à? Chú được nghe thơ về cái chân bà Khokhlakova à?

- Không.

- Tôi có bài thơ ấy đây, tôi sẽ đọc cho chú nghe. Chú không biết đâu, tôi sẽ không kể với chú làm gì, cả một câu chuyện. Thằng vô lại! Ba tuần trước hắn nãy ra ý định trêu ghẹo tôi: Anh sa chân vào tù như một thằng ngốc vì ba ngàn rúp, còn tôi sẽ bòn được một trăm năm chục ngàn kia, tôi sẽ cưới bà goá và sẽ mua một toà nhà bằng đá ở Peterburg". Và hắn kể với tôi về việc hắn tán tỉnh bà Khokhlakova, còn bà ta thì ngay từ thời còn trẻ đã không không minh, đến tuổi bốn mươi thì bà ta chẳng còn tí thông minh nào. "Bà ta tính đa cảm, - hắn ta nói, - rất mực đa cảm, vì thế tớ sẽ cưa bằng được bà ta. Tớ sẽ lấy bà ta, đưa về Peterburg, rồi ở đấy tớ sẽ xuất bản một tờ báo". Hắn thèm đến nhỏ rãi ra, nom đến tởm, không phải thèm bà Khokhlakova, mà thèm một trăm năm mươi ngàn đó. Hắn cả quyết với tôi, cả quyết với tôi: hắn đến tôi hàng ngày: đang đổ dần, hắn nói. Hắn hớn hở vui mừng. Thế mà bỗng nhiên hắn bị đuổi cổ ra: Perkhotin Petr Ilych đã thắng thế, cừ lắm! Tôi sẵn lòng hôn cái bà ngu ngốc ấy vì ba ta đã đuổi hắn ra! Chính thời kỳ hắn hay đến thăm tôi, hắn đã làm bài thơ đó. "Lần đầu tiên tôi chịu bẩn tay làm thơ, để phỉnh nịnh, tức là vì công việc hữu ích. Chiếm được vốn tiếng của con mụ ngu ngốc ấy, tôi có thể đem lại lợi ích cho người dân". Bọn này vẫn lấy lợi ích của dân chúng để biện bạch cho mọi việc đốn mạt chúng làm! "Dùsao cũng còn hơn những gì Puskin của các anh đã viết - hắn nói, - vì tôi đã đưa được nỗi đau xót của người dân ngay cả vào thơ bông đùa". Nói về Puskin thì tôi hiểu. Nếu quả thực hắn ta có tài thì sao lại chỉ viết về những đôi chân kia chứ! Hắn tự hào về bài thơ của hắn lắm! Bọn này giàu tự ái lắm, rất giàu tự ái! "Mong người yêu của tôi khỏi đau chân" - hắn đặt nhan đề như vậy, thằng láu gớm!

Ôi bàn chân nhỏ ấy

Bàn chân hum húp sưng

Bác sĩ tới chạy chữa

Băng bó làm hỏng chân.

Tôi chẳng nhớ tiếc những bàn chân

Mặc cho Puskin ngâm vịnh

Tôi tiếc cho mái đầu xinh

Chẳng hiểu nổi tư tưởng.

Đầu có hiểu chút ít

Nhưng chân đau quấy rầy

Chân ơi mau lành bệnh

Để đầu sáng láng ra.

Thằng đểu, đểu giả hết cấp, thế nhưng thơ của thằng xỏ lá lại vui nhộn. Và quả thật là có chen vào "nỗi đau nhân tình". Bị đuổi cổ ra, hắn cáu lắm. Hắn nghiến răng nghiến lợi!

- Hắn đã trả thù được rồi. - Aliosa nói. - Hắn viết một bài báo về bà Khokhlakova.

Aliosa kể qua loa với anh về bài dăng trên tờ "Tin đồn".

- Đích là hắn, hắn đấy! - Mitia cau mày xác nhận. - Chính hắn đấy! Bài của thông tin viên đấy… tôi biết… chúng nó đã viết bao nhiêu điều nhơ nhuốc về Grusa chẳng hạn!… Cả về Katia nữa… Hừm!

Mitia lo ngại đi đi lại lại trong phòng.

- Anh ạ, tôi không ở đây lâu được. - Aliosa nói, sau một lúc im lặng. - Ngày mai là một ngày trọng đại, khủng khiếp đối với anh: Chúa Trời sẽ phán xét anh… tôi lấy làm ngạc nhiên, anh cứ đi đi lại lại và không nói về vụ việc, mà toàn nói chuyện đâu đâu.

- Không, đừng ngạc nhiên. - Mitia nóng nảy ngắt lời. - Can gì tôi không phải nói về con chó hôi thối ấy? Về kẻ giết người ấy? Chúng ta nói với nhau về chuyện ấy đủ rồi. Tôi không muốn nói về cái thằng thối tha Xmerdiakov nữa! Trời sẽ giết nó, đấy rồi chú xem, chú im đi!

Mitia xúc động đến gần Aliosa và bỗng hôn anh. Mắt chàng rực lên.

- Rakitin không hiểu nổi điều đó. - Chàng nói, tất cả con người chàng toát ra niềm hân hoan. - Nhưng chú thì chú sẽ hiểu hết. Chính vì thế mà tôi khao khát mong chú đến. Chú ạ, đã từ lâu tôi muốn nói với chú nhiều điều ở đây, giữa nhưng bức tường tróc lớ này, nhưng tôi vẫn không nói về điều chính yếu nhất: hình như vẫn chưa đến lúc. Bây giờ đã đến hạn chót để tôi thổ lộ với chú Chú ạ, hai tháng gần đây tôi cảm thấy tôi là con người khác hẳn, một con người mới đã sống lại trong tôi. Nó vẫn ở trong tôi, nhưng chưa bao giờ xuất hiện, nếu sấm không nổ vang. Sợ thật! Dù có phải hai mươi năm đào quặng dưới hầm mỏ, tôi cũng không sợ, bày giờ tôi sợ cái khác kia: làm sao để con người mới không lìa bỏ tôi! Có thể tìm thấy ở đấy, trong hầm mỏ, dưới đất, bên cạnh mình, ngay trong tên giết người bị tù khổ sai một trái tim người và sống hoà hợp với trái tim ấy, bởi vì ngay cả ở đấy cũng có thể sống, yêu và đau khổ! Có thể phục hồi, làm sống lại tôi tim đã chết trong con người khổ sai, có thể chăm sóc trái tim ấy nhiều năm và cuối cùng có thể đưa một tâm hồn cao đẹp, một ý thức khổ đau ra khỏi chốn tội lỗi, khiến nó được hưởng ánh sáng, khôi phục một thiên thần, làm sống lại người anh hùng! Những người như thế nhiều lắm, có tới hàng trăm, và tất cả chúng ta đều có lỗi với họ. Tại sao trong lúc như thế này tôi lại mơ thấy "trẻ con"? "Vì sao trẻ con nghèo khổ?" Đấy là sự tiên tri cho tôi vào lúc này! Vì "trẻ con" mà tôi sẽ đi đày bởi vì tất cả mọi người đâu có tội với "tất cả mọi người".

Với tất cả "bọn trẻ", vì có những đứa trẻ bé và trẻ lớn. Tất cả là "trẻ con". Vì tất cả mọi người mà tôi sẽ đi đày, cũng cần phải có một người nào chịu đau khổ vì tất cả mọi người chứ. Tôi không giết cha, nhưng tôi cần phải chịu cảnh đi đày. Tôi chấp nhận. Tất cả những ý nghĩ ấy đã đến với tôi ở đây… giữa những bức tường tróc lở này. Mà số người đó đông lắm, có tới hàng trăm, ở dưới hầm mỏ, tay cầm búa. Ở phải, chúng tôi sẽ bị xiềng xích, sẽ không được tự do, nhưng khi ấy, trong nỗi đau xót lớn lao của chúng tôi, chúng tôi sẽ sống lại trong niềm vui sướng, không có nó thì con người không sống nổi, mà nhất định là có Chúa Trời, vì Chúa ban phát niềm vui, đấy là đặc ân vĩ đại của Chúa… Trời ơi, con người hãy tiêu tan trong cầu nguyện! Ở dưới mặt đất mà không có Chúa Trời thì tôi sẽ ra thế nào? Rakitin nói dối: nếu xua đuổi Chúa Trời khỏi mặt đất thì chúng ta sẽ gặp Ngài dưới hầm ngầm! Tù khổ sai mà không có Chúa Trời thì không chịu nổi, còn khó chịu đựng hơn người không bị khổ sai! Và khi ấy, chúng tôi, những người sống dưới hầm, sẽ từ trong lòng đất hát lên bài tụng ca Chúa Trời ban phát niềm vui! Chúa Trời và niềm vui sướng do Ngài ban phát muôn năm! Tôi yêu Ngài!

Nói xong những lời kỳ quái ấy, Mitia gần như nghẹt thở. Chàng tái người đi, môi run run, nước mắt ứa ra.

- Không, sự sống tràn đầy, sự sống có cả ở dưới đất! - Chàng lại bắt đầu nói. - Alecxei, chú không thể tin được bây giờ tôi muốn sống như thế nào đâu, sự thèm khát sống và nhận thức đã nảy sinh trong tôi chính giữa bốn bức tường long lở này! Rakitin không hiểu điều này, hắn chỉ muốn xây căn nhà để cho thuê. Tôi mong chờ chú. Thế nào là đau khổ? Tôi không sợ đau khổ, dù có nhiều đến đâu mặc lòng. Bây giờ tôi không sợ, trước kia thì tôi sợ. Chú ạ, ra trước toà có lẽ tôi sẽ không trả lời… Tôi có cảm giác rằng bây giờ tôi có đủ nghị lực để vượt qua tất cả, chịu đựng mọi đau khổ, miễn là chốc chốc lại tự nhủ: ta vẫn hiện hữu! Trong ngàn nỗi cực khổ ta vẫn hiện hữu, quằn quại trong sự tra tấn - nhưng tôi hiện hữu! Bị trói vào cột, tôi vẫn hiện hữu tôi nhìn thấy mặt trời, hay không nhìn thấy mặt trời, tôi vẫn biết rằng mặt trời hiện hữu. Còn biết thế nào là mặt trời, đấy là cả cuộc đời Aliosa, chú là thiên thần của tôi, các thứ triết lý khác nhau giết chết tôi, quỷ tha ma bắt chúng đi! Chú Ivan…

- Anh Ivan làm sao kia? - Aliosa ngắt lời, nhưng Mitia không nghe rõ.

- Chú ạ, trước đây tôi không hoài nghi chút nào cả, nhưng tất cả những cái đó tan ra trong tôi. Có lẽ chính bởi vì những ý tưởng chưa từng biết sục sôi trong tôi nên tôi say rượu, tôi đánh nhau, tôi nổi khùng. Chỉ để thoả mãn những ý tưởng đó, tôi đánh nhau chỉ đề chế ngự, đè ép những ý tưởng ấy. Chú Ivan không phải là Rakitin, chú ấy che giấu nhưng ý tưởng. Chú Ivan là con Xpanh, chú ấy im lặng, lúc nào cũng im lặng. Còn tôi bị Chúa giày vò.

Chỉ có điều ấy giày vò tôi. Nếu không có Chúa Trời thì sao? Nếu như Rakitin nói đúng rằng trong loài người, ý tưởng là cái nhân tạo thì sao? Khi ấy, nếu không có Chúa Trời thì con người là chủ trái đất, chủ tòa nhà thế giới. Tuyệt vời! Nhưng không có Chúa Trời thì con người đức hạnh thế nào? Đấy là câu hỏi! Tôi luôn luôn tự hỏi về tất cả những điều đó. Bởi vì như vậy thì nó sẽ yêu ai. Con người ấy? Nó sẽ phải tạ ơn ai, sẽ hát thánh ca ngợi khen ai? Rakitin cười. Rakitin nói rằng không có Chúa Trời vẫn có thể yêu loài người được. Cái thằng hỉ mũi không sạch ấy chỉ có thể cả quyết như vậy, còn tôi không thể hiểu gì được cả. Rakitin thì dễ sống thôi, hôm nay hắn nói với tôi: "Tốt hơn hết là anh hãy lo mở rộng quyền công dân của con người hay ít ra về việc không tăng giá thịt bò; yêu nhân loại cách ấy giản dị hơn và gần gũi hơn là các thứ triết lý của anh". Tôi đáp lại hắn: "Nếu không có Chúa thì cậu sẽ tăng giá đùi bò khi có dịp, bỏ ra một kopek cậu sẽ thu về một rúp". Hắn cáu. Bởi vì thế nào là đức hạnh? - Trả lời tôi đi, Alecxei. Tôi có một đức hạnh người Trung Quốc có một đức hạnh khác nhau, như vậy đức hạnh là cái tương đối. Đúng hay không? Hay không phải là cái tương đối? Câu hỏi quỷ quyệt! Chú đừng cười nếu tôi nói rằng hai đêm nay tôi không ngủ vì vấn đề ấy. Bây giờ tôi ngạc nhiên chỉ vì người ta sống mà không nghĩ gì đến chuyện ấy. Hư không! Ivan không có Chúa. Chú ấy có ý tưởng. Ý tưởng ấy vượt quá tầm hiểu biết của tôi. Chú ấy im lặng. Tôi cho rằng chú ấy là hội viên Tam Điểm. Tôi hỏi chú ấy, chú ấy im lặng. Tôi muốn uống nước ở nguồn mạch của chú ấy, chú ấy im lặng. Chỉ có một lần chú ấy thốt lên lời.

- Anh ấy nói gì? - Aliosa vội vã đứng lên.

- Tôi bảo chú ấy: nếu thế thì mọi việc đều được phép làm. Phải không? Chú ấy chau mày: "Fedor Pavlovich cha chúng ta là một con lợn, nhưng ông ấy suy nghĩ đúng". Chú ấy nói lảng như thế. Chỉ nói thế thôi. Như thế còn hơn Rakitin.

- Đúng, - Aliosa chua chát xác nhận. - Anh ấy đến anh bao giờ?

- Chuyện ấy để sau, bây giờ nói chuyện khác. Cho đến giờ tôi hầu như chưa nói gì với chú về Ivan. Tôi cứ hoãn cho đến phút chót. Khi nào việc của tôi kết thúc và đã tuyên án, tôi sẽ nói với chú một số điều, tôi sẽ nói hết. Có một việc khủng khiếp… Chú sẽ là quan toà của tôi trong việc này. Còn bây giờ thì đừng nói gì về chuyện ấy, bây giờ thì im lặng. Chú nói về ngày mai, về toà án, còn chú có tin không, tôi chẳng biết gì cả.

- Anh đã nói chuyện với viên luật sư ấy rồi chứ?

- Luật sư làm quái gì! Tôi đã nói hết với y. Một tên tháu cáy người thủ đô, Becna! Có điều y không tin tôi mảy may. Y tin rằng tôi đã giết, chú tưởng tượng xem, tôi nhìn thấy như thế. "Nếu vậy, - tôi hỏi, - ông cãi cho tôi làm gì!". Cóc cần chúng nó. Họ còn mời bác sĩ, họ muốn chứng minh tôi là thằng điên. Tôi không cho phép. Ekaterina Ivanovna muốn "làm trọn" bổn phận của mình. Gắng hết sức lực! Mitia mỉm cười cay đắng. - Độc ác như con mèo cái! Một trái tim tàn bạo! Cô ta biết tôi nói về cô ta ở Mokroe như thế nào, rằng cô ta là một phụ nữ "có cơn giận vĩ đại"! Người ta đã nói lại với cô ta. Phải, lời khai ngày một nhiều thêm, như cát biển! Grigori cứ khăng khăng một mực. Grigori chính trực, nhưng ngu ngốc. Nhiều người chính trực vì rằng họ ngu ngốc. Ý nghĩ ấy là của Rakitin. Grigori là kẻ thù của tôi… Có kẻ mà ta coi là thù có lợi hơn coi là bạn. Tôi nói về Ekaterina Ivannovna ấy. Tôi sợ, ôi tôi sợ rằng trước toà cô ta sẽ kẻ chuyện cô ta cúi rạp xuồng tạ ơn về bốn ngàn năm trăm đồng! Cô ta quyết trả hết nợ, cho đến đồng xu nhỏ. Tôi không muốn sự hy sinh của cô ta. Họ sẽ làm tôi xấu hổ trước toà. Tôi sẽ chịu đựng được. Hãy đến gặp cô ta, Aliosa, van xin cô ta đừng nói điều đó tại toà. Không được? Quỷ quái, thây kệ, tôi sẽ chịu đựng được!

- Tôi không thương cô ta. Chính cô ta muốn. Tên ăn cắp phải chịu những gì nó đáng chịu. Alecxei ạ, tôi sẽ nói những điều của tôi. - Chàng lại mỉm cười chua chát. Có điều… có điều Grusenka, Grusenka, trời ơi! Vì lẽ gì bây giờ nàng phải chịu lấy đau khổ như vậy! Chàng bỗng kêu lên, nước mắt ứa ra. - Grusenka, giết chết tôi, ý nghĩ về nàng giết chết tôi, giết chết tôi! Ban nãy nàng vừa ở đây…

- Cô ấy vừa kể với tôi. Hôm nay chị ấy buồn phiền về anh lắm.

- Tôi biết. Tính nết tôi như thế thì đáng cho quỷ xé xác đi. Tôi ghen. Nàng đi rồi tôi mới ân hận, tôi đã hôn nàng. Tôi không xin nàng tha thứ.

- Tại sao anh không xin chị ấy tha thứ? - Aliosa kêu lên.

Mitia bỗng phá lên cười hầu như vui vẻ.

- Chúa phù hộ chú, chú bé đáng yêu, đừng bao giờ cầu xin người phụ nữ mình yêu tha lỗi cho mình! Đặc biệt là người phụ nữ mình yêu, dù ta có lỗi với nàng thế nào đi nữa! Bởi vì phụ nữ, chú ạ, có quỷ biết được thế là thế nào, ít ra tôi biết rõ họ! Chú hãy thử nhận lỗi với nàng xem, "tôi có lỗi, thứ lỗi cho tôi, bỏ quá cho tôi", thế là những lời trách móc trút xuống như mưa! Họ sẽ không bao giờ tha thứ một cách thẳng thắn và gián dị, họ sẽ hạ ta xuống thành mớ giẻ rách, sẽ kể lể những điều thậm chí không có, sẽ ghi nhận hết, không quên một điều gì, lại còn thêm thắt vào nữa, chỉ đến khi ấy họ mới tha thứ. Mà đấy là người phụ nữ tốt nhất trong tất cả những phụ nữ! Nàng sẽ giở những ngón tai ác nhất để hành hạ ta và trút hết lên đầu ta, tôi xin nói với chú, cái thói lột da người nằm trong bọn họ, không trừ một ai, trong những thiên thần ấy, mà thiếu họ thì ta không sống nổi đâu! Chú em thân mến ạ, tôi nói với chú một cách thẳng thắn và đơn giản: mỗi người tử tế phải có một người đàn bà dưới gót giày mình. Đấy là niềm tin của tôi; không phải là niềm tin, mà là tình cảm. Người đàn ông phải hào hiệp, cái đó không bôi nhọ người đàn ông. Không bôi nhọ người anh hùng, không coi nhọ Cezas! Không, chú đừng xin tha thứ, không bao giờ, tuyệt nhiên không. "Hãy nhớ lấy nguyên tắc: ông anh Mitia của chú, kẻ chết vì đàn bà, dạy chú. Không, tốt hơn hết là tôi không xin Gruska tha thứ, mà phải có cái gì xứng với nàng. Tôi tôn sùng nàng, Alecxei, tôi tôn sùng nàng! Khốn nỗi nàng không nhìn thấy điều ấy, không, đối với nàng tình yêu vẫn còn là ít. Nàng làm tôi khắc khoải, bằng tình yêu nàng làm tôi khắc khoải. Trước kia thì nói làm gì! Trước kia tôi chỉ bị dằn vặt bởi những ngoắt ngoéo ma quỷ còn bây giờ tôi đã tiếp nhận cả tâm hồn nàng vào tâm hồn tôi và qua nàng, chính tôi trở thành con người! Liệu người ta có làm lễ kết hôn cho chúng tôi hay không? Không thì tôi chết vì ghen tuông mất. Ngày nào tôi cũng mơ thấy một điều gì… Nàng nói gì với chú về tôi!

Aliosa kể lại những lời trước đó của Grusenka. Mitia nghe tỉ mỉ, hỏi lại nhiều điều và hài lòng.

- Thế ra nàng không giận vì tôi ghen. - Chàng kêu lên. - Đúng là đàn bà! "Chính tôi có trái tim tàn bạo". Ôi chao, tôi yêu những người tàn bạo như thế, tuy tôi không chịu được sự ghen tuông, không chịu nổi! Chúng tôi sẽ có ngày đánh nhau. Nhưng tôi sẽ yêu nàng vô hạn. Người ta có làm lễ kết hôn cho chúng tôi không nhỉ? Tù khổ sai có được làm lễ kết hôn không nhỉ? Dấu hỏi đấy. Không có nàng thì tôi không sống nổi…

Mitia nhăn nhó đi lại trong phòng. Trong phòng gần như đã tối đen. Chàng bỗng lo ngại ghê gớm.

- Thế nàng nói là có sự bí mật à, sự bí mật à? Ba người chúng tôi đồng mưu chống lại nàng à, cả Katia cũng can dự vào à? Không, không phải thế. Ở đây em lầm, sự sai lầm ngu dại của đàn bà! Aliosa thân mến, thôi được. Tôi sẽ kết lộ với chú điều bí mật của tôi!

Chàng đưa mắt nhìn khắp các phía, nhanh chóng tới gần Aliosa đứng trước chàng và thì thầm với vẻ bí mật, tuy thực ra chẳng ai có thể nghe thấy chàng: ông già gác ngủ gà ngủ gật trên chiếc ghế băng, và không lời nào có thể lọt đến tai người linh gác.

- Tôi sẽ phơi bày với chú tất cả bí mật của tôi! - Mitia hối hả thì thầm. - Tôi muốn sau này sẽ hỏi chú, vì không có chú thì làm sao tôi giải quyết được. Chú là tất cả đối với tôi. Tuy tôi nói rằng Ivan cao hơn tất cả chúng ta, nhưng chú là thiên thần của tôi. Chỉ có chú mới giải quyết được. Có lẽ chú là cao nhất, chứ không phải là Ivan. Chú ạ, đây là vấn đề của lương tâm, lương tâm cao cả nhất, bí mật quan trọng đến độ tôi không thể tự mình giải quyết được mà cứ hoãn lại chờ chú. Tuy nhiên bây giờ quyết định thì còn sớm, bởi vì phải chờ bản án: khi có bản án rồi, chú sẽ quyết định số phận của tôi. Bây giờ thì dừng quyết định; bây giờ tôi sẽ nói với chú, chú nghe thôi chứ đừng quyết định gì cả. Chú cứ im lặng. Tôi sẽ không nói hết với chú. Tôi sẽ chỉ nói với chú ý tưởng, không cần chi tiết, còn chú cứ im lặng. Không hỏi, không cử động, đồng ý không? Tuy nhiên, trời ơi, tôi giấu mất chú vào đâu bây giờ? Tôi sợ mắt chú nói ra quyết định, tuy chú im lặng. Ôi chao, tôi sợ! Aliosa nghe đây: chú Ivan đề nghị tôi bỏ trốn. Tôi không nói hết chi tiết: mọi việc đều tính trước, mọi việc đều được thu xếp. Chú đừng nói gì đừng quyết định. Trốn sang Mỹ cùng với Grusa. Không có Grusa, thì tôi không sống nổi! Người ta có cho nàng theo tôi không? Chú Ivan bảo rằng không. Mà không có Grusa thì tôi sống dưới đất với cây búa sao nổi? Chỉ còn nước dùng cây búa đập vỡ tan đầu mình ra thôi! Chỉ còn lương tâm nữa chứ? Tôi chạy trốn đau khổ! Chúa đã chỉ dẫn cho tôi, tôi bác bỏ sự chỉ dẫn, có con đường giải thoát, tôi lại rẽ vòng về bên trái. Ivan nói rằng sang Mỹ, "có thiện chí" là có thể ích lợi cho đời hơn là dưới hầm đất? Mỹ là cái gì, Mỹ lại là hư không! Và ở Mỹ cũng có nhiều trò bịp bợm, tôi nghĩ thế. Tôi chạy trốn sự đóng đanh câu rút! Bởi vì, tôi nói với chú, Alecxei ạ, chỉ một mình chú hiểu được tôi, ngoài ra không có ai khác, đối với người khác đấy là sự ngu xuẩn, mê sảng, đấy là tất cả những gì tôi đã nói với chú về bài thánh ca. Người ta sẽ bảo tôi phát điên hoặc tôi là thằng ngốc. Nhưng tôi không phát điên, cũng không phải là thằng ngốc. Cả Ivan cũng hiểu về bài thánh ca, chú ấy hiểu, nhưng không trả lời về điều đó và im lặng. Chú ấy không tin bài thánh ca. Đừng nói, đừng nói: tôi nhìn thấy ánh mắt chú như thế nào: chú đã quyết định. Đừng quyết định, hãy khoan thứ cho tôi, không có Grusenka tôi không thể sống được, hãy chờ toà xét xử đã!

Mitia dứt lời, như cuồng loạn. Chàng đưa cả hai tay nắm lấy hai vai Aliosa và nhìn chằm chằm vào mắt Aliosa bằng cập mắt hau háu nảy lửa của mình.

- Tù khổ sai không được kết hôn ư? - Chàng nhắc lại lần thứ ba bằng giọng van vỉ.

Aliosa nghe với vẻ hết sức ngạc nhiên và bàng hoàng sâu sắc.

- Hãy nói với tôi một điều - Anh thốt lên. - Ivan nài nỉ anh phải không, ai nghĩ ra điều ấy trước lên?

- Chú ấy, chú ấy nghĩ ra, chú ấy năn nỉ! Suốt thời gian dài chú ẩy không đến thăm tôi, bỗng nhiên tuần trước chú ấy đến và đi luôn vào vấn đề ấy. Chú ấy nhất quyết như vậy. Không phải là cầu van, mà ra lệnh. Chú ấy tin chắc tôi sẽ nghe theo, mặcdù tôi đã bộc lộ hết nỗi lòng của tôi với chú ấy như với chú, nói cả về bài thánh ca. Chú ấy kể với tôi về việc tổ chức thế nào, thu thập tin như thế nào, nhưng chuyện ấy để sau. Đến loạn thần kinh lên mất. Cái chính là tiền: mười ngàn đồng tổ chức chuyến đi trốn, hai mươi ngàn anh mang theo sang Mỹ với mười ngàn đồng chúng ta sẽ tổ chức cuộc trốn tù tuyệt diệu, chú ấy nói.

- Và anh ấy dặn anh không được nói với ai? - Aliosa hỏi.

- Tuyệt nhiên không được nói với ai, cái chính là không được nói với chú: nhất quyết không được nói với chú! Đúng là chú ấy sợ chú, vì chú là lương tâm của tôi. Đừng nói với chú ấy rằng tôi đã nói với chú, đừng nói nhé!

- Anh nói có lý. - Aliosa quyết định. - Không thể giải quyết gì trước khi toà ra bản án. Sau khi toà xét xử, tự anh sẽ có quyết định. Khi ấy tự anh sẽ tìm thấy con người mới trong mình, con người ấy sẽ quyết định.

- Một người mới hay Becna, người ấy sẽ quyết định theo kiểu kiểu Becna. Bởi vì hình như tôi cũng là một Becna đáng khinh bỉ! - Mìtia cười chua chát.

Nhưng lẽ nào anh không hy vọng được tha bổng?

Mitia nhún vai một cách kích động và lắc đầu.

- Aliosa thân mến, đến lúc chú về rồi! - Mitia bỗng vội vã. - Viên coi ngục đang gào thét ngoài kia, y sắp vào đây đấy. Muộn rồi mất trật tự. Ôm lấy tôi mau lên, hôn đi, làm dấu thánh cho tôi đi chú em thân mến, làm dấu thánh cho tôi…

Họ ôm hôn nhau.

- Còn chú Ivan, - Mitia bỗng nói, - chú ấy đề nghị tôi bỏ trốn, và bản thân chú ấy tin rằng tôi đã giết!

Nụ cười buồn rầu hiện rõ trên môi chàng.

- Anh hỏi xem anh ấy tin hay không? - Aliosa hỏi.

- Không, tôi không hỏi. Tôi toan hỏi, nhưng không thể được, không đủ sức. Nhưng đằng nào cũng thế thôi, nhìn mắt chú ấy tôi biết. Thôi, vĩnh biệt!

Lần nữa họ hôn nhau vội vàng, Aliosa đã toan ra thì Mitia bỗng lại gọi anh:

- Hãy đứng trước mặt tôi, thế!

Chàng lại nắm chặt lấy hai vai Aliosa. Mặt chàng tái mét đi, thành thử trong bóng tối nom rất rõ mặt tái đi. Môi chàng méo xệch, mắt nhìn chằm chằm vào Aliosa.

- Aliosa, chú nói hoàn toàn thật với tôi đi, như trước Chúa Trời vậy: chú có tin là tôi đã giết hay không? Chú, bản thân chú, chú có tin hay không? Nói hoàn toàn thật, đừng nói dối! Chàng thét lên với em một cách điên loạn.

Aliosa như lặng người đi, còn trong tim anh như có, cái gì nhọn sắc xuyên qua.

- Hoàn toàn tin rằng anh… - Chàng lắp bắp, rồi trí.

- Nói thật, đừng nới dối! - Mitia lặp lại.

Không một phút nào tôi tin rằng anh là kẻ giết người. - Aliosa buột ra từ lồng ngực bằng giọng run run, và anh giơ tay phải lên như kêu gọi Chúa Trời làm chứng cho lời mình nói. Vẻ hạnh phúc tức khắc ngời ngợi trên mặt Mitia.

- Cảm ơn chú! - Chàng thối lên bằng giọng kéo dài, như buông hơi thở sau cơn ngất lịm. - Bây giờ chú làm tôi sống lại rồi. Chú có tin không: cho đến lúc nãy tôi vẫn sợ không dám hỏi chú, chính là hỏi chú, hỏi chú! Thôi đi đi, đi đi! Chú làm tôi vững tâm chịu đựng ngày mai, Chúa ban phước cho chú! Thôi, đi đi, hay yêu Ivan! - Mitia bật ra tiếng sau cùng.

Aliosa đi ra, nước mắt chan hoà. Sự ngờ vực đến như thế của Mitia, sự thiếu tin cậy của Mitia cả đối với anh, Aliosa, tất cả những điều đó phơi bày ra trước Aliosa cái cực thắm của nỗi đau xót và thất vọng không lối thoát trong tâm hồn người anh của anh mà trước kia anh không ngờ tới. Sự đồng cảm sâu sắc, vô lượng bỗng tức thời xâm chiếm và hành hạ anh. Trái tim bị đâm xuyên của anh đau kinh khủng. "Hãy yêu Ivan!" - Anh nhớ tới lời vừa nãy của Mitia. Anh đến nhà Ivan. Mới buổi sáng anh rất cần gặp Ivan. Không kém gì cần gặp Mitia, Ivan giày vò anh, còn bây giờ, sau khi gặp Mitia, anh càng cần gặp Ivan hơn bao giờ hết.

Chú thích:

(1) Đạo đức học. Mitia nói sai (N.D)

(2) Về tư tưởng.

(3) Người ta không tranh cãi (tiếng Latin).

Chương 5

Không phải anh, không phải anh!

Dọc đường đến Ivan, phải đi qua ngôi nhà Ekaterina Ivanovna ở. Cửa sổ còn ánh đèn, anh bỗng dừng lại và quyết anh rẽ vào.

Đã hơn một tuần nay anh không gặp Ekaterina Ivanovna. Nhưng anh chợt nảy ra ý nghĩ rằng lúc này Ivan ở chỗ nàng, đặc biệt trước một ngày như thế. Sau khi kéo chuông và lên cái cầu thang được chiếu sáng mờ mờ bằng cây đèn lồng Trung Quốc, anh nhìn thấy một người đi từ trên xuống, khi đi ngang qua anh nhận ra Ivan. Vậy là Ivan đã rời khỏi nhà Ekaterina Ivanovna.

- A thì ra là chú. - Ivan Fedorovich nói một cách khô khan. - Thôi, chào chú. Chú đến gặp nàng à?

- Vâng.

- Tôi khuyên chú không nên, nàng "đang xúc động", chú càng khiến nàng rối loạn hơn.

- Không, không! - Bỗng có tiếng kêu từ trên vọng xuống trong khung cửa tức thì mở ra. - Alecxei Fedorovich, chú ở cho anh ấy về phải không?

- Vâng, tôi ở chỗ anh ấy về.

- Anh ấy nhắn chú nói gì với tôi phải không? Vào đi, Aliosa, cả anh nữa, Ivan Fedorovich, nhất định anh phải quay trở lại, nhất định! Nghe thấy chứ!

Giọng nói của Chúa như như ra lệnh, khiến Ivan Fedorovich chần chữ giây lát rồi quyết định trở lên cùng với Aliosa.

- Cô ấy nghe trộm! - Ivan lẩm bẩm một mình, nhưng Aliosa không nghe rõ.

- Cho phép tôi để nguyên măng tô. - Ivan Fedorovich nói lúc vào phòng. - Và tôi cũng không ngồi đâu. Tôi ở lại chỉ một lát thôi.

- Chú ngồi xuống, Alecxei Fedorovich. - Ekaterina Ivanovna nói, còn chính nàng vẫn đứng. Nàng chẳng đổi khác mấy trong thời gian đó, nhưng cặp mắt thẫm màu của nàng lóe lên độc ác.

Sau này Aliosa nhớ rằng chưa bao giờ anh thấy nàng đẹp như lúc ấy.

- Anh ấy nhắn gì chú?

- Chỉ có một điều. - Aliosa nói, nhìn thẳng vào mắt nàng. - Là chị hãy giữ gìn thân mình và ra toà đứng nói gì về… - Anh hơi ngắc ngứ. - chuyện đã xảy ra giữa anh chị… hồi anh chị mới quen nhau lần đầu… ở thành phố ấy…

- À, về việc tôi cúi lạy sát đất về món tiền ấy! - Nàng đỡ lời, phá lên cười cay đắng. - Sao, anh ấy sợ cho mình hay cho tôi, hả chú! Anh ấy bảo tôi phải giữ gìn, cho ai! Cho anh ấy hay cho tôi! Nói đi, Alecxei Fedorovich.

Aliosa nhìn chăm chú, cố hiểu nàng.

- Cả cho chị, cả cho anh ấy. - Anh khẽ nói.

- Thế đấy! - nàng dằn từng tiếng hằn học và bỗng đỏ mặt. - Chú chưa biết tôi, Alecxei Fedorovich ạ, - nàng nói với vẻ hăm doạ, - với lại chính tôi cũng chưa tự biết mình. Có lẽ chú sẽ chà đạp tôi sau cuộc thẩm vấn ngày mai…

- Chị sẽ khai thành thực, - Aliosa nói, - chỉ cần thế thôi.

- Phụ nữ thường bất lương. - Nàng nghiến răng. - Mới một tiếng trước tôi còn nghĩ rằng tôi khiếp đảm khi phải đụng đến con quái vật ấy thứ rắn rết, nhưng mà không, đối với tôi, anh ấy vẫn là con người! Mà anh ấy có giết không? Anh ấy có giết không? - Nàng bỗng kêu lên như loạn thần kinh, quay nhanh về phía Ivan Fedorovich. Aliosa thoáng chốc hiểu ngay rằng chính câu hỏi ấy nàng đã đặt ra với Ivan Fedorovich, có lẽ chỉ một phút trước khi anh tới, không phải lần đầu tiên, mà là lần thứ một trăm, và rốt cuộc họ đã cãi nhau…

- Tôi đã đến Xmerdiakov… Chính Ivan đã thuyết phục tôi rằng nó là kẻ giết cha. Tôi đã tin, chỉ tin anh thôi!

Nàng tiếp tục nói với Ivan Fedorovich. Anh dường như gắng gượng mỉm cười, Aliosa giật mình khi nghe thấy tiếng anh. Chàng không thể ngờ lại có những quan hệ như thế.

- Nhưng thôi, đủ rồi. - Ivan ngắt lời. - Tôi đi đây. Ngày mai tôi sẽ tới! Chàng lập tức quay đi, ra khỏi phòng và đi thẳng ra cầu thang. Ekaterina Ivanovna bỗng cầm lấy cả hai tay Aliosa bằng một cử chỉ oai vệ.

- Chạy theo anh ấy đi! Đuổi kịp anh ấy! Đừng để anh ấy một mình phút nào cả. - Nàng nói nhanh, thì thầm. - Anh ấy mất trí. Chú không biết anh ấy mất trí à? Anh ấy sốt nóng, sốt thần kinh! Bác sĩ nói với tôi như thế, đi đi, chạy theo anh ấy…

Aliosa bật dậy và đuổi theo Ivan Fedorovich. Chàng đi chưa được năm chục bước.

- Chú cần gì? - Chàng quay về phía Aliosa khi thấy Aliosa đuổi theo. - Cô ấy báo chú chạy theo tôi vì tôi điên. Tôi thuộc lòng rồi. - Chàng cáu kỉnh nói thêm.

- Tất nhiên chị ấy lầm, nhưng chị ấy bảo anh ốm là đúng. - Aliosa nói. - Lúc ở nhà chị ấy, tôi đã nhìn mặt anh. Mặt anh rõ là mặt người ốm, ốm nặng, Ivan ạ!

Ivan đi không dừng lại. Aliosa đi theo.

- Thế chú có biết thế nào là phát điên không! - Ivan hỏi bằng giọng đột nhiên trở nên rất khẽ, không cáu kỉnh chút nào, trong đó bất ngờ lộ rõ sự tò mò hết sức chất phác.

- Không, tôi không biết. Tôi cho rằng có nhiều loại điên khác nhau.

- Thế có thể tự quan sát để thấy mình điên không?

- Tôi cho rằng không thể tự theo dõi mình một cách rõ ràng trong trường hợp như thế. - Aliosa ngạc nhiên trả lời. Ivan im lặng giày lát.

- Nếu chú muốn nói chuyện với tôi thì nói chuyện khác. - Chàng bỗng nói.

- À, để khỏi quên, anh có lá thư. - Aliosa nói bằng giọng rụt rè, lấy trong túi ra lá thư của Liza, đưa cho anh. Hai người vừa vặn tới chỗ cây đèn đường. Ivan nhận ra nét chữ.

- A, thư của con quỷ con ấy! - Chàng phá lên cười hằn học và bóc phong bì, bỗng xé ra làm mấy mảnh và tung theo gió. Mảnh giấy bay tung tóe.

- Chưa đến mười sáu mà đã đề nghị dâng hiến! - Chàng thốt lên với vẻ khinh miệt và lại cất bước trên đường.

- Dâng hiến cái gì kia? - Aliosa kêu lên.

Dĩ nhiên là như một con đàn bà dâm đãng.

- Anh nói gì lạ thế, anh Ivan, nói gì lạ thế? - Aliosa bênh vực giọng chua xót và nồng nhiệt. - Đấy là đứa trẻ, anh xúc phạm đến trẻ con! Cô ấy ốm, cô ấy ốm rất nặng, có lẽ cô ấy cũng đang hoá điên… Tôi không thể không trao những bức thư của cô ấy cho anh… Trái lại, tôi muốn nghe anh nói điếu gì… để cứu cô ấy.

- Chú không thể nghe điều gì ở tôi. Nếu nó là đứa trẻ thì tôi không phải là vú nuôi của nó. Chú đừng nói nữa Alecxei. Đừng tiếp tục nữa. Tôi thậm chí không muốn nghĩ đến điều ấy nữa.

Cả hai cùng im lặng một lát.

- Bây giờ suốt đêm nàng sẽ cầu nguyện Đức Mẹ chỉ dẫn cho nàng ngày mai ra toà xử sự thế nào. - Ivan bỗng lại nói một cách gay gắt và hằn học.

- Anh… anh nói về Ekaterina Ivanovna phải không?

- Phải. Cô ấy sẽ là người cứu vớt hay giết chết Mitia? Cô ấy sẽ cầu nguyện để tâm hồn cô ấy được rọi sáng. Bản thân cô ấy, chú thấy không, không biết, không kịp chuẩn bị. Cô ấy cũng coi tôi là vú nuôi, muốn tôi ru ngủ cô ấy!

- Ekaterina Ivanovna yêu anh, anh ạ. - Aliosa nói với tình cảm buồn rầu.

- Có lẽ! Nhưng tôi không thích cô ta.

- Chị ấy đau khổ. Tại sao anh nói với chị ấy… đôi khi… những lời làm chị ấy hy vọng? - Aliosa nói tiếp với vẻ trách móc rụt rè. - Tôi biết anh không để cho chị ấy hy vọng, xin lỗi vì tôi đã nói như thế. - Anh nói thêm.

- Tôi không thể hành động như cần phải làm, cắt đứt và nói thẳng với cô ấy! - Ivan thốt lên một cách cáu kỉnh. - Cần đợi toà tuyên án kẻ giết người. Nếu tôi đoạn tuyệt với cô ấy bây giờ thì ngày mai, để trả thù tôi, cô ấy sẽ giết chết gã bất lương ấy tại toà, vì cô ấy căm thù hắn và biết hắn căm cô ấy. Ở đây tất cả là giả dối, giả dối nọ chồng lên giả dối kia. Bây giờ, trong lúc tôi chưa đoạn tuyệt với cô ta, cô ta vẫn hy vọng và sẽ không giết chết con quái vật đó, vì biết tôi muốn lôi nó ra khỏi vòng tai hoạ. Biết đến bao giờ mới tuyên bản án đáng nguyền rủa ấy?

Từ "kẻ giết người" và "con quái vật" gây đau đớn trong tim Aliosa.

- Chị ấy có thể giết anh Mitia bằng cách nào kia? - Aliosa hỏi, nghiền ngẫm lời Ivan. - Chị ấy có thể đưa ra cái gì trực tiếp làm hại Mitia?

- Chú không biết điều đó đâu. Cô ta có trong tay một tài liệu tự tay Mitia viết, chứng minh một cách toán học rằng chính anh ấy giết cha.

- Không có lý! - Aliosa kêu lên.

- Sao lại không? Chính tôi đã đọc.

- Không thể có tài liệu như thế! - Aliosa nhắc lại một cách hăm hở. - Không thể thế, vì anh ấy không giết. Không phải anh ấy giết cha, không phải anh ấy!

Ivan Fedorovich bỗng dừng lại.

- Vậy theo chú, ai là kẻ giết cha? - Chàng hỏi rõ ràng có phần lạnh lùng, thậm chí trong giọng hỏi hơi có vẻ cao kỳ.

- Chính anh biết là ai. - Anh nói khẽ, thấm thía.

- Ai? Câu chuyện ngớ ngẩn vẻ thằng ngốc động kinh điên dại ấy à? Về Xmerdiakov ấy à?

Aliosa bỗng cảm thấy toàn thân run lên.

- Chính anh biết là ai. - Anh buột ra một cách bất lực. Anh nghẹt thở.

- Nhưng ai, ai kia? - Ivan quát lên, gần như cuồng nộ. Mọi sự dè dặt đều biến mất.

- Tôi chỉ biết có một điều, - Aliosa nói vẫn thì thầm như thế. - Người giết cha không phải là anh.

- "Không phải anh". Không phải anh là thế nào? - Ivan sững sờ.

- Không phải anh giết cha, không phải anh! - Aliosa lặp lại một cách kiên quyết.

Sự im lặng kéo dài chừng nửa phút.

- Thì chính tôi cũng biết rằng không phải tôi, chú mê sảng à. - Ivan nói, mỉm cười méo xệch miệng, môi tái nhợt. Chàng nhìn xoáy vào Aliosa. Cả hai cùng dừng một lúc bên cây đèn.

- Không, anh Ivan, anh tự nói với mình mấy lần rằng kẻ giết người là anh.

- Tôi nói khi nào?… Tôi ở Moskva kia mà… Tôi nói khi nào? Ivan lắp bắp, hoàn toàn bối rối.

- Anh tự nói với mình nhiều lần, khi anh chỉ có một mình trong hai tháng khủng khiếp ấy. - Aliosa tiếp tục, vẫn khẽ và rành rọt như trước. Nhưng anh nói không phải theo ý mình, mà tuân theo mệnh lệnh không thể cưỡng nổi của ai đó. - Anh tự kết tội mình và tự thú nhận với mình rằng kẻ giết người là anh chứ không phải ai khác. Nhưng kẻ giết người không phải là anh, anh lầm, anh không phải là kẻ giết người, hãy nghe tôi, không phải là anh! Chúa Trời phải tôi đến để nói với anh điều đó.

Cả hai cùng im lặng. Sự im lặng ấy kéo dài cả một phút. Cả hai đứng nhìn vào mắt nhau. Cả hai đều nhợt nhạt. Bỗng Ivan run khắp toàn thân và nắm chặt lấy một bên vai Aliosa.

- Chú đã ở nhà tôi! - Chàng nghiến răng thì thầm. - Chú đã ở nhà tôi đêm ấy, khi nó đến… Thú nhận đi… Chú đã nhìn thấy nó, nhìn thấy nó, phải không?

- Anh nói vẻ ai kia… về Mitia phải không? - Aliosa băn khoăn hỏi.

- Về nó, về con quỷ ghê gớm! - Ivan gào lên như điên. - Chẳng lẽ chú không biết nó đến tôi à? Làm cách nào chú nhận ra, nói đi!

- Nó là ai kia? Tôi không biết anh nói về ai. - Aliosa lắp bắp, đã có vẻ sợ hãi.

- Không, chú biết đấy… nếu không làm sao chú… không lẽ nào chú biết được…

Bỗng nhiên Ivan tự kiềm chế. Anh đứng và như nghiền ngẫm điều gì. Nụ cười lạ lùng làm môi anh méo đi.

- Anh ạ, - Aliosa lại nói bằng giọng run run. - Tôi nói với anh điều ấy bởi vì anh tin lời tôi, tôi biết mà. Tôi nói để anh nhớ suốt đời: không phải anh! Anh nghe chưa, nhớ suốt đời. Chúa trao cho tôi nhiệm vụ nói với anh điều đó, tuy rằng từ giờ phút này anh sẽ vĩnh viễn căm thù tôi…

Nhưng Ivan Fedorovich rõ ràng đã hoàn toàn tự chủ được mình.

- Alecxei Fedorovich, - chàng thốt lên với nụ cười lạnh lùng, - tôi không chịu đựng nổi những nhà tiên tri cũng như những kẻ động kinh, đặc biệt những sứ giả của Chúa, chú biết điều đó quá rõ. Từ giây lát này tôi đoạn tuyệt với chú, có lẽ là vĩnh viễn. Tôi yêu cầu chú ngay lúc này, đến ngã tư này, chú đi đường chú. Vả lại ngõ này là đường về nhà chú. Đặc biệt từ nay đừng có đến nhà tôi. Nghe chưa?

Anh quay đi, bước đi quả quyết, đi thẳng, không quay lại.

- Anh ơi, - Aliosa gọi với theo, - nếu hôm nay có chuyện gì xảy đến với anh thì hãy nghĩ đến tôi trước hết!…

Nhưng Ivan không trả lời. Aliosa đứng ở ngã tư đường, bên cây đèn, cho đến khi Ivan khuất hẳn trong bóng tối. Rồi anh quay đi và thong thả đi về nhà mình. Cả anh, cả Ivan Fedorovich đều ở riêng, tại các căn hộ khác nhau, không ai muốn ở lại trong căn nhà quạnh quẽ của cha. Aliosa thuê căn buồng có cả đồ đạc trong một gia đình tiểu thị dân. Còn Ivan Fedorovich ở cách anh khá xa, thuê một căn nhà rộng thênh thang và khá đủ tiện nghi ở đầu một toà nhà tốt của vợ goá một viên chức không nghèo. Nhưng phục dịch chàng trong cả căn nhà chỉ có một bà già cổ lỗ, nặng tai, bị tê thấp, sáu giờ tối đã đi nằm, sáu giờ sáng mới dậy.

Trong hai tháng ấy Ivan Fedorovich dễ tính đến kỳ lạ và rất thích ở riêng một mình. Ngay cả căn phòng chàng ở, chàng cùng tự thu dọn lấy, còn những phòng khác thì chàng ít bước chân tới.

Đến cổng nhà, nắm tay chuông, chàng dừng lại. Chàng cảm thấy toàn thân run lên vì hằn học. Đột nhiên chàng bỏ chuông, nhổ bọt, quay trở lại và lại đi nhanh sang đầu kia thành phố, đến một nơi cách nhà mình khoảng hai dặm, vào căn nhà nhỏ xíu, ghép bằng gỗ súc, xiêu vẹo, người ở đó là Maria Kondratievna trước là láng giềng của Fedor Pavlovich, vẫn vào bếp nhà ông xin xúp và Xmerdiakov vẫn gảy ghi ta hát cho nghe. Ngôi nhà nhỏ trước kia chị ta đã bán và bây giờ chị ta ở với mẹ trong túp nhà tồi tàn, còn Xmerdiakov ốm, gần như hấp hối kể từ khi Fedor Pavlovich chết, đến ở với họ. Bây giờ Ivan Fedorovich đến với họ, bị cuốn hút bởi một lý do bất ngờ không sao cưỡng lại nổi.

Chương 6

Cuộc hội kiến lần thứ nhất với Xmerdiakov.

Đây là lần thứ ba Ivan Fedorovich đến nói chuyện với Xmerdiakov kể từ khi chàng ở Moskva về. Sau khi tai hoạ xảy ra, chàng đến lần đầu tiên ngay hôm tới đây, rồi hai tuần sau chàng lại đến nữa. Nhưng hơn một tháng nay chàng không gặp hắn và không nghe nói gì về hắn. Ivan từ Moskva trở về là ngày thứ năm sau khi bố chết, nên không nhìn thấy quan tài bố: người ta mai táng từ hôm trước. Nguyên nhân chậm trễ là vì Aliosa không biết địa chỉ chính xác của chàng ở Moskva, nên đánh điện cho Ekaterina Ivanovna, còn nàng cũng không biết địa chỉ, liền đánh điện cho bà chị và bà cô mình, vì anh rằng lúc này Ivan Fedorovich, sau khi về Moskva, sẽ qua chỗ họ. Nhưng bốn ngày sau chàng mới đến, và sau khi đọc bức điện, chàng lập tức phóng như bay về nhà. Người đầu tiên chàng gặp ở đây là Aliosa, nhưng sau khi nói chuyện với Aliosa, chàng rất đỗi ngạc nhiên rằng Aliosa không muốn ngờ cho Mitia, và vạch ra ngay Xmerdiakov là hung thủ, trái ngược hẳn với dư luận chung trong thành phố.

Sau đó gặp cảnh sát trưởng biện lý, được biết chi tiết việc buộc tội và bắt giam, chàng càng ngạc nhiên hơn về Aliosa và cho rằng đấy là do tình anh em bị kích động tột độ và do sự thương cảm với Mitia mà Ivan biết là Aliosa rất mực yêu mến. Thêm nữa, chúng tôi chỉ cần thêm vài lời về tình cảm của Ivan đối với Dmitri Fedorovich: chàng dứt khoát không ưa anh và đôi khi thông cảm nhiều với anh, nhưng cũng hết sức khinh miệt, đến độ ghê tởm. Mitia, với toàn bộ dánh hình của mình, hết sức mất cảm tình. Ivan phẫn nộ về tình yêu của Ekaterina Ivanovna đối với Mitia. Chàng gặp bị cáo Mitia ngay ngày đầu tiên về đây, và cuộc gặp mặt đó không làm suy yếu lòng tin của chàng vào việc anh có tội mà càng làm cho nó mạnh thêm. Chàng thấy anh lo lắng, rồi loạn một cách bệnh hoạn. Mitia lắm lời, nhưng lơ đãng và tán loạn nói năng gay gắt, buộc tội Xmerdiakov và lẫn lộn kinh khủng Chàng nói nhiều nhất vẫn về ba ngàn rúp mà nó "đã đánh cắp của người quá cổ. "Tiền là của tôi, nó là của tôi, - Mitia khẳng định. - Chodù tôi có lấy thì cũng đúng thôi". Mọi bằng chứng chống lại mình, Mitia hầu như không bác bỏ và nếu có nói về những sự việc có lợi cho mình thì lại lộn xộn và lố lăng, thậm chí dường như không muốn bào chữa trước Ivan và với bất cứ ai, trái lại chàng cáu kỉnh, kiêu hãnh coi khinh những lời buộc tội, chửi mắng và sục sôi. Về lời chứng của Grigori rằng cửa ra vào bỏ ngỏ, chàng chỉ cười khinh miệt và cam đoan rằng đấy là "quỷ sứ nó mở". Nhưng không đưa ra được lời giải thích mạch lạc nào về sự việc đó. Chàng thậm chí lăng nhục Ivan Fedorovich trong lần gặp đầu tiên đó, nói với Ivan một cách gay gắt rằng những người khẳng định rằng "mọi việc đều được phép làm" không có quyền nghi ngờ và thẩm vấn gì hết. Nói chung lần này chàng rất không thân thiện với Ivan Fedorovich. Hiện giờ, sau cuộc gặp gỡ ấy với Mitia, Ivan Fedorovich đến Xmerdiakov.

Ngay trong toa xe từ Moskva về đây, chàng vẫn luôn luôn nghĩ về Xmerdiakov và về cuộc nói chuyện cuối cùng với nó buổi tối trước khi ra đi: Nlùều điều làm chàng bối rối, nhiều điều đáng ngờ. Nhưng khi khai với viên dự thẩm toà án, Ivan Fedorovich tạm thời không nói đến cuộc nói chuyện ấy. Chàng hoãn tất cả cho đến khi gặp Xmerdiakov. Lúc ấy Xmerdiakov ở trong bệnh viện thành phố. Trả lời những câu hỏi năn nỉ của Ivan Fedorovich, bác sĩ Gherxenstube và bác sĩ Varvinsky gặp chàng ở bệnh viện đáp rằng bệnh động kinh của Xmerdiakov là chắc chắn và thậm chí ngạc nhiên về câu hỏi: "Liệu trong ngày xảy ra tai hoạ, hắn có giả tảng không?" Họ tỏ cho chàng hiểu rằng cơn động kinh ấy là khác thường, kéo dài và lặp đi lặp lại mấy ngày, thành thử sinh mạng của con bệnh hết sức hiểm nghèo, và chỉ bây giờ, sau khi thực hiện một số biện pháp, mới có thể nói quyết rằng bệnh nhân sẽ sống, tuy rất có thể rằng (bác sĩ Gherxenstube nói thêm) lý trí của người bệnh phần nào bị rối loạn "nếu không phải là suốt đời thì cũng là một thời gian dài". Đáp lại câu hỏi nôn nóng của Ivan Fedorovich rằng "như vậy là nó điên à?", họ trả lời rằng, "theo nghĩa đầy đủ của từ đó thì không, nhưng có có nhận thấy một số dấu hiệu bất bình thường". Ivan quyết định tự mình nhận biết những cái bất bình thường ấy. Ở bệnh viện người ta lập tức cho chàng gặp hắn.

Xmerdiakov ở một chỗ riêng và nằm trên một chiếc giường. Ngay bên giường hắn là giường của một tiểu thị dân thành phố đã suy yếu lắm rồi, toàn thân sưng phù lên, rõ ràng chỉ mai kia là chết, không thể gây trở ngại gì cho cuộc chuyện trò. Thấy Ivan Fedorovich, Xmerdiakov cười ngờ vực và lúc đầu tuồng như rụt rè. Ít ra Ivan Fedorovich thoáng nghĩ như vậy. Nhưng đấy chỉ là khoáng khắc, trái lại suốt thời gian còn lại Xmerdiakov khiến chàng sửng sốt vì sự điềm tĩnh của hắn. Thoạt nhìn hắn, Ivan Fedorovich thấy chắc ngay bệnh tình của hắn cực kỳ trầm trọng: hắn gầy và yếu, nói chậm, dường như cử động lưỡi khó khăn; hắn gầy và vàng đi rất nhiều. Suốt hai mươi phút gặp gỡ, hắn kêu đau đầu và nhức mỏi tất cả các khớp xương. Khuôn mặt hoạn quan khô gầy dường như quắt nhỏ đi, tóc bên thái dương dựng đứng, trên đầu chỏm lên chỉ một túm tóc. Nhưng mắt trái nheo nheo, dường như ám chỉ điều gì, vẫn bộc lộ Xmerdiakov trước đây. "Nói chuyện với người thông minh thật thú vị". - Ivan Fedorovich chợt nhớ tới. Chàng ngồi xuống chiếc ghế đẩu ở chân giường. Xmerdiakov đau khổ động đậy toàn thân trên giường, nhưng không lên tiếng trước nên, vẫn im lặng nhìn, dường như không tò mò lắm.

- Có thể nói chuyện với tao được không? - Ivan Fedorovich hỏi, - tao không làm mày mệt lắm đâu.

- Được chứ ạ. - Xmerdiakov trả lời lúng túng bằng giọng yếu ớt - Cậu đến đã lâu chưa ạ? - Hắn nói thêm một cách độ lượng, như khuyến khích vị khách bối rối.

- Mới hôm nay thôi… Về để gánh chịu cái khoản rắc rối do mày gây nên ở đây.

Xmerdiakov thở dài.

- Mi thở dài cái gì, mi biết chứ? - Ivan Fedorovich nói thẳng thừng.

Xmerdiakov im lặng nghiêm trang.

- Sao lại không biết? Biết rõ từ trước. Có điều làm sao biết được cơ sự lại xoay ra thế?

- Xoay ra thế nào? Mày đừng có loanh quanh! Thì chính mày đã nói trước rằng mày sẽ lên cơn động kinh liền và ngã xuống hầm nhà kia mà? Mày đã nói luôn là ngã xuống hầm nhà.

- Cậu đã khai như thế à? - Xmerdiakov điềm nhiên tò mò hỏi.

Ivan Fedorovich bỗng nổi cáu.

- Không, tao chưa khai, nhưng nhất định sẽ khai. Này, chú em ạ, mày phải giải thích cho tao nhiều điều, mà chú, em ạ, nên biết rằng tao không cho phép đùa với tao đâu nhé!

- Tôi đùa với cậu làm gì kia chứ, khi tất cả hy vọng của tôi là trông vào cậu, như trông vào Chúa Trời vậy! - Xmerdiakov nói, vẫn hoàn toàn điềm tĩnh như thế và chỉ nhắm mắt lại giây lát.

- Thứ nhất, - Ivan Fedorovich mở đầu, - tao biết rằng cơn động kinh không thể biết trước. Tao đã hỏi rồi, mày đừng có loang quanh. Không thể biết trước ngày và giờ được. Làm sao khi ấy mày lại có thể biết trước ngày và giờ, mà lại biết là sẽ ngã xuống hầm nhà. Làm sao mày lại có thể biết trước rằng trong cơn động kinh mày ngã xuống chính cái hầm nhà ấy nếu không cố ý lên cơn?

- Dầu sao tôi cũng cứ phải xuống hầm ngày mấy lần. - Xmerdiakov thong thả kéo dài giọng. - Đúng một năm trước, tôi đã ngã lộn nhào từ gác thang xuống. Đúng là không thể đoán ước ngày giờ lên cơn động kinh, nhưng linh cảm dù bao giờ cũng có thể có.

- Thế mà mày thấy trước được cả ngày giờ?

- Thưa cậu, về bệnh động kinh của tôi thì tốt nhất là cậu cứ hỏi các bác sĩ ở đây: bệnh thật hay giả, còn tôi chẳng có gì nói với cậu về chuyện này nữa.

- Thế còn hầm nhà? Hầm nhà thì làm sao mày đoán trước được?

- Thì ra chính cái hầm ấy nó ám cậu! Tôi xuống hầm là vì tôi sợ; sợ nhất là vắng cậu thì cả thế giới không có ai bênh vực tôi. Khi ấy tôi chui xuống hầm nhà và nghĩ: "Nó sẽ đến bây giờ, sắp lên cơn rồi, có ngã không?" vì ý nghĩ ấy mà cổ họng tôi thắt lại… thế là tôi lộn cổ xuống. Tất cả những cái đó và toàn bộ cuộc nói chuyện tối hôm trước với cậu ở cổng, việc tôi đã nói với cậu về nỗi sợ của tôi và về hầm nhà, tôi đã kể chi tiết với bác sĩ Gherxenstube và viên dự thẩm Nikolai Parfenovich, tất cả đã được ghi biên bản. Còn bác sĩ ở đây Varvinxki đã đặc biệt nhấn mạnh rằng chính ý nghĩ làm nảy sinh ra điều đó, tức là chính sự nghi ngờ rằng "ta có ngã hay không?", đã có tác động liền. Họ đã ghi như vậy, tức là điều đó nhất định phải xảy ra, chỉ vì tôi sợ.

Nói đoạn, Xmerdiakov dường như mệt mỏi, thở dài lấy hơi.

- Vậy ra mày đã khai như vậy? - Ivan Fedorovich hỏi, hơi sững sờ. Nó muốn doạ chàng là nó sẽ nói rõ cuộc chuyện trò khi ấy giữa họ, nhưng té ra chàng đã nói rõ hết rồi.

- Việc gì mà tôi sợ nhỉ? Cứ để cho họ ghi hết sự thật. - Xmerdiacọv nói dứt khoát.

- Còn về cuộc nói chuyện của chúng ta ở gần cổng thì mày kể lại đúng từng lời à?

- Không, không phải là đúng từng lời.

- Còn về việc mày biết giả vờ động kinh như mày đã khoe với tao hồi ấy thì mày có nói không?

- Không, điều đó thì tôi không nói.

- Thế bây giờ mày nói cho tao biết vì sao mày xui tao đi Tresniasnia?

- Tôi sợ cậu đi Moskva, đi Tresniasnia vẫn gần hơn.

- Nói láo, chính mày khuyên tao đi: cậu đi đi, hay lánh xa tội lỗi!

- Khi ấy thì vì tình bạn và lòng trung thành với cậu mà tôi khuyên cậu đi, vì linh cảm lấy tai hoạ xảy đến trong nhà, tôi thương cậu. Có điều tôi thương thân hơn. Vì thế tôi nói: hay lánh xa tội lỗi để cậu hiểu rằng ở nhà sẽ gay go, sẽ phải bảo vệ cha.

- Thế thì sao không nói thẳng ra như thế, thẳng ngốc! - Ivan bỗng nổi nóng.

- Nói thẳng hơn thể nào được? Chỉ do sợ mà thôi, mà cậu có thể giận nữa chứ. Cố nhiên tôi có thể e ngại cậu Dmitri Fedorovich đến làm om sòm lên và lấy đi số tiền ấy, vì cậu ấy vẫn coi đó là tiền của mình, chứ ai ngờ đâu lại ra chuyện giết người? Tôi cứ ngờ là cậu ấy chỉ lấy số ba ngàn rúp ông nhà giấu dưới đệm, để trong phong bì thôi, thế mà cậu ấy giết người. Làm sao đoán ra được, thưa cậu?

- Chính mày nói là mày không thể đoán ra được, vậy thì làm sao tao đoán ra được mà ở lại? Mày lẫn lộn cái gì vậy? - Ivan Fedorovich nghiền ngẫm, thốt lên.

- Cậu có thể đoán ra được vì tôi bảo cậu đi Tresniasnia, chứ không đi Moskva.

- Làm sao mà đoán được!

Xmerdiakov có vẻ rất mệt mỏi và lại im lặng chừng một phút.

- Cậu có thể đoán ra được, vì tôi bảo cậu đi Tresniasnia, chứ đừng đi Moskva, nghĩa là tôi muốn cậu ở gần đâu đây, bởi vì Moskva ở xa, Dmitri Fedorovich biết cậu ở gần đâu đây, sẽ không dám. Và cậu có thể rất mau chóng nếu có chuyện gì, có thể về che chở tôi bởi vì tôi đã vạch rõ rằng Grigori Vaxilievich ốm, thêm nữa tôi sợ sẽ lên cơn động kinh. Tôi nói cho cậu biết cách gõ cửa vào phòng ông nhà, một tháng sau cậu Dmitri Fedorovich cũng biết, tôi nghĩ rằng cậu cũng đoán ra rằng cậu ấy thế nào cũng thực hiện, vì thế chẳng những cậu sẽ không đi Tresniasnia, mà sẽ ở lại.

- Nó nói năng rất mạch lạc. - Ivan Fedorovich nghĩ, - tuy nó hơi lắp bắp, Gherxenstube nói về chuyện rối loạn khả năng như thế nào kia chứ? - Mày bày đặt mưu mẹo với tao, quỷ tha ma bắt mày đi. - Chàng nổi cáu kêu lên.

- Còn tôi, thú thật là khi ấy cậu đã hoàn toàn đoán ra - Xmerdiakov bác bỏ, vẻ hoàn toàn chất phác.

- Tao mà đoán ra thì tao đã ở lại! - Ivan Fedorovich lại nổi nóng, kêu lên.

- Thôi được, tôi thì tôi lại nghĩ rằng cậu đã đoán ra, có thể cậu mới đi để lánh xa tội lỗi, đi bất cứ đâu cho khỏi sợ.

- Thế mày nghĩ rằng tao cũng nhát gan như mày à?

- Xin lỗi, tôi cũng nghĩ rằng cậu cũng như tôi!

- Cố nhiên lẽ ra phải đoán được, - Ivan Fedorovich xúc động, và tao cũng đoán được điều gì đê hèn về phía mày… Có điều mày nói dối, mày nói dối, - Chàng bỗng nhớ ra, thét lên. - Tao còn nhớ khi ấy mày đến gần xe tao và báo: "Nói chuyện với người thông minh thật thú vị". Như vậy mày lấy làm mừng về việc tao đi, có thể mày mới tâng bốc tao chứ?

Xmerdiakov thở dài nhiều lần. Mặt hơi ửng đỏ.

- Nếu tôi lấy làm vui sướng, - hắn thốt lên, hơi nghẹn thở, - thì chỉ vì cậu không đi Moskva, mà đồng ý đi Tresniasnia. Bởi vì dù sao cũng gần hơn. Có điều hồi ấy tôi không nói những lời ca ngợi, mà là trách móc. Cậu không hiểu điều đó.

- Trách móc cái gì?

Trách cậu cảm thấy tai họa mà bỏ mặc bố mình và không muốn bảo vệ chúng tôi, bởi vì bao giờ người ta cũng có thể cho rằng tôi đánh cắp ba ngàn rúp ấy.

- Quỷ tha ma bắt mày đi! - Ivan lại quát. - Khoan: mày biết mật hiệu gõ cửa, mày khai với ông dự thẩm và biện lý rồi chứ?

Khai hết rồi, Ivan Fedorovich thầm ngạc nhiên trong bụng.

- Nếu lúc ấy tao có nghĩ điều gì, - chàng lại nói tiếp, - thì đấy chỉ là về sự hèn hạ của mày. Dmitri có thể giết, nhưng về việc cậu ấy đánh cắp thì tao không tin… Tao chờ đợi mọi sự đê hèn từ phía mày. Chính mày nói với tao rằng mày biết giả động kinh, mày nói thế để làm gì?

- Chỉ vì chất phác mà thôi. Trong đời chưa bao giờ tôi cố ý giả động kinh, tôi nói thế chỉ để khoe với cậu mà thôi. Chỉ vì ngu ngốc. Tôi rất yêu cậu và hết sức thật với cậu.

- Anh tao tố cáo thẳng thừng là mày giết và đánh cắp.

- Chứ cậu ấy còn biết làm thế nào nữa? - Xmerdiakov cười cay đắng. - Ai tin cậu ấy sau tất cả những bằng chứng ấy? Grigori Vaxilievich khai là nhìn thấy cửa ra vào để mở, sau đó thì còn nói gì được nữa! Thôi thì cầu Chúa phù hộ cậu ấy! Cậu ấy vừa tự cứu mình vừa run…

Nó im lặng một lát, rồi bỗng nhiên dường như nghĩ ra, nói thêm:

- Thì vẫn lại nguyên si như thế thôi: cậu ấy, muốn trút lỗi cho tôi coi đó là việc tôi làm, điều đó tôi đã nghe thấy rồi, vẫn cứ là tôi rất giỏi giả vờ động kinh: nếu tôi quả thật có ý định giết ông nhà thì tôi dại gì đi nói trước với cậu rằng tôi có tài giả vờ động kinh? Tôi mà mưu tính một vụ giết người như thế thì tôi lại ngu đến mức cung cấp một bằng chứng như thế, mà cho con đẻ của người bị giết? Làm gì có chuyện khó tưởng tượng đến thế? Chuyện ấy có thể nói là không bao giờ có. Bây giờ chẳng ai nghe thấy cuộc nói chuyện này giữa cậu với tôi, trừ chính đấng tối cao, còn nếu cậu nói với ông biện lý và Nikolai Parfenovich thì như thế là cậu gỡ tội cho tôi: bởi vì hung thủ gì mà lại ngờ nghệch đến thế từ lúc chưa phạm tội? Tất cả những điều đó có thể suy ra được rất dễ.

- Này, - sửng sốt vì những lời sau cùng của Xmerdiakov, Ivan Fedorovich đứng lên và cắt dứt câu chuyện - tao hoàn toàn không nghi mày và cho rằng nghi mày là buồn cười… trái lại tao ơn mày đã làm tao yên tâm. Bây giờ tao đi, nhưng rồi tao sẽ trở lại. Thôi chào, mong mày chóng khỏi. Mày có cần gì không?

- Cảm ơn cậu mọi mặt. Marfa Ignatievna không quên tôi và giúp tôi mọi việc khi tôi cần đến, vẫn tốt bụng như trước. Ngày nào cũng có những người tốt bụng đến thăm tôi.

- Tạm biệt. Còn về việc mày biết giá tảng thì tao sẽ không nói… và tao cũng khuyên mày không nên nói. - Không hiểu vì lý do gì Ivan bỗng thốt lên.

- Tôi rất hiểu cậu. Nếu cậu không khai ra thì tôi cũng không khai về cuộc nói chuyện giữa chúng ta ở cổng hồi ấy…

Rốt cuộc là Ivan đi ra, và đi được mươi bước theo hành lang, chàng bỗng cảm thấy câu cuối cùng của Xmerdiakov có ý xúc phạm. Chàng toan quay trở lại, nhưng ý nghĩ ấy chỉ thoáng qua, chàng nói: "dớ dẩn!" và vội vàng ra khỏi bệnh viện. Chủ yếu là chàng cảm thấy hoàn toàn yên tâm, điều chính là Xmerdiakov không phạm tội, mà là anh Mitia, tuy dường như phải ngược hẳn lại mới đúng. Tại sao lại thế, chàng không muốn hiểu rõ, tuy cảm thấy ghê tởm khi phải đào sâu vào những cảm giác của mình. Chàng muốn mau mau quên đi điều gì tiếp đó, mấy ngày sau, chàng đã hoàn toàn tin chắc rằng Mitia phạm tội, khi đã nghiên cứu kỹ hơn tất cả những bằng chứng buộc tội. Có lời khai của những người hoàn toàn chẳng có vai vế gì, nhưng làm người ta bàng hoàng, chẳng hạn Fenia và mẹ cô ta. Về Perkhotin, chủ quán, chủ cửa hàng Plotnikov, những người làm chứng ở Mokroe thì khỏi phải nói. Cái chính là những tình tiết tai hại. Mật hiệu "gõ cửa" khiến dự thẩm và ông biện lý hầu như sửng sốt ngang với lời khai của Grigori về cánh cửa mở. Khi Ivan Fedorovich hỏi Marfa Ignatievna vợ Grigori, bà ta tuyên bố thắng với chàng rằng Xmerdiakov suốt đêm nằm sau tấm vách ngân ở nhà họ, "cách giường chúng tôi chưa đến ba bước", và tuy ngủ rất say, nhiều lần bà thức giấc vì nghe thấy hắn rên rỉ: "Hắn luôn luôn rên rỉ, không ngót rên rỉ". Khi chàng nói chuyện với Gherxenstube và cho ông biết sự ngờ vực của mình rằng Xmerdiakov không loạn trí như ông tưởng, mà chủ yếu thần kinh, ông già chỉ mỉm cười tế nhị. "Thế ông có biết hiện giờ hắn đặc biệt dành thời giờ vào việc gì không? - ông ta hỏi Ivan Fedorovich, - hắn học thuộc lòng những từ tiếng Pháp, hắn có dưới đệm một quyển vở ghi những từ tiếng Pháp qua âm tự tiếng Nga, hi-hi-hi!". Rốt cuộc Ivan Fedorovich vứt bỏ hết mọi nghi ngờ. Còn nghĩ đến anh Dmitri thì chàng không thể không ghê tởm. Vẫn còn một điều lạ lùng: Aliosa vẫn nhất quyết rằng Dmitri không giết, mà "nhiều phần chắc" là Xmerdiakov, Ivan bao giờ cũng đánh giá cao ý kiến của Aliosa, vì thế bây giờ chàng rất băn khoăn. Lạ một điều là anh không tìm cách nói chuyện với chàng về Mitia và không bao giờ mở đầu, mà chỉ trả lời các câu hỏi của Ivan.

Ivan Fedorovich rất chú ý đến điều đó. Tuy nhiên, lúc này chàng có một mối quan tâm hoàn toàn khác hẳn: từ Moskva về, trong những ngày đầu tiên này chàng say mê Ekaterina Ivanovna như điên như dại, đây không phải là chỗ kể về niềm đam mê mới ấy của Ivan mà sau này đã ảnh hưởng đến suốt đời chàng: tất cả những điều đó có thể là cơ sở cho một truyện ngắn khác, một tiểu thuyết khác mà không biết có khi nào tôi viết được không. Tuy nhiên tôi vẫn không thể im lặng được và bây giờ tôi nói về việc ban đêm ở nhà Ekaterina Ivanovna ra, như đã, miêu tả chàng nói với Aliosa: "Tôi không bận tâm gì đến cô ta" thì tức là lúc ấy chàng nói dối trâng tráo, chàng yêu nàng như điên, tuy thực ra đôi lúc cũng căm thù nàng đến độ có thể giết nàng được ở đây hội tụ nhiều nguyên nhân: hết sức bàng hoàng vì chuyện xảy ra với Mitia, nàng lao tới với Ivan Fedorovich, đã trở lại với nàng như đến với vị cứu tinh. Nàng bị xúc phạm, bị lăng nhục, bị hạ thấp trong tình cảm của mình, thế mà con người trước kia nàng yêu đến thế đã trở về, - Ôi, nàng biết điều đó quá rõ người mà khối óc và trái tim bao giờ cũng được nàng đặt cao hơn hắn bản thân mình, mặcdù người nàng yêu có tất cả tính cuồng loạn của dòng họ Karamazov khi đã ham muốn và có sức cám dỗ mãnh liệt với nàng. Đồng thời nàng luôn luôn ân hận vì đã phản bội Mitia, và trong những lúc tranh cãi đáng sợ với Ivan (những lần như thế nhiều lắm), nàng nói thắng điều đó với chàng. Khi nói chuyện với Alecxei, Ivan đã gọi nó là "sự giả dối này chồng lên sự giả dối khác". Ở đây quả thật có nhiều sự giả dối, cái đó làm Ivan Fedorovich cáu hơn hết… nhưng tất cả những chuyện ấy sau này ta sẽ nói đến. Tóm lại tạm thời chàng hầu như quên Xmerdiakov. Tuy nhiên, hai tuần sau lần đến thăm hắn lần đầu, vẫn những ý nghĩ kỳ lạ như trước kia lại bắt đầu giày vò chàng. Chỉ cần nói rằng chàng không ngớt tự hỏi mình: đêm ấy, đêm cuối cùng còn ở trong nhà Fedor Pavlovich trước khi đi, vì cớ gì chàng lén lút ra cầu thang như tên ăn cắp và lắng nghe xem cha làm gì ở dưới? Tại sao sau này chàng ghê tởm nhớ lại điều ấy, tại sao sáng hôm sau trên đường về Moskva, chàng bỗng cảm thấy buồn và khi vào Moskva, chàng tự bảo: "Ta là thằng khốn kiếp!". Và bây giờ, có lần tự dưng chàng chợt nghĩ rằng vì những ý nghĩ khổ ải ấy, có thể chàng sẵn sàng quên ngay cả Ekaterina Ivanovna, những ý nghĩ ấy đột nhiên lại chiếm lĩnh chàng quá mạnh. Đúng lúc đang nghĩ về chuyện ấy, chàng gặp Aliosa ở ngoài đường. Chàng lập tức giữ Aliosa lại và hỏi:

- Chú có nhớ sau bữa ăn Dmitri xộc vào nhà và đánh ba, sau đó tôi nói với chú ở sân rằng tôi giành cho mình "cái quyền mong muốn" không? Này, chú nói đi, lúc ấy chú có nghĩ rằng tôi mong ba chết hay không?

- Có! - Aliosa khẽ đáp.

- Mà đúng thế, cũng chẳng lấy gì làm khó đoán. Nhưng lúc ấy chú có nghĩ rằng tôi mong muốn "rắn nuốt rắn", tức là muốn chính Dmitri giết ba, và càng sớm càng tốt… thậm chí chính tôi sẵn sàng góp phần vào việc đó không?

Aliosa hơi tái mặt đi và lẳng lặng nhìn vào mắt anh.

- Nói đi! - Ivan reo lên. - Tôi hết sức muốn biết hồi ấy chú nghĩ gì. Tôi cần; cần sự thật, sự thật! - Chàng thở nặng nhọc, nhìn Aliosa với vẻ hằn học đã sắp sẵn.

- Thứ lỗi cho tôi, hồi đó tôi cũng nghĩ như vậy. - Aliosa thì thầm và im lặng, không thêm "một tình hết giảm nhẹ" nào.

- Cảm ơn! - Ivan xẵng giọng và bỏ Aliosa lại, rảo bước tiếp tục con đường của mình.

Từ đó, anh nhận thấy anh Ivan bắt đầu có phần xa lánh mình, và thậm chí căm ghét mình, thành thử anh cũng thôi không đến Ivan nữa. Nhưng lúc đó, ngay sau khi gặp Aliosa, Ivan không về nhà, mà đột nhiên lại đến Xmerdiakov.

Chương 7

Viếng thăm Xmerdiakov lần thứ hai

Lúc này Xmerdiakov đã ra viện. Ivan Fedorovich biết nhà mới của hắn: chính trong ngôi nhà gỗ súc xiêu vẹo ấy, chia làm hai phần ngăn cách bởi một phòng ngoài. Phần bên này là Maria Kondratievna ở với mẹ, phần bên kia Xmerdiakov ở riêng.

Có trời biết hắn ở nhà họ với tư cách gì: ở nhờ hay ở thuê. Sau này người ta cho rằng ở đấy với tư cách chồng chưa cưới của Maria Kondratievna và tạm thời không phải trả tiền. Cả bà mẹ và cô con gái hết sức tôn trọng hắn và coi hắn hơn hẳn bản thân họ. Sau khi gõ cửa, theo chỉ dẫn của Maria Kondratievna, Ivan Fedorovich vào phòng ngoài, rẽ thẳng sang bên trái, vào "gian trắng" nơi Xmerdiakov ở. Trong gian này, lò sưởi lát gạch men và toả hơi rất nóng. Tường dán giấy bồi màu xanh thật đẹp, tuy đã rách cả rồi, bên dưới, trong những vết nứt, gián bò lúc nhúc, thành thử luôn luôn có tiếng loạt xoạt. Đồ đạc thảm hại: hai chiếc ghế băng hai bên tường và hai chiếc ghế dựa. Bàn tuy cũng bằng gỗ, nhưng trải khăn có hình thêu mẫu hồng. Trên hai cửa sổ nhỏ, mỗi chiếc đặt một bình phong lữ. Kiốt ở góc nhà có những bức tượng thánh. Trên bàn có chiếc xamôva nhỏ bằng đồng đã méo mó nhiều và một chiếc khay với hai cái chén. Nhưng Xmerdiakov đã dùng trà rồi và ấm xamôva đã tắt. Bản thân hắn ngồi bên bàn, trên chiếc ghế dài và nhìn vào quyển vở, dùng bút viết cái gì không rõ. Lọ mực ở bên cạnh, cũng như cái giá nến thấp bằng gang, với cây nến mỡ bò. Nhìn mặt Xmerdiakov, Ivan Fedorovich kết luận ngay rằng hắn đã khỏi bệnh hoàn toàn. Mặt hắn tươi tắn, đầy đặn, túm tóc trên đầu chởm ngược, hai bên thái dương chải sắp. Hắn ngồi, mặc chiếc áo bông sặc sỡ, tuy đã cũ và nhàu nát lắm. Mũi hắn đeo cặp kính mà Ivan Fedorovich chưa từng thấy bao giờ, điệu hết sức vặt vãnh ấy đột nhiên dường như khiến Ivan Fedorovich nổi cáu: "Đồ súc sinh, lại còn đeo kính nữa kia!" Xmerdiakov chậm chạp ngẩng đầu lên và chăm chú nhìn người mới vào qua cặp mắt kính. Rồi hắn khẽ khàng nhấc kính ra và phướn dậy trên ghế, nhưng không có gì là tôn kính lắm, thậm chí hơi lười nhác, chỉ để giữ chút xã giao tối thiểu không có không xong. Ivan liếc qua thấy hết, chàng bao quát hết và cái chính là nhận thấy cái 

nhìn của Xmerdiakov, hết sức hằn học, thiếu niềm nở và cái chính là kiêu kỳ: "Đến làm gì, hồi ấy ta đã giao ước cả với nhau rồi kia mà, còn đến làm gì nữa?" Ivan Fedorovich cố nén mình:

- Ở đây nóng bức quá. - Chàng vẫn đứng, vừa nói vừa cởi áo măng tô.

- Cậu cởi áo ra. - Xmerdiakov đề nghị.

Ivan Fedorovich cởi áo măng tô ra và ném xuống ghế băng, hai tay run run cầm lấy chiếc ghế, đẩy nhanh chiếc ghế lại gần bàn và ngồi xuống. Xmerdiakov đã kịp gieo mình xuống ghế từ trước.

- Thứ nhất, có phải chỉ có chúng ta với nhau không? - Ivan Fedorovich hỏi nhanh một cách nghiêm khắc. - ở đằng kia họ có nghe thấy chúng ta không?

- Chẳng ai nghe thấy gì. Cậu thấy đấy: còn cả một gian phòng ngoài.

- Này chú em, lần ấy khi ta từ biệt chú mày ở bệnh viện, chú mày bảo rằng nếu ta không nói gì về việc chú mày rất giỏi giả vờ động kinh thì chú mày sẽ không nói gì với ông dự thẩm về câu chuyện giữa chúng ta ở cạnh cổng là nghĩa làm sao? Như vậy nghĩa là thế nào? Chú mày hàm ý gì? Chú mày đe doạ tao chắc?

- Ta là đồng lõa với chú mày chắc, ta sợ chú mày chắc?

Ivan Fedorovich tuôn ra hàng loạt câu đó hết sức cuồng nộ, rõ ràng cố ý tỏ ra rằng chàng coi khinh mọi lối lắt léo quanh co và chơi bài ngửa. Mắt Xmerdiakov loé lên hằn học, mắt trái nhấp nháy và lập tức, theo thói quen, hắn cho câu trả lời dè dặt, đều đều:

- Cậu muốn chơi bài ngửa hả, thì đây tôi chơi bài ngửa. Hồi ấy tôi nói điều đó là ngầm ý cho cậu biết trước việc giết cụ nhà mà cậu bỏ mặc cho chết, để sau đó người ta đừng nới điều gì xấu về tình cảm của cậu, và về nhiều điều khác nữa, hồi ấy tôi hứa không khai ra là như thế.

Nói đoạn, Xmerdiakov tuy rõ ràng vẫn thong thả và tự chủ, nhưng trong giọng nói thậm chí đã nghe thấy một cái gì cứng rắn và dai dẳng, độc ác và khiêu khích, trâng tráo. Hắn nhìn vào mặt Ivan Fedorovich một cách lão xược và lúc đầu thậm chí mắt chàng hoa lên:

- Sao? Cái gì? Đầu óc mày có bình thường không đấy?

- Hoàn toàn bình thường.

- Hồi ấy làm sao tao biết có vụ giết người? - Rốt cuộc Ivan Fedorovich quát lên và đấm mạnh tay xuống bàn. - "Về nhiều điều khác nữa" là thế nào, nói đi, thằng khốn kiếp!

Xmerdiakov im lặng và tiếp tục nhìn Ivan Fedorovich bằng cái nhìn trâng tráo như thế.

- Nói đi, thằng bịp bợm hôi thối, "cái khác" là cái gì? - chàng gào lên.

- Ấy là tôi muốn nói rằng có lẽ cậu rất mong cho bố mình chết đi!

Ivan Fedorovich nhảy chồm lên và rằng sức thụi một quả vào vai hắn, khiến hắn ngã lạng vào tường. Toàn bộ khuôn mặt hắn bỗng ứa nước mắt, hắn thốt lên: "Cậu đánh một người ốm như thể thật là xấu hổ!", hắn bỗng đưa chiếc khăn tay bẩn kẻ ô vuông màu lơ lên mặt và khóc thút thút. Một phút trôi qua.

- Đủ rồi! Thôi đi! Cuối cùng Ivan Fedoroviư nói một cách oai vệ, ngồi xuống ghế. - đừng làm tao mất hết kiên nhẫn.

Xmerdiakov bỏ tấm giẻ rách ra khỏi mắt. Mọi đường nét trên khuôn mặt nhăn nheo của hẳn biểu lộ nỗi hờn oán vừa chịu đựng.

- Thằng khốn kiếp, như vậy mày nghĩ rằng tao cùng với Dmitri muốn giết bố?

- Ý nghĩ của cậu hồi ấy thì tôi không biết. - Xmerdiakov nói với giọng bực bội. - Tôi giữ cậu lại ở cổng để thăm dò cậu ở điểm ấy.

- Thăm dò? Thăm dò cái gì?

- Thăm dò chính điều ấy: cậu có muốn bố mình mau mau bị giết không?

Ivan Fedorovich phẫn nộ nhất là cái giọng điệu dai dẳng trâng tráo mà Xmerdiakov không chịu từ bỏ.

- Chính mày giết ông già! Chàng bỗng kêu lên.

Xmerdiakov nhếch mép cười khinh miệt.

- Tôi không giết, điều đó cậu biết đích xác. Tôi thiết tưởng người thông minh không có gì đáng nói nữa.

- Thế thì tại sao, khi ấy mày ngờ vực tao như vậy?

Như cậu đã biết, chỉ vì sợ. Bởi vì tôi sợ đến run bắn cả toàn thân, tôi nghi ngờ tất cả mọi người. Tôi phải thử cả cậu, bởi vì tôi nghĩ, nếu cậu ấy cũng muốn ông anh làm việc này thì thế là xong, cả ta cũng chết bẹp như con ruồi.

- Này, hai tuần trước mày đâu có nói thế.

- Cả lúc ở trong bệnh viện, nói với cậu tôi cũng ngụ ý như thế có điều tôi cho rằng chỉ như vậy cậu cũng tự hiểu, chẳng cần nói thẳng ra, vì cậu là người thông minh nhất.

- Chà - chà! Nhưng trả lời đi, trả lời đi: vì cớ gì, bằng cách gì tao có thể gieo vào tâm hồn bần tiện của mày sự nghi ngờ thấp hèn như thế đối với tao?

- Để giết. Chính cậu không thể tự tay giết được, và cũng không muốn giết, nhưng cậu muốn người khác giết, cậu muốn như thế.

- Nó nói mới điềm nhiên làm sao, điềm nhiên làm sao! Vì cớ gì tao muốn, vì lý do gì tao muốn như vậy kia chứ?

- Vì lý do gì à? Thể còn gia tài? - Xmerdiakov đỡ lời một cách độc địa và thậm chí có ý trả thù. - Bởi vì sau khi bố cậu mất, mỗi anh em cậu được ngót bốn chục ngàn đồng kia mà, có khi còn nhiều hơn, còn nếu Fedor Pavlovich mà lấy cô Agrafena Alecxandrovna ấy thì sau khi cưới, cô ta sẽ chiếm hết tài sản, vì cô ta đâu phải đần độn gì, còn anh em cậu thì không còn nổi mỗi người hai rúp sau khi bố mất. Cưới xong thì còn cái quái gì nữa? Chỉ một sợi tóc thôi: cô nàng chỉ nguẩy ngón út là ông già thè lưỡi chạy theo cô ta đến nhà thờ ngay.

Ivan Fedorovich đau khổ tự nén mình.

- Thôi được, cuối cùng chàng nói. - mày thấy đấy, tao không chồm dậy, không đánh mày, không giết mày. Nói tiếp đi: thành thử, theo ý mày, tao định dùng anh Dmitri vào việc ấy?

- Hẳn nhiên là như thế; cậu Dmitri mà giết người thì cậu ấy mất mọi quyền lợi quý tộc, chức tước, tài sản, bị đi đầy. Thành thử phần của cậu ấy sẽ vào tay cậu và Alecxei Fedorovich, chia đều nghĩa là mỗi người không phải bốn mươi, mà là sáu mươi ngàn. Bởi thế nhất định là cậu trông đợi vào Dmitri!

- Thôi được, tao nhịn mày! Này, thằng bất lương: nếu như tao trông cậy vào ai thì đấy cố nhiên không phải là mày, mà là Dmitri, và xin thề, tao thậm chí linh cảm thấy ở mày một trò đểu cáng gì đó… hồi ấy… tao vẫn nhớ ấn tượng của tao!

- Hồi ấy, có một lúc, tôi cũng nghĩ rằng cậu trông đợi ở tôi, - Xmerdiakov toác miệng cười giễu cợt, - thành thử chính như vậy cậu càng tự tố giác trước mặt tôi, bởi vì nếu như cậu linh cảm thấy điều gì ở tôi mà cậu vẫn đi thì chẳng khác nào cậu nói với tôi: mày có thể giết bố tao, nhưng tao không ngăn cản.

- Thằng khốn nạn! Mày hiểu như thế à?

- Tất cả là tại cái Tresniasnia đó. Thử nghĩ xem! Cậu định đi Moskva và khăng khăng từ chối ông nhà nhờ cậu đi Tresniasnia! Vậy mà chỉ một câu nói ngu ngốc của tôi là cậu đồng ý! Vậy thì vì lẽ gì mà hồi ấy cậu đồng ý đi Tresniasnia? Nếu không đi Moskva mà đi Tresniasnia không có lý do, chỉ vì một lời duy nhất của tôi, thì như vậy là cậu mong chờ điều gì ở tôi.

- Không, tao thề là không! - Ivan nghiến răng la lên.

- Sao lại không nhỉ? Trái lại, vì những lời đó hồi ấy của tôi nói với cậu, con trai của bố cậu, cậu phải đưa tôi ra cảnh sát, và đánh cho mấy roi… ít ra cũng quại vào mặt ngay tại chỗ, vậy mà trái lại cậu tuyệt không cáu kỉnh, lập tức thân thiện làm đúng lời ngu ngốc của tôi và ra đi, điều ấy hoàn toàn vô lý, bởi vì lẽ ra cậu nên ở lại và bảo toàn tính mạng ông bố… Tôi có thể kết luận cách nào khác không?

Ivan ngồi cau có, hai nắm tay co quắp tì xuống đầu gối.

- Phải, tiếc rằng tao không quại vào mặt mày. - Chàng mỉm cười chua xót. - Tao không thể lôi mày ra cảnh sát: ai tin tao và tao có thể vạch ra điều gì, còn về việc quại vào mặt mày… Thì tiếc rằng tao không đoán ra. Tuy không được đánh người, nhưng đánh phải đánh nát mặt mày ra.

Xmerdiakov nhìn Ivan hầu như khoái trá.

- Trong đời thường, - hắn nói với giọng trịnh trọng tự mãn và trước đấy Grigori Vaxilievich vẫn tranh cãi với hắn về lòng tin và trêu ghẹo hắn khi đứng bên bàn Fedor Pavlovich. - Trong đời thường, thực sự luật pháp cấm đánh người, vả chăng người ta cũng không đánh người nữa rồi, nhưng trong những trường hợp đặc biệt, mà không chỉ riêng ở nước ta, trên cả thế giới, cả trong nước Cộng hoà Pháp dân chủ nhất thế giới, người ta vẫn đánh, vậy mà cậu dù ngay cả trong những trường hợp đặc biệt cũng không dám đánh.

- Mày học tiếng Pháp làm gì? - Ivan hất đầu trỏ quyển vở trên bàn.

- Tại sao tôi lại không học kia chứ, để trau dồi học vấn, trong tương lai chưa biết đâu tôi có thể đến những xứ sở hạnh phúc ở châu Âu.

- Này, con quái vật, - Ivan mắt quắc lên và toàn thân run lấy bẩy, - Tao không sợ những lời buộc tội của mày, mày muốn khai gì về tao thì khai, còn nếu giờ đây tao không đánh mày đến chết thi chỉ là vì tao ngờ mày phạm tội ác đó và sẽ lôi mày ra toà. Tao sẽ còn lột mặt nạ mày!

- Theo tôi nên im đi thì hơn. Bởi vì tôi vô tội thì cậu làm gì được tôi và ai tin cậu? Còn nếu cậu khai ra thì tôi sẽ nói hết, bởi vì tại sao tôi lại không tự bảo vệ mình nhỉ?

- Mày tưởng bây giờ tao sợ mày chắc?

- Cứ cho rằng những lời tôi vừa nói với cậu đây, ra toà người ta sẽ không tin, nhưng công chúng sẽ tin, và cậu sẽ xấu hổ.

- Như vậy là lại "nói chuyện với người thông minh thật thú vị" phải không? - Ivan nghiến răng.

- Chính thế. Cậu hãy là người thông minh!

Ivan Fedorovich đứng dậy, toàn thân run lên vì phẫn nộ, mặc măng tô và không trả lời Xmerdiakov nữa, thậm chí không thèm nhìn hắn, bước nhanh ra khỏi nhà. Không khí buổi tối mát lạnh làm chàng tỉnh người. Trăng sáng vằng vặc. Cơn ác mộng khủng khiếp của tư tưởng và cảm giác cuồn cuộn trong tâm hồn chàng.

"Đi tố giác Xmerdiakov chăng? Nhưng tố giác cái gì: dùsao hắn vẫn vô tội. Trái lại hắn sẽ tố giác ta. Thật vậy, hồi ấy ta đi Tresniasnia làm gì? Làm gì, làm gì? - Ivan Finhìnrovich tự hỏi. - Phải, cố nhiên ta chờ mong điều gì, hắn có lý…". Lần thứ một trăm chàng nhớ lại, đêm cuối cùng ở nhà bố, chàng rình nghe trộm bố ở cầu thang. Nhưng cũng với nỗi đau khổ như thế, bây giờ chàng nhớ lại thậm chí chàng đã dừng tại chỗ như bị đâm nhát dao: "Phải, ta mong muốn điều đó, đấy là sự thật! Ta mong muốn, ta mong muốn có vụ giết người! Ta có muốn xảy ra vụ giết người không, ta có muốn không?… Cần giết Xmerdiakov!… Nếu bây giờ ta không dám giết Xmerdiakov thì không đáng sống!…" Ivan Fedorovich không muốn về nhà, đi thẳng đến Ekaterina Ivannovna và làm nàng hoảng sợ: chàng như điên.

Chàng thuật lại với nàng toàn bộ cuộc nói chuyện của mình với Xmerdiakov, cho tới từng chi tiết nhỏ. Chàng không thể yên tâm, mặcdù nàng ra sức khuyên can, chàng cứ đi đi lại lại trong phòng, nói nhấm nhẳn, kỳ quặc. Cuối cùng chàng ngồi xuống, chống khuỷu say xuống bàn, tì đầu vào hai tay và thốt lên câu châm ngôn kỳ lạ:

- Nếu kẻ giết người không phải Dmitri, mà là Xmerdiakov thì ta đồng loã với hắn, vì ta xúi giục hắn. Ta có xúi giục hắn không, chưa biết. Nhưng nếu chỉ có hắn giết, chứ không Dmitri, thì kẻ giết người cố nhiên là ta.

Nghe xong, Ekaterina Ivanovna lẳng lặng đứng lên, tới gần bàn viết mở cái hộp trên bàn, lấy một tờ giấy, đặt trước mặt Ivan. Tờ giấy ấy chính là tờ giấy mà sau này Ivan Fedorovich tuyên bố với Aliosa rằng nó "chứng minh chính xác tới mức toán học" rằng anh Dmitri giết bố. Đấy là lá thư Mitia viết trong lúc say rượu cho Ekaterina Ivanovna, đúng buổi chiều anh gặp Aliosa ở ngoài đồng, đang về tu viện, sau lần Ekaterina Ivanovna bị Grusenka làm nhục tại nhà. Khi ấy, chia tay với Aliosa, Mitia đâm bổ đến Grusenka. Chẳng biết chàng có gặp nàng không, nhưng đến đêm thì chàng ở quán "Thủ đô" và nốc rượu say mềm. Say rượu, chàng đòi bút giấy và viết tài liệu quan trọng đối với mình. Đấy là lá thư cuồng loạn, rườm rà và rời rạc, đúng là thư "say". Tuồng như người say, khi trở về nhà, bắt đầu hung hăng kể với vợ hay một người nào ở nhà về việc mình vừa bị lâng nhục ra sao, hắn là tên đểu cáng nhường nào, còn so với hắn thì mình tuyệt diệu biết bao và nhất định sẽ cho thằng đểu ấy biết tay: tất cả đều dài dòng, luộm thuộm và kích động, đấm tay xuống bàn, nước mắt lúa ra trong cơn say. Tờ giấy viết thư người ta đưa cho chàng trong quán là mảnh giấy viết thư bình thường, bán thỉu, loại xấu mặt trái có tính toán gì đó. Người say lắm lời, nên rõ ràng thiếu chỗ, Mitia viết chẳng những viết kín hết cả lề, mà ngay cả những dòng cuối chàng viết chéo đè lên cả những dòng đã viết Lá thư nội dung như sau:

"Katia ác hại.

Ngày mai tôi sẽ mang tiền đến, trả cho em ba nghìn, và vĩnh biệt, vĩnh biệt người đàn bà có cơn giận vĩ đại, nhưng cũng vĩnh biệt cả mối tình của tôi. Chúng ta chấm dứt. Ngày mai tôi sẽ hỏi vay tất cả mọi người không, tôi sẽ không hỏi vay mọi người, nhưng tôi hứa danh dự với cô sẽ đến bố tôi, đập vỡ đầu ông ta và lấy tiền dưới chiếc gối, miễn là Ivan ra đi. Tôi sẽ lãnh án tù khổ sai, nhưng tôi sẽ hoàn lại ba ngàn đồng. Còn cô cũng vĩnh biệt tôi đi. Tôi rạp đầu sát đất trước mặt cô, vì trước cô tôi chỉ là thằng đểu. Thứ lỗi cho tôi. Không, thôi tốt nhất là đừng vĩnh biệt, nhẹ nhàng hơn cả cho tôi và cho cô. Thà đi tù khổ sai còn hơn là nhận tình yêu của cô, vi tôi đã yêu một người đàn bà khác, hôm nay cô đã nhận ra cô ta quá rõ, làm sao cô có thể tha thứ cho cô ta. Tôi sẽ giết thằng ăn cắp của tôi. Tôi sẽ giã từ mọi người, đi sang phương Đông đế khỏi phải biết đến ai nữa. Không biết đến cả nàng nữa, bởi vì không phải chỉ có cô là người tuẫn nạn, mà cả nàng nữa. Vĩnh biệt.

P.S. Tôi viết lời nguyền rủa, nhưng tôi tôn sùng cô! Tôi nghe trong ngực tôi. Còn lại sợi dây đàn và nó ngân vang. Xé trái tim làm đôi còn hơn! rối sẽ giết mình, nhưng trước hết phải giết con chó đã. Tôi sẽ giành giật của nó ba ngàn và vứt cho cô. Đối với cô tôi là thằng xó lá, chứ không phải tên ăn cắp. Hãy chờ lấy ba ngàn. Con chó để dưới đệm, buộc dải băng hồng, không phải tôi là tên ăn cắp, mà tôi sẽ giết tên ăn cắp của tôi. Katia, đừng nhìn tôi bằng con mắt khinh miệt. Dmitri không phải là tên ăn cắp, mà là tên giết người. Nó giết bố và giết mình, để đứng vững và khỏi phải chịu đựng tính kiêu hãnh của cô. Tôi không yêu nổi cô.

PP.S. Hôn chân cô. Vĩnh biệt.

PP.SS. Hãy cầu Chúa đế người ta cho tôi mượn tiền. Khi ấy tay tôi sẽ không vấy máu, không thì tay tôi sẽ vấy máu! Hãy giết tôi đi!

Kẻ nô lệ và kẻ thù của cô.

D. Karamazov"

Khi Ivan đọc "tài liệu" ấy, chàng đứng dậy, lòng tin chắc. Như vậy là Dmitri giết, "chứ không phải Xmerdiakov. Không phải Xmerdiakov, tức là không phải chàng, Ivan. Trong mắt chàng lá thư đó bỗng có ý nghĩa toán học. Đối với chàng, không thể có hồ nghi nào về tội của Mitia. Hơn nữa, về việc Mitia cùng giết với Xmerdiakov dù Ivan chưa bao giờ nghĩ tới, điều đó không phù hợp với các sự kiện, Ivan hoàn toàn yên tâm. Sáng hôm sau chàng chỉ khinh miệt nghĩ tới Xmerdiakov và những nụ cười giễu cợt của hắn. Mấy ngày sau thậm chí chàng lấy làm ngạc nhiên về việc mình có thể đau khổ đến như thế về những nghi ngờ của hắn. Chàng quyết khinh đứt hắn và quên hắn đi. Một tháng qua. Chàng không hỏi gì ai về Xmerdiakov nữa, nhưng có nghe loáng thoáng, hai lần, rằng hắn ốm rất nặng và đầu óc không bình thường. "Hắn đến điên mất", - bác sĩ trẻ Varvinsky có lần nói về hắn, và Ivan ghi nhớ điều ấy. Chừng một tuần sau tháng đó bản thân Ivan bắt đầu cảm thấy rất mệt. Chàng đến thăm vị bác sĩ mà Ekaterina Ivanovna mời về trước phiên toà.

Chính trong thời kỳ này quan hệ của chàng với Ekaterina Ivanovna căng thẳng cực kỳ. Đấy là hai kẻ thù say đắm nhau. Những lần Ekaterina Ivanovna trở lại với Mitia, tuy chỉ trong khoảnh khác, nhưng mãnh liệt, đã khiến Ivan nổi xung. Điều lạ lùng là cho đến cảnh cuối tại nhà Ekaterina Ivanovna mà chúng ta đã miêu tả ở trên, khi Aliosa từ chỗ Mitia đến nhà nàng, suốt cả tháng Ivan không lần nào nghe nàng tỏ ra nghi ngờ về tội lỗi của Mitia, mặc dù tất cả những lần "trở về" với Mitia mà Ivan rất đỗi căm thù.

Còn một điều đáng chú ý nữa là chàng cảm thấy ngày càng căm thù Mitia ghê gớm, đồng thời hiểu rằng chàng căm thù không phải vì Katia "trở về" với Mitia, mà vi Mitia đã giết cha. Chàng cảm thấy và nhận thức điều đó hoàn toàn đầy đủ. Tuy nhiên, mười ngày trước khi tòa xét xử, chàng đến gặp Mitia và đề nghị anh vượt ngục: kế hoạch rõ ràng đã nghiền ngẫm từ lâu. Ở đây, ngoài nguyên nhân chính xúi giục chàng đi đến bước ấy, còn có một vết xước không lành miệng do Xmerdiakov gây nên trong tim chàng, đại để là chàng có lợi nếu ông anh bị kết án, bởi vì tổng số tiền thừa kế của chàng với Aliosa mỗi người. sẽ từ bốn chục ngàn lên đến sáu chục ngàn. Chàng quyết định riêng mình bỏ ra ba chục ngàn để tổ chức việc chạy trốn của Mitia. Từ chỗ Mitia trở về, chàng buồn và bối rối kinh khủng: chàng bỗng bắt đầu cảm thấy chàng muốn anh mình vượt ngục không phải để hy sinh ba mươi ngàn và làm lành vết xước mà vì lý khác. "Phải chăng là trong tâm hồn, ta cũng là một kẻ giết người như vậy?" - chàng tự hỏi mình. Có cái gì xa xôi, nhưng nóng bỏng nung đốt tâm hồn chàng. Cái chính là suốt tháng ấy, lòng kiêu hãnh của chàng đau đớn khủng khiếp, nhưng chuyện ấy để sau… Cầm lấy chuông cửa nhà sau khi nói chuyện với Aliosa và đột nhiên quyết định đến Xmerdiakov, Ivan Fedorovich chỉ theo một sự phẫn nộ đặc biệt, đột nhiên sục sôi trong ngực chàng. Chàng bỗng chợt nhớ Ekaterina Ivanovna vừa kêu lên với chàng trước mặt Aliosa: "Chỉ có anh, chỉ có một mình anh cam đoan với tôi rằng anh ấy (tức Mitia) là kẻ giết người!". Nhớ đến câu ấy, Ivan sững sờ: chưa bao giờ trong đời chàng cam đoan với nàng rằng Mitia là kẻ giết người, trái lại sau khi từ chỗ Xmerdiakov về, chàng càng nghi ngờ mình hơn. Trái lại, chính nàng, nàng đã đưa cho chàng "tài liệu" và chứng mình tội lỗi của anh chàng! Thế mà bỗng nhiên nàng kêu lên: "Chính tôi đã đến Xmerdiakov!" Bao giờ vậy? Ivan không hề biết gì về chuyện đó, như vậy là nàng hoàn toàn không tin rằng Mitia có tội! Xmerdiakov có thể nói gì với nàng? Cơn giận ghê gớm bùng lên trong tim chàng. Chàng không hiểu tại sao nửa giờ trước chàng bỏ qua cho nàng những lời đó và không quát ngay lên. Chàng bỏ chuông và đi thẳng đến nhà Xmerdiakov. "Lần này có lẽ ta sẽ giết hắn!" - chàng nghĩ lúc đi đường.

Dostoevsky

Dịch giả: Phạm Mạnh Hùng

Theo https://vnthuquan.net/