Nguyễn Du, và Người đàn hát thành Thăng Long

Nguyễn Du, và Người đàn hát 

thành Thăng Long

Quan tổng trấn (tuyên phủ) thành Thăng Long bấy giờ là Nguyễn Văn Thành, nhân dịp phái đoàn Nguyễn Du đi sứ, qua Bắc Hà, bèn tổ chức một buổi văn nghệ tiếp đón. Đây cũng là dịp để một số cựu thần nhà Lê gặp gỡ. Nguyễn Du từng dự rất nhiều cuộc trình diễn văn nghệ, và ông rất thích. Nhưng lần này tâm hồn ông còn xao xuyến về cuộc đổi đời, còn ngậm ngùi về cuộc thay tên, nên tuy dự tiệc mà lòng ông hiu hắt xa xôi. Lại nữa, trên những khuôn mặt phấn son diêm dúa kia, trong lối phục sức xa hoa nọ, cùng tiếng đàn giọng hát xa lạ, càng làm ông thờ ơ lãnh đạm. Nguyễn Du rất sành âm điệu, ông đã từng đánh trống, cầm phách, thổi tiêu và gẩy đàn. Ông nhận thấy các đội nữ nhạc thay nhau múa hát đêm nay, rặt một điệu tầm thường nhàm chán.

Hình như mỗi lần nghe hát là mỗi độ bùi ngùi, Nguyễn Du lại mơ màng về dĩ vãng xa xăm. Trong cái không khí ồn ào tưng bừng của buổi tiệc văn nghệ hôm nay, kẻ nói người cười, ông chợt thấy mình thực sự là một kẻ xa lạ, vĩnh viễn lạ xa… Nguyễn Du toan tìm cách ra ngoài thì tai ông chợt rung lên một nốt nhạc trong trẻo: tiếng đàn Nguyễn - đàn cầm!

Đó là tiếng đàn rất thịnh hành ở phủ chúa Trịnh ngày xưa. Bất giác Nguyễn Du đảo mắt tìm người đánh đàn. Mãi cuối chiếu của một sân khấu thu hẹp, ông nhận ra một người đàn bà gầy gò tiều tụy. Nàng mặc toàn một thứ vải thô bạc thếch và vá nhiều mảnh nhỏ. Mười ngón tay nàng xạm đen lặng lẽ gẩy đàn. Tiếng đàn càng ngày càng êm dịu và thân thuộc. Ông không thể lầm được: đó ắt phải là khúc nhạc Cửa Quyền. Nàng là ai? Khuôn mặt nàng cũng xạm đen đầy vẻ dãi dầu, mái tóc lốm đốm hoa râm phơ phất, toàn thân nàng như một cây chuối khô giữa mùa đông giá. Nàng chẳng hề nói, chẳng hề cười. Nhưng tiếng đàn lại tươi như mùa xuân và thân quen như cỏ xanh.

Lòng tôi bỗng rưng rưng. Tiếng đàn cầm trôi nổi bồng bềnh như ru tôi về với giấc mộng xa xưa, như xô tôi tới cuối trời mây trắng. Bây giờ là tháng giêng ở Thăng Long. Ngoài kia trăng chắc là sáng lắm.

Bữa tiệc rồi cũng tàn. Đêm vui rồi cũng hết. Nguyễn Du nao nức  cố tìm cách gặp người đàn bà gẩy đàn cầm. Trong cái không khí nhốn nháo chào hỏi tan hàng, ông đến được nơi người đàn bà ấy. Ông dịu dàng nhìn vào đôi mắt nàng. Đôi mắt ấy nghẹn ngào cúi xuống. Mái tóc hoa râm như cánh rừng thưa trụi lá. Đôi vai nàng như đôi vai của một cánh chim gặp mưa giữa trời bão tố. Ông vẫn dịu dàng nhìn nàng - nhìn những phương trời thăm thẳm nỗi phôi pha. Ngày xuân mòn mỏi má hồng phôi pha. Nàng ngập ngừng, không nhìn lại ông, nhưng ông nghe rất rõ tiếng nàng hỏi:

- Ngài có phải là cậu Bẩy con quan cố Tham Tụng không?

- Vâng…

Vâng! Chính tôi là người ấy. Chính người ấy là tôi…

- Vâng! Cô Cầm???

- Vâng…

Ôi Cầm Nương! Chính là nàng! Tôi vẫn ngờ ngợ là nàng. Nhưng mà trời ơi rõ ràng mở mắt còn ngờ chiêm bao.

Tại sao lại là Cầm Nương được chứ? Người nữ danh ca ấy ở Thăng Long không ai biết rõ tên họ. Thuở nhỏ nàng học đàn cầm trong đội nữ nhạc ở cung vua Lê. Vì thạo đàn cầm nên người ta quen gọi là Cầm Nương. Khi Tây Sơn kéo quân ra chiếm Bắc Hà, các đội nữ nhạc nhà Lê, người chết, kẻ lưu lạc. Nàng vẫn ôm giữ cây đàn trăng. Vì những khúc hát nàng thuộc toàn là các khúc cung phụng gẩy cho vua nghe, người ngoài không hề biết, nên tài nghệ và tiếng tăm  nàng nổi nhất một thời.

Bấy giờ tôi còn trẻ (25 tuổi) thỉnh thoảng về Thăng Long thăm anh Nguyễn Nễ, ở trọ gần Giám Hồ (hồ Gương). Gần đấy, quan quân Tây Sơn thường mở những cuộc hát lớn, toàn là danh ca lộng lẫy, hàng vài chục người. Nàng nhờ tiếng đàn cầm mà nổi tiếng là đệ nhất danh ca Bắc Hà. Nàng vừa hát hay, lại vừa khéo nói khôi hài. Nàng còn có thể sáng tác những khúc ca mới phổ vào cây đàn Nguyễn. Khắp mặt tướng sĩ Tây Sơn đều mê đắm điên đảo, đua nhau thưởng từng bát rượu, nàng uống hết ngay. Tiền thưởng cùng với gấm vóc lụa là đầy mặt đất. Tôi đứng trong bóng tối, nhìn không rõ mặt nàng. Mãi sau mới gặp ở nhà anh tôi. Người nàng thâm thấp, má bầu, nhan sắc không phải là chim sa cá lặn, nhưng trắng trẻo đầy đặn, khéo trang điểm, lông mày thanh, áo hồng, quần lụa cánh chả hay xanh nhạt đầy vẻ phong nhã. Nàng ưa uống rượu, pha trò, đôi mắt long lanh kiêu sa như không để mắt tới ai. Tôi có nhiều dịp uống rượu và chơi thuyền cùng nàng…

Sau đó vài năm tôi dời nhà về Nam, từ đó không gặp nàng…

- Cô Cầm! Thế rồi sau đó ra sao ?

- … nay tuổi đã già, sắc đã nhạt, thiếp thuê tạm gian nhà lá ở ngoại thành. Thỉnh thoảng các quan yến tiệc, hay dân gian tế lễ, lại tìm thiếp đến hát. Than ôi! Giang hà nhật hạ, món tiền thù tặng ít ỏi, nhưng cũng nhờ đấy làm kế sinh nhai cho qua ngày đoạn tháng. Thiếp nghĩ tủi phận mình kém người ca nữ trên bến Tầm Dương…

Nàng kể giọng sập sùi. Ông lặng người đi.

Than Ôi! Người nữ danh ca ấy sao ra nông nỗi thế! Nguyễn Du bồi hồi. Lại suốt đêm ông không yên giấc. Ông cứ đi ra đi vào, ngẩng lên cúi xuống, ngậm ngùi cho cảnh xưa và cảnh nay. Trăm năm trong cõi người ta, cái vui cái khổ khéo là đắng cay. Trải qua một cuộc đổi thay, những điều trông thấy mà đau đớn lòng.

Cuộc gặp gỡ kỳ lạ này, sau khi từ biệt, khiến ông cảm thương vô hạn. Trên đường đi sứ, trước khi vào đất Trung Hoa, Nguyễn Du làm xong bài trường ca: 

Long Thành Cầm Giả Ca

Long thành giai nhân

Tính thị bất ký thanh

Độc thiện Nguyễn cầm

Cử thành chi nhân dĩ Cầm danh

Học đắc tiên triều cung trung "cung phụng khúc"

Tự thị thiên thượng nhân gian đệ nhất thanh

Dư ức thiếu thời tằng nhất kiến

Giám Hồ hồ biên dạ khai yến

Kỳ thời tam thất chính phương niên

Hồng trang yểm ái đào hoa diện

Đà nhan hám thái tối nghi nhân

Lịch loạn ngũ thanh tùy thủ biến

Hoãn như sơ phong độ tùng lâm

Thanh như song hạc minh tại âm

Liệt như Tiến - phúc - bi đầu toái tích lịch

Ai như Trang Tích bệnh trung vi Việt ngâm

Thính giả mỹ mỹ bất tri quyện

Tiện thi trung - hòa đại nội âm

Tây Sơn chư thần mãn tọa tận khuynh đảo

Triệt dạ truy hoan bất tri bão

Tả phao hữu trịch tranh triền đầu

Nê thổ kim tiền thù thảo thảo

Hào hoa ý khí lăng vương hầu

Ngũ - Lăng thiếu niên bất túc đạo

Tính tương tam thập lục cung xuân

Hoạt tố Trường An vô giá bảo

Thủ tịch hồi đầu nhị thập niên

Tây Sơn bại hậu dư Nam thiên

Chỉ xích Long Thành bất phục kiến

Hà huống thành trung ca vũ diên

Tuyên phủ sứ quân vị dư trụng mãi tiếu

Tịch trung ca kỹ giai niên thiếu

Tịch mạt nhất nhân phát bán hoa

Nhan sấu thần khô hình lược tiểu

Lang tạ tàn mi bất sức trang

Thùy tri tựu thị đương thời thành trung đệ nhất diệu

Cựu khúc thanh thanh ám lệ thùy

Nhĩ trung tĩnh thính tâm trung bi

Mãnh nhiên ức khởi nhị thập niên tiền sự

Giám Hồ tịch trung tằng kiến chi

Thành quách suy di nhân sự cải

Kỷ xứ tang điền biến thương hải

Tây Sơn cơ nghiệp tận tiêu vong

Ca vũ không di nhất nhân tại

Thuấn tức bách niên năng kỷ thì

Thương tâm vãng sự lệ triêm y

Nam hà qui lai đầu tận bạch

Quái để giai nhân nhan sắc suy

Song nhãn trừng trừng không tưởng tượng

Khả liên đối diện bất tương tri

Bài Ca Người Gẩy Đàn Thành Thăng Long

Rằng thưa người đẹp Long thành

Họ tên không rõ rất rành cầm chương

Khắp thành đều gọi Cầm Nương

Một cung “phụng khúc” còn nhường cho ai

Khúc từ triều trước cung ngai

So ra tiên giới trần ai nào bằng

Nhớ ta hồi trẻ gặp nàng

Hồ Gương dạ tiệc tuổi vàng đôi mươi

Xiêm hồng ánh mặt càng tươi

Rượu nồng nồng đượm càng mười phần ưa

Năm cung thánh thót tay đưa

Khoan như gió thoảng trên rừng thông xanh

Trong như tiếng hạc mây lành

Mạnh như tiếng sét tan tành đá bia

Buồn như Trang Tích xưa kia

Ốm đau tiếng Việt đầm đìa hát ngâm

Người nghe như nín như câm

Ấy đàn cung cấm ấy âm trung hòa

Tây Sơn văn võ mấy tòa

Thâu đêm say đắm la đà chứa chan

Kẻ quăng người ném tiền ban

Nghìn vàng như thể tro tàn đất nâu

Hào hoa rất mực vương hầu

Ngũ Lăng bọn trẻ còn lâu mới bì

Nàng đà vô giá kinh kỳ

Với băm sáu ngón xuân thì kiêu sa

Hai mươi năm thấm thoát qua

Tây Sơn thua trận còn ta lìa nhà

Từ Nam ngàn dặm trăng tà

Thăng Long không thấy huống là tiệc hoa

Nay quan tuyên phủ tiếp ta

Họp thương nữ trẻ hát ca vang lừng

Nhác trông một vẻ ngập ngừng

Hình dung tiều tụy lưng chừng tóc râm

Phấn son nhạt nét mi tàn

Nào ai biết đấy tiếng đàn không hai

Khúc xưa lời xoáy bên tai

Lặng nghe tê tái như mài ruột gan

Nhớ ra hai chục năm dài

Giám Hồ thuở đó một nàng ở trong

Người dời thành đổ quách long

Ruộng dâu một sớm vào lòng biển xanh

Tây Sơn nghiệp sạch sành sanh

Còn trơ khúc hát võ vàng ca nhi

Trăm năm chớp mắt ra gì

Thương tâm chuyện trước khóc vì chuyện sau

Ta về đầu bạc như lau

Giai nhân sắc cũng phai màu xuân tơ

Rõ ràng mở mắt còn ngờ

Buồn sao gặp gỡ thẫn thờ không hay

Lời thơ phảng phất những u tình đồng vọng trong thơ Bạch Cư Dị với người ca nữ bến Tầm Dương, và ngậm ngùi bi tráng  trong thơ Tô Đông Pha với bài Phú Xích Bích. Than ôi, những sự nghiệp anh hùng nay còn đâu! Chỉ có tiếng đàn cầm của người cung nữ thành Thăng Long để đẩy lịch sử ra khỏi biên giới của thi ca, dìu giai nhân sang bên kia bờ bến mộng, mà đôi chân của thi sĩ vẫn lẽo đẽo trên đoạn đường lữ thứ…

Phải chăng thi sĩ đã thấy mình đi như là đi mãi - đi đến kỳ cùng cuộc lữ. Thi sĩ thấy mình sinh ra là để đi - là định mệnh không bến bờ dù lịch sử vẫn đổ dồn như ngàn sóng nhấp nhô. Đôi cánh thơ chở theo những tâm tình đồng vọng vẫn bay miết qua cõi điêu tàn hoang phế - bay trong khói lửa ly loạn - trong giông bão cuồng xô - để hốt nhiên biến tan thành giấc mộng lồng lộng gió tà huy

Em về rũ áo mù sa

Trút quần phong nhụy cho tà huy bay

(Thơ Bùi Giáng).

23/9/2011

Tường Vũ Anh Thy

Theo http://tuongvuanhthy.blogspot.com/