Nhà thơ thứ 101

Nhà thơ thứ 101

“Nếu đã có một trăm người nông dân, làm người nông dân thứ một trăm lẻ một, dễ hơn. Nếu đã có một trăm nhà thơ, làm nhà thơ thứ một trăm lẻ một, khó hơn”.
Rasun nói vế thứ nhất đúng với nền kinh tế tự cung, tự cấp trở về trước. Nghĩa là nền kinh tế chưa tới trình độ kinh tế hàng hóa, kinh tế thị trường. Nông dân trong các tổ chức kinh tế đơn giản ấy chỉ cần làm việc theo kinh nghiệm là đủ. Vì vậy người nông dân thứ 101 đã có cả một bồ kinh nghiệm của một trăm nông dân đi trước để lại, chỉ cần làm theo là được, không nhất thiết phải sáng tạo gì thêm. Sản xuất của họ là tự nhiên, tự cung, tự cấp, sản xuất ra sản phẩm cho mình sử dụng, không hướng tới thị trường để bán.
Nhưng khi nền nông nghiệp phát triển đến kinh tế hàng hóa, kinh tế thị trường thì không còn đúng nữa. Đó là nền kinh tế sản xuất ra hàng hóa cho người khác sử dụng, thông qua trao đổi trên thị trường. Các mối quan hệ trong sản xuất đã khác. Nền kinh tế đó phải hướng tới thị trường. Thị trường là nơi kiểm nghiệm cuối cùng của kết quả sản xuất. Họ luôn luôn đứng trước các khả năng bị phân hóa, giàu và nghèo, phát triển và phá sản. Người nông dân thứ 101, nếu cứ trông chờ vào kinh nghiệm của một trăm nông dân đi trước thì không thể chiến thắng trong cạnh tranh và chắc chắn phá sản! Cuộc cạnh tranh kinh tế toàn cầu ngày càng gay gắt, đòi hỏi phải giảm chi phí và tăng năng suất lao động, hàng hóa của họ tạo ra phải khác biệt mới có khả năng lọt qua khe cửa hẹp, sự kiểm nghiệm cuối cùng của thị trường.
Thực chất cạnh tranh là cạnh tranh giá tri. Trong cơ cấu giá trị hàng hóa, có hai loại lao động (trừu tượng) tham gia. Một là lao động cơ bắp và hai là lao động chất xám. Theo đó lao động chất xám càng lớn thì khả năng chiến thắng càng cao. Ngược lại lao động cơ bắp càng lớn thì khả năng thất bại càng lớn. Vì vậy họ phải đủ vốn, thay đổi công nghệ, đào tạo nhân lực và nâng cao trình độ quản lý. Liên kết với khoa học, thay đổi quy trình sản xuất đạt tối ưu, tạo ra sản phẩm mới, hướng tới lợi nhuận bình quân, thậm chí lợi nhuận siêu ngạch. Hoặc có thể tham gia một công đoạn nhỏ trong chuỗi giá trị toàn cầu. Khoa học – công nghệ cũng luôn luôn thay đổi, thời gian rút ngắn và trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp. Nền kinh tế thị trường thời văn minh tin học luôn đặt mọi người ở thế lạc hậu tiềm năng. Trong tư duy nền sản xuất đó đòi hỏi phải thay đổi từng ngày, trong hành động phải cập nhật từng giờ, họ mới có thể tạo ra sản phẩm hàng hóa thích ứng.
Thế đấy, anh nông dân thứ 101 của chúng ta sẽ như thế nào khi hàng hóa của Nhật Bản hiện nay, lao động chất xám chiếm 80%? Liệu anh ta có thể bình chân học theo kinh nghiệm của người nông dân đi trước được không? Nền kinh tế thị trường đòi hỏi nông dân phải nhận thức tư giác, trước khi hành động để có một chỗ đứng trong thị trường. Những cái cần nhận thức đều là những công cụ điều tiết thị trường thiện chiến và vô hình, tác động sau lưng họ như quy luật giá trị, quan hệ cung – cầu, quan hệ tiền tệ… Người nông dân thứ 101 không được phép lặp lại một trăm người nông dân đi trước. Hay nói cách khác người nông dân thứ 101 phải tạo ra những loại hàng hoá mà những người nông dân đi trước chưa biết hoặc không thể làm được, đáp ứng thị trường và được thị trường chấp nhận. Quy mô sản xuất nhỏ, họ có thể hướng tới những thị trường ngách. Dù vậy, người nông dân thứ 101 cần nhiều kiến thức, nhạy bén hơn, trình độ quản lý sáng tạo hơn, tạo ra những sản phẩm khác biệt mới hy vọng tồn tại và phát triển.
Từ anh nông dân thứ 101, tôi lại nghĩ về các nhà thơ thứ 101 trong kinh tế thị trường toàn cầu hóa. Bất chấp cơ chế kinh tế – xã hội, bất chấp cả các chế độ chính trị, bất chấp cả quốc gia, nhà thơ chỉ có quyền tồn tại với tư cách là riêng biệt, cá nhân, giọng điệu riêng. Tóm lại là không được giống bất kỳ ai, bất kỳ nhà thơ nào cho dù đó là Puskin, Lecman tôp, Nguyễn Du… thiên tài chăng nữa. Thực tiễn thơ chỉ chấp nhận khi thơ của họ tổn tại khác biệt! Những ai dùng thơ “công thức”, thơ “vần điệu trọng luật”, kiểu phổ lời vào bản nhạc dân gian, gặp nhiều khó khăn hơn.
Ngày nay, làm anh nông dân thứ 101 đã rất khó, làm nhà thơ thứ 101 cũng chẳng dễ dàng gì! Hình thái kinh tế – xã hội đổi thay, nền sản xuất xã hội phải thay đổi. Nền sản xuất đã thay đổi, mọi phản ánh xoay quanh nó đều thay đổi theo. Trong đó có tình người – gốc của thơ. Thơ phản ánh tình người, lịch sử đã chuyển giai đoạn, tình người trong thị trường đã rất khác trước. Tình người được phủ qua các lớp quan hệ tiền tệ. Đó là những thử thách các nhà thơ thứ 101, các thiên tài thơ trước đây chưa gặp. Cái khó của nhà thơ thứ 101 là cái khó của người cắm hoa, khi trên bàn đã có một lọ hoa với một trăm màu sắc rực rỡ. Nhà thơ thứ 101 phải cắm vào lọ hoa đó, một loại hoa của riêng mình mà không được phép trùng lặp những loại hoa đã có. Nhưng nhà thơ thứ 101 có lợi thế mà một trăm nhà thơ trước đó không có. Đó là đời sống luôn tạo ra tình người mới và ngôn ngữ mới, đó là những điều hệ trọng của thơ mà nhà thơ thứ 101 có điều kiện thẩm thấu nhanh hơn vì là thời của họ. Nếu thơ đòi hỏi lạ từ ngôn ngữ đến cấu tứ, giọng điệu, cách diễn đạt hay tổng quát là thi pháp mới… thì nhà thơ thứ 101 là đại diện gần nhất của thời đại đòi hỏi sự đổi thay của thơ. Một trăm nhà thơ đến trước rất khó khăn trong việc làm mới mình trong khi nhà thơ thứ 101 không mất nhiều công sức lắm họ đã có rồi. Đội quân ngôn từ long lanh sự sống biết cách sắp hàng hợp với thẩm mỹ của thời nhà thơ thứ 101 sống nên họ tiếp nhận tốt nhất.
Với thi pháp, một trăm nhà thơ có thể chấp nhận loại thơ có sự tham gia chủ quan của bàn tay con người dựa vào vần, nhạc giàu có trong tiếng Việt, vốn ra đời sau bờ tre, mái rạ của một nền kinh tế tiểu nông, lạc hậu, ngưng đọng hàng ngàn năm. Nhà thơ thứ 101 chỉ nhìn thấy cái cày chìa vôi, cái liềm, cái hái… từ trong các bảo tàng. Họ cũng không thấy con trâu đi cày và vị trí “đầu cơ nghiệp” của nó. Họ cũng không còn chứng kiến cây tre hay các sản phẩm từ tre, rổ rá, dần, sàng… gần gũi trong đời sống nông dân như những nhà thơ trước đó. Nền công nghiệp đã tạo ra các sản phẩm thay thế. Những thay đổi từ công cụ sản xuất cho thấy thời đại đã thay đổi hoàn toàn khác trước. Thơ là một múi cam trong quả cam đời có vô số múi, giữa chúng có mối liên hệ qua lại với nhau. Giờ đây sở hữu tư nhân được tôn trọng và đề cao vì nền kinh tế thị trường đòi hỏi mỗi loại hàng hóa đều có chủ cụ thể của nó. Thi pháp vốn có tính lịch sử. Khi lịch sử thay đổi thì chính nó cũng phải đổi thay. Trong bối cảnh đó, nhà thơ thứ 101 khó chấp nhận thi pháp cũ, nếu họ muốn trở thành nhà thơ thời của họ. Nếu chấp nhận, họ cũng chỉ là nhà thơ thứ một trăm.
Nhưng đó chỉ là lý thuyết. Trong thực tế có nhà thơ tuổi trẻ nhưng thơ rất già và nhà thơ tuổi già nhưng thơ rất trẻ. Trẻ hay già ứng với nhà thơ là tâm hồn ấy có thật sự nhạy cảm và biến hóa thích ứng được với sự thay đổi, đặc biệt khi những thay đổi về chất của cuộc sống không? Raxun cũng từng đặt câu hỏi: “Giữa tôi và bố tôi, ai trẻ hơn ai?”. Một câu hỏi thật thú vị nó chỉ ra, vấn đề của nhà thơ là tài năng, là tâm hồn chứ không chỉ trẻ hay già của bề ngoài, tuổi tác. Tài năng sẽ biết cách vượt qua những hạn chế về thi pháp của một thời là hợp lý để phát hiện và tiếp cận thành công thì pháp mới. Hỗ trợ đắc lực cho họ chính là thời đại  phát triển ngày càng nhanh hơn và hiệu quả hơn của nền kinh tế thị trường toàn cầu hóa.
Nhưng rồi đến lượt nhà thơ thứ 101 trở thành nhà thơ đến trước. Trong thơ không cần kinh nghiệm mà cần tâm hồn tươi non nảy nở và sáng tạo, tâm hồn ấy thuộc về tuổi trẻ nhiều hơn. Cũng như người nông dân, thời thị trường toàn cầu hóa thách thức họ, các nhà thơ thời tương ứng cần sự tu luyện từ kiến thức, những trải nghiệm và phát hiện thi pháp mới… để có thể vượt qua thách thức, đáp ứng yêu cầu thưởng thức của công chúng và hội nhập với thời đại. Trong hội nhập, thơ đòi hỏi tính dân tộc và hiện đại – chính là đôi cánh bảo đảm cho nhà thơ và thơ được tôn trọng, bình đẳng với các nền thơ khác. Chỉ có trên nền tảng ấy, người ta mới cần thơ của nhà thơ ở một dân tộc nào đó…
Chú thích:
* Rasun Gamzatov - Đaghesstan của tôi, bản dịch của Phan Hồng Giang.
24/3/2025
Vương Cường
Theo https://vanvn.vn/