Trẩy Chùa Hương.jpg)
.jpg)
(…) Mùa xuân năm nay, tháng Hai ngày 18, là ngày hội Chùa,
cùng với bạn là Trần quân và Phạm quân đi trẩy chùa Hương. Lại thêm một ông bạn
chung nữa là Sa Công, ông chính là người đồng châu với Phật Tổ Thích Già, lạc
loài đến Nam thổ này, vì thanh khí lẽ bằng cùng với bọn mình gây thành một cuộc
giao tình thân mật. Ông sắp phải viễn biệt anh em, nên anh em muốn rủ đi, trước
là vãng cảnh thăm chùa, sau là cùng nhau chuyện trò trước khi xa vắng.
(…) Từ Hà Nội về Chùa có hai đường: một đường Hà Đông, một đường
Hà Nam. Đường Hà Đông, là đường bộ, đi xe hơi mau hơn, chỉ trong khoảng một
ngày vừa đi vừa về được. Nhưng bọn mình đã đi du xuân mà lại thêm cái mục đích
khảo cứu nữa, nếu vội vàng hấp tấp như vậy thời còn thú chi mà có ích chi? Vậy
anh em định đi đường Hà Nam là đường thủy, tuy chậm hơn mà có phong phú hơn.
Chiều ngày 17 đi chuyến xe lửa cuối cùng xuống Phủ Lý. Đã hẹn trước với Bùi
Quân ở Châu Cầu mướn chiếc đò đợi sẵn. Tám giờ tối tới nơi. Bùi Quân cho ăn cơm
rồi cùng bọn mình xuống đò. Ước 10 giờ đêm, trời sáng trăng suông, gió hơi hiu
hắt, thuyền dương buồm chạy, lên bến Đục Khê. Đêm khuya thanh vắng, sông rộng bờ
cao, giữa khoảng trời nước long lanh, tiếng ca nhi thánh thót, giọng du tử hề
hà, cũng phảng phất được ít nhiều cái thú của các bậc cao nhân danh
sĩ đời xưa lấy bầu rượu túi thơ mà sánh với non xanh nước biếc…
Thuyền chạy cả đêm, ước tám giờ thời đến Bến Đục. Khách lên bộ,
cho thuyền đợi đó. Đi một thôi đường, qua mấy cái chợ, rồi đến bến đò suối, là
đường đi thẳng vào Chùa. (…) Thật trông cái cảnh tượng nơi bến đò đó mà thảm
thay. Hàng nghìn con người đứng chực, có người đứng từ tang tảng sáng, chốc mới
có chiếc đò chở khách trong Chùa ra, khách dưới chưa lên, khách trên ồ xuống,
đò bất quá là một chiếc tam bản đựng được mươi người là nhiều quá, thế mà mỗi
lúc xô xuống đến hai ba mươi người, vừa gồng vừa gánh, vừa siểng vừa cọ, đò chềnh
nghiêng chềnh ngửa đi, lắm khi chỉ còn mấp mé mặt nước, tưởng chỉ ngồi
nánh một tí là đổ cả người lẫn đồ xuống nước, nhiều người ướt cả quần áo, mất
thắt lưng tay nải, giầy dép áo khăn là thường. Thật là hỗn độn cẩu thả, không
có lề luật phép tắc gì cả. Nguyên chỉ có làng sở tại đó mới có quyền chở đò suối,
đón khách vào Chùa cùng đưa khách ở Chùa ra, quyền ấy tức là một cái “chuyên quyền” (monopole) không ai tranh được.
Làng có ước 80 chiếc đò, vừa ra vừa vào, ngày ít khách thời chở đủ mà những
ngày nhiều khách, nhất là mấy ngày hội, thời quyết là không sao xuể được. 
Cứ
như lời quan Phủ thời riêng một khoản đó làng mỗi năm cũng thu được tới năm
ngàn bạc, thật là một món thâu nhập to, nếu khéo biết quản trị kinh lý thời gây
nên cái tư bản lớn làm được nhiều việc công ích cho dân đoàn. Nhưng
không những không kinh lý quản trị được, mỗi năm thu được bao nhiêu lãng phí đi
mất cả, mà cả làng lại chỉ trông vào một khoản đó mà ăn, ngoài không có nghề
nghiệp gì. Đã không có nghề nghiệp gì, lấy đấy làm sinh nhai, mà cách sắp đặt vụng
về như vậy, hỗn độn như vậy, thời đủ biết người mình hèn thật. Đàn anh trong
làng, anh nào cũng chỉ biết khư khư lấy một mình, không ai nghĩ đến việc lợi hại
chung, thời trách nào mà công việc chẳng hư hỏng. Nay bọn đàn anh nếu biết khôn
khéo ra thời nên chỉnh đốn lại các cuộc chở đò suối đó thế nào cho vừa tiện cho
hành khách, vừa lợi cho dân làng. Trong làng có bao nhiêu đò, của những
ai, trước hết phải kê ra cho rõ. Ngày vắng khách cho chạy một phần, ngày đông
khách cho chạy hết cả.
Núi cao quá thường làm cho người ta dợn, sông rộng quá thường làm cho người
ta ghê, mà non kia nước này thật là vừa bằng cái sức người tưởng tượng,
nên coi ra rất là mỹ miều khả ái. Mỗi dãy mỗi trái đều có tên riêng, tùy hình
mà đặt: đây là con vâm đương đang ăn cỏ, trông cũng phảng phất như hình con voi
chúc vòi xuống ruộng lúa, bên đầu lại có chỗ cong lại như hình cái tai, mới nhìn
không ai nhận, mà đã có người gọi tên lên rồi thời càng nhìn càng thấy hệt như
con voi, mới biết cái danh hiệu thật là có ảnh hưởng đến sự tưởng tượng
nhiều lắm vậy; lại kia là núi mâm xôi con gà, trông cũng mường tượng như
con gà đặt trên mâm xôi thật! Ôi! Cái trí biến báo của người ta thật
là vô cùng vậy.
Gần trưa tới chùa ngoài, tức chữ gọi là Thiên Trù, nghĩa là
cái “bếp trời”, là chỗ sửa soạn đồ lễ vật để vào dâng trong động. Tuy tên nhỏ mọn
như thế mà nghiễm nhiên là một tòa dinh vũ nguy nga, ở giữa một cái cao nguyên,
bốn bề toàn núi, trông rất là có thể thế. Cách kiến trúc tuy không có gì là
khéo là đẹp, mà to lớn lực lưỡng, thực là xứng đáng với cái cảnh chung quanh,
coi đủ biết là chùa giàu, tiền thâu nhập nhiều, sổ chi tiêu rộng. Nghe đâu mỗi
mùa số khách thập phương tới năm vạn người. Cứ bỏ rẻ mỗi người cúng vào chùa một
đồng bạc, thời mỗi năm nhà chùa cũng thâu nhập năm vạn bạc: công ty
buôn nào mà đồng niên lời lãi được bấy nhiêu? Nguyễn Phủ đài trưa hôm ấy cũng tới
Chùa, để cùng bọn mình chia cái thú đăng lâm,…đăng lâm vào giữa giờ ngọ, nắng mặt
trời tới ngoại 40 độ! Phủ đài nói chuyện tiền thâu nhập to lớn như vậy
toàn nhà chùa quản trị lấy, dân sở tại cũng không biết mà quan sở tại
cũng chẳng hay. Số tiền ấy mà khéo biết dùng thời kinh doanh việc chi mà chẳng
được.
(…) Các đám đông ở nước mình thật là không có kỷ luật, không
có trật tự gì cả, rất tạp đạp, rất hỗn độn, dầu ở nơi lễ bái kỉnh trọng cũng kẻ
đi người lại, kẻ đứng người ngồi, nói nói cười cười, kêu kêu gọi gọi, ồn ào lộn
xộn, khó mà nghiệm cho được cái tâm lý những người ngẫu hợp lại đó. Lại thêm
khói hương ngùn ngụt, mùi người xông ngạt, tiếng chuông, tiếng trống, tiếng mõ
đinh tai, đủ khiến cho nhà khảo cứu như vào chốn mê ly, chẳng biết chỗ
nào mà dò. Song nhận cho kỹ, dẫu trong đám ồn ào đó mà cũng có nhiều người cái
mặt rầu rầu, con mắt dim dim, như ngoan như độn, như dại như ngây, tưởng
giá sét đánh bên mình cũng không tỉnh. Những người ấy chính là người thành tâm
tín ngưỡng đó, chớ không phải những kẻ lau chau láu táu, miệng khấn tay vái,
nào sụt nào sùi, bao nhiêu sự tâm niệm thành kính là ra chân tay mồm miệng cả.
(…) Giữa trưa thời cả đoàn trẩy vào “Chùa Hương”, tức là vào
động. Có đem theo mấy bộ đăng sơn để phòng chỗ nào mỏi chân thời lên cho đỡ mệt.
Nhưng bọn mình xem ra ai cũng có cái “lòng tôn giáo” cả nên ai cũng đủ sức nhẫn
nại mà chịu được chân chồn gối mỏi, miệng khát cật nóng, trong ngót hai giờ đồng
hồ, không cần phải dụng đến đăng sơn mấy. Kể đi như vậy đương giữa trưa cũng mệt
thật, không phải rằng đường đi có khó khăn nguy hiểm gì, nhưng lắm chỗ dốc quá
cứ trèo ngược mãi lên, mỗi bước như hai chân phải nâng cả ngót năm chục cân nặng
cái thân thể mình lên, nên mỏi quá nhọc quá. Người nào phì mập đến bảy tám mươi
cân mà cứ trèo như vậy luôn trong hai giờ không nghỉ, trên thời trời nắng chang
chang, tưởng đến đứt hơi ra được. Nhưng hai bên đường đã có hàng quán, tùy
độ đường mà đặt, đến chỗ nào mỏi mệt thời đã có sẵn nơi uống nước nghỉ chân. Lại
người đi lũ lượt, kẻ ra người vào, chân bước miệng “Nam mô”, coi rất vui, cũng
quên được sự mỏi mệt đi nhiều. Có lắm bà cụ đã già mà đi son són, như ta đi
ngoài phố, không ra dáng mệt nhọc gì, tin rằng đi việc lễ bái phúc đức thời Phật
phù hộ cho, coi đó đủ biết cái lòng tín ngưỡng mạnh là dường nào. Không gì cảm
động bằng chợt đến khúc đường vắng, khuất núi cao, trông thấy bà lão già tay lần
tràng hạt, tay cầm gậy tre, chân đi bước một, miệng đọc “Nam mô”, tiếng vang động
bên sườn núi dưới gốc cây, nghe ai oán vô cùng, tưởng như tiếng tự trong
thâm tâm mà ra, kêu được hết cái nỗi đau khổ của loài người.
(…) Đi qua “Giếng giải oan”, là một cái giếng nước trong ở
trong đá chảy ra, trên xây cái đền nhỏ bằng gạch thờ chư vị, chỉ có một cái cửa
nách con vào trong tối om, ngạt những mùi hương khói, chẳng trông thấy gì,
khách thập phương chen nhau vào mà lấy nước, nói rằng nước ấy ai đau mắt kinh
niên rỏ một giọt thời khỏi ngay. Lại bên cạnh giếng có một viên đá vôi, nhiều
người lấy dao cạo lấy cái bột ở đấy đem về để trị đau mắt. Không biết hai thứ
thuốc tiên đó có chữa được nhiều người khỏi mắt không, nhưng chắc cũng lắm người
đau thêm hoặc hỏng mắt vì đó. Song lòng người ta đã tin thời dẫu độc cũng là
hay. Cái tín lực thật là cái sức mạnh đệ nhất ở đời vậy. Lại đi qua chỗ “Cửa
Võng”, gọi tên là thế vì khi trước có cái cây lớn chăng dây thành cái võng,
ngày nay cây đã đổ mất rồi. Đến nơi gọi là “Trấn Song” là chỗ trèo lên gian trước
hơn cả, có cái dốc dựng cao tới hai ba mươi thước tây; ngày nay đã có bậc lên
còn dễ hơn, chớ ngày xưa đi đến đấy là nguy hiểm lắm.
Đến hai giờ chiều thời vào tới động. Gần tới nơi phải đi dốc
xuống một thôi, bóng cây u ám, đá núi ẩm thấp, đi trên đường nóng nực, đến đấy
thấy mát lạnh, rồi tới một cái cửa hang to, trông tối om, chỉ thấy lố nhố những
đèn nến như sao sa, khói hương đưa lên như mây ám. Đó là động Hương Tích vậy. Mới
thò đầu vào chỉ thấy khói hương xông sặc ngào ngạt, nước mắt nước mũi chan chứa,
không nhận ra người vật gì cả, chỉ trông lố nhố một lũ bóng nhấp nhô như trên
màn chớp ảnh vậy. Lại thêm tiếng chuông, tiếng trống tiếng mõ tiếng pháo, tiếng
súc thẻ, tiếng cầu khấn, rộn rịp om sòm, thật là rức óc đinh tai. Cái cách thờ
cúng của người mình cũng kỳ thay. Hình như thần Phật là của chung,
đi lỡi (tức lễ – PT chú) được nhiều được phúc nhiều, nên tranh nhau
mà cầu lỡi, tranh nhau mà thắp cho nhiều nến, đốt cho nhiều hương, mỗi người mỗi
làm như vậy, thành ra đám họp chợ, không phải là nơi cầu nguyện. Ôi! Cái lòng
tín ngưỡng của người mình phát biểu ra một cách thật là thô bỉ sỗ
sàng thay!
(…) Coi cái động Hương Tích đó cũng chẳng lấy gì làm đẹp, tưởng
không xứng đáng cái huy hiệu “Nam Thiên đệ nhất động” của Chúa Trịnh
khắc ở cửa hang đời xưa. Theo tục truyền thời động này bắt đầu thờ từ đời nhà Trịnh,
không biết vào niên hiệu nào: hiện nay ở chùa trong chùa ngoài cũng không còn
có bi ký tự tích gì làm chứng cớ. Duy ở ngoài Thiên Trù còn một cái tháp cổ xây
bằng những “gạch hòm sớ” nung thành chai, dài ước 50,60 phân tây, dầy tới 15,20
phân, có đúc những miếng huỳnh miếng trám, những chữ phạn tự (chữ Phật), coi rất
là cổ kính, nhưng cũng không có sự tích niên hiệu gì, chẳng biết vào thời đại
nào. Động không đẹp là vì ở thụt xuống một cái lũng sâu, trông không sáng sủa,
không có bề thế, nhưng cũng có cái vẻ sầm uất uy nghiêm. Trong động có những thạch
nhũ rủ xuống, người ta gọi là cái “mắc áo”, có những hang những hốc người ta
cho là đường lên trời đường xuống âm phủ, có những đống đá nhấp nhô người ta gọi
là “núi các cô các cậu”, những người hiếm hoi đến cầu tự ở đấy, v.v… toàn là những
cái tục truyền phụ họa, chẳng có gì là kỳ lạ cả. Nhưng phàm cảnh sơn nham không
có đẹp ở trái núi hay ở viên đá, mà phần nhiều đẹp ở cái khí sắc mỗi lúc, tùy
trời u ám hay trời sáng sủa, buổi chiêu dương hay lúc tịch dương, mặt trời ánh
sáng, sắc núi đậm phai, mà mỗi lúc khác nhau. Vậy bấy giờ đã trở về chiều, mặt
trời đã xế, đứng tận trong cùng động nhìn ra ngoài cửa, thật là một bức tranh
tuyệt bút. Khói hương đưa ra cửa động, mờ ám như đám sương mù, mặt trời phản
chiếu nửa đỏ nửa vàng, bóng cây phất phới như thấp như cao, đứng trong nhìn ra
như trông qua một cái gương mờ: bấy giờ tưởng bước chân ra cửa động là tiện
thị để mình vào nơi mộng cảnh nào, theo sương mù mà bay bổng lên mấy từng mây,
có lẽ đấy chính là cõi tây thiên tĩnh thổ vậy. Nhưng chửa bước chân ra khỏi cửa
thời cái mộng cảnh đã tan rồi, mà chỉ ngửi thấy những mùi xú uế ở chung quanh
chùa bốc lên, thật là cảnh chân với cảnh mộng cách xa nhau nhiều lắm!
Khi trở ra chùa ngoài thời trời đã về chiều, khí đã mát mẻ.
Đi xuống không nhọc bằng trèo lên. Khi lên thời mỗi bước như phải nâng cả mình
lên, nên chồn chân và mỏi vế; khi xuống thời cứ thuận dốc mà như ở trên đẩy người
xuống, đi mau lắm. Ra gần đến chùa ngoài thời trông thấy dãy núi ở bên tay trái
có mấy lớp nhà cao làm kiểu tây, cheo leo ở sườn núi, đứng xa tưởng
cái nhà mát của người Tây nào. Hỏi ra mới biết rằng đấy là
“Chùa Tiên”, trên cũng có cái động nhỏ, cái nhà tây có lầu đó tức
là nhà “khách sạn” tiếp phụ vào chùa. Động với nhà cũng tầm
thường cả, không có gì là đẹp, nhưng đứng trên ấy rộng trông được cả khắp miền
núi non đó, thứ nhất là gồm được cả cái qui mô của “Chùa ngoài” kể
cũng đã to lớn thật. Lại đứng đấy mà ngắm con đường vào “Chùa trong” thật như một
giải lụa vòng quanh núi, mà người đi là một lũ kiến bò.
Chiều tối vừa đến “Chùa ngoài”, ăn cơm, nghỉ chân, để sửa soạn
sáng mai ra sớm. Nhà chùa dọn nhà quan cư cho ngủ, có ý biệt
đãi vậy. Đến khuya khuya thời ngoài núi chim gõ mõ, trong chùa người tụng kinh,
các ban thờ Phật đèn nến sáng choang, hương hoa ngào ngạt, kẻ lễ người cầu đứng
chật mấy gian chùa rộng. Đi dạo chơi một lượt khắp chùa, gian nào, buồng nào,
thậm chí đến ngoài sân đến đường đi, cũng chật ních người, kẻ đứng người ngồi,
kẻ nằm ngang người nằm dọc, không có chỗ nào mà lách chân đi được: ăn lấm nằm
láp, thật người mình coi rẻ cái thân thể quá, lấy rằng đi lễ được phúc đức,
càng phải lầm than bao nhiêu càng được phúc bấy nhiêu. Có điều lạ là nhà chùa
nói chuyện rằng thường thường cả Chùa trong Chùa ngoài mỗi ngày tới mấy nghìn
con người đi lại ăn ngủ ở đấy mà tịnh không hề bao giờ xẩy ra sự trộm cắp xâm
phạm gì. Coi đó thời đủ biết lòng đạo đức của cái đám đông này có cái
bụng tín ngưỡng vậy. Như vậy thời việc cảnh sát trong chùa rất là dễ dàng lắm.
Duy có khoản vệ sinh thời nhà chùa cần phải chú ý hơn nữa mới được.
Thứ nhất, là nghiêm cấm khách thập phương không được phóng uế ra chung quanh
chùa hoặc ngay cửa động như bây giờ, thật là dơ bẩn quá. Sau nữa, nên đặt rộng
thêm cái nhà ngủ cho khách khỏi phải nằm vạ nằm vật xuống đất, coi đê
tiện lắm. Hiện nay hai bên hành lang ở sau cửa tam quan tức là hai
cái nhà ngủ rộng, có lát ván, nằm cũng còn không tệ lắm bằng nằm xuống
gạch xuống đất, nhưng nghe đâu nhà chùa tham tiền mướn cho các hàng tạp
hóa làm cái chợ kín, chiếm mất cả chỗ nằm của khách thập phương…
Tám giờ sáng mai ra đò suối sớm, 10 giờ thời xuống thuyền trở
về Phủ Lý, đi nước xuôi chóng hơn bữa trước nhiều. Lần này đi ban ngày, tha hồ
ngắm phong cảnh hai bên bờ, chỗ núi non, chỗ đồng ruộng, coi rất ngoạn mục. Có
nơi núi ngay trên bờ, bên sườn lại có tấm đình góc miếu cheo leo, nhìn như bức
tranh sơn thủy lớn hay bộ núi non bộ to. Tới già nửa đường thời qua đền Bà
Đanh, nhưng trời đã về chiều không kịp lên xem.
Sáu giờ tối thì thuyền tới bến Hà Nam, ngủ đấy một đêm, sáng
mai lên Hà Nội chuyến xe lửa sớm. Thế là trẩy Chùa Hương xong, cả thảy mất hai
ngày rưỡi ba đêm.
6/6/2012Phạm QuỳnhTheo http://quyetnguyenblog.blogspot.com/.jpg)
.jpg)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét