Nhà văn Vĩnh Phúc hiện đại (Phần 1a; Quyển 1)

Nhà văn Vĩnh Phúc hiện đại 
(Phần 1a; Quyển 1)

LỜI ĐẦU SÁCH 

Hơn nửa thế kỷ qua, đồng hành với những chặng đường  cách mạng vẻ vang của Đảng, của dân tộc, từ ngôi nhà chung “Hội Nhà văn Việt Nam”, những người con Vĩnh Phúc “lớp anh trước, lớp em sau” đã tạo nên dấu ấn đậm nét trong sự nghiệp văn học, nghệ thuật nước nhà.
Những sáng tạo của các nhà văn Vĩnh Phúc hướng con người tới các giá trị Chân - Thiện - Mỹ, không chỉ đóng góp đáng kể cho sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh, mà còn góp phần quan trọng vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam.
Ghi nhận những thành quả lao động sáng tạo không mệt mỏi của các nhà văn, nhân dịp kỷ niệm 20 năm tái lập tỉnh (1997-2017), được sự quan tâm chỉ đạo của Tỉnh ủy, UBND tỉnh, Hội VHNT Vĩnh Phúc xuất bản bộ Tuyển tập tác phẩm đoạt Giải thưởng VHNT giai đoạn 1997-2016 và một số cuộc thi, bao gồm các thể loại: Tiểu thuyết, Truyện ngắn - ký, Thơ - trường ca, Âm nhạc, Mỹ thuật, Nhiếp ảnh, Văn nghệ dân gian, trong đó đầy đặn hơn là cuốn “Nhà văn Vĩnh Phúc hiện đại”. Đây có thể coi là hệ thống tư liệu về tác giả, tác phẩm của một chặng đường văn học của một miền đất giàu truyền thống lịch sử và cách mạng, tiếp thêm niềm tin bước vào thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa - hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.
Từ niềm tin về những dự cảm tốt đẹp, Đảng ta đã xác định: “Văn học, nghệ thuật là lĩnh vực rất quan trọng, đặc biệt tinh túy của văn hóa; là một trong những động lực to lớn trực tiếp góp phần xây dựng nền tảng tinh thần của xã hội và sự phát triển toàn diện của con người Việt Nam” (Nghị quyết 23-NQ/TW, ngày 16/6/2008 của Bộ Chính trị). Đây chính là động lực, là cơ hội tốt để văn nghệ sĩ Vĩnh Phúc tiếp thu sinh khí mới, tiếp tục phát huy tính tích cực và trách nhiệm xã hội, nỗ lực sáng tạo ra những tác phẩm có giá trị mang đậm dấu ấn Vĩnh Phúc, cho hôm nay và mai sau...
Ra mắt trong dịp kỷ niệm 20 năm tái lập tỉnh (1997 - 2017) và kỷ niệm 60 năm thành lập Hội Nhà văn Việt Nam (1957 - 2017), bộ sách là món quà tinh thần dâng tặng bạn đọc với tất cả sự trân trọng. Vượt qua những khó khăn về nguồn tư liệu, các thành viên trong ban tuyển chọn đã có nhiều cố gắng biên soạn, sắp xếp, diễn đạt, để đạt được mục tiêu cao nhất, song chắc chắn bộ sách không tránh khỏi sự khiếm khuyết. Chúng tôi rất mong nhận được sự chia sẻ, góp ý, bổ sung của bạn đọc để kỳ vọng một sự hoàn chỉnh hơn trong những lần tái bản bộ sách này. 
HỘI VĂN HỌC NGHỆ THUẬT VĨNH PHÚC
CẦM GIANG  
- Họ và tên khai sinh: Lê Gia Hợp
- Họ tên thường dùng Lương Cầm Giang
- Sinh năm 1931, mất năm 1989
- Bút danh: Bạc Văn Ùi, Cầm Vĩnh Ui
- Quê quán: Thôn Nguyệt Viên, xã Hoằng Quang, huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa, nơi thường trú tại Thôn Khách Nhi, xã Vĩnh Thịnh, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc.
- Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam (2010)
- Tác phẩm chính đã xuất bản:
 * Thành rồng thành hổ (Tập thơ)
 * Rừng trắng hoa ban (Tập thơ)
 * Cầu vào bản (Tập thơ)
 * Gió núi biên phòng (Truyện thơ)
 * Người bản Nà Phiêu (2 tập truyện thơ) 
 * Nà Phiêu đánh Mỹ (3 tập truyện thơ)
A- TRONG KÝ ỨC BẠN BÈ
CẦM GIANG - THƠ TÀI HOA, ĐỜI TRẮC ẨN
PGS. Phùng Ngọc Diễn
Tôi biết anh Cầm Giang từ tháng 2/1961 trong dịp Đại hội thành lập Chi hội Văn nghệ Việt Bắc ở TP Thái Nguyên khi đọc lý lịch trích ngang danh sách bầu cử BCH chi hội.
Tôi đọc kỹ về anh Cầm Giang vì tôi đã đọc nhiều tác phẩm của anh từ thơ đến truyện ngắn và sưu tầm, dịch thuật từ tiếng Thái sang tiếng Kinh, hơn thế còn có máu “đồng hương quê choa”.
Lần đó anh Cầm Giang trúng cử vào BCH Chi hội mà Chủ tịch là nhà thơ Nông Quốc Chấn và Phó Chủ tịch là nhà thơ Bàn Tài Đoàn… Chi hội VNVB tồn tại có 14 năm (1961- 1975) vì từ mùa hè 1975, có quyết định giải thể khu tự trị VB, nên chi hội cũng “tan Hội” luôn.
Trong 14 năm đó tôi còn có nhiều lần gặp lại anh Cầm Giang, vì từ năm 1965 đến năm 1975 tôi có chân trong BCH chi hội này, tiếc rằng từ năm 1967-1968 tôi không gặp lại anh nữa chỉ nghe tin anh đã chuyển từ mỏ Cẩm về Vĩnh Tường để dạy học và vẫn là “ông lang” cứu giúp người nghèo.
Tôi nhớ trong các lần gặp nhau như thế anh Cầm Giang bao giờ cũng là kho chuyện lạ. Chứng tỏ anh viết nhiều, biết nhiều và nói cũng hấp dẫn, nhất là chuyện hài hước kiểu Trạng Quỳnh (quê Trạng mà).
Ký ức của tôi vẫn đọng nguyên cái bóng to cao, nói năng diễn đạt rành mạch và vẫn phảng phất ngữ âm xứ Thanh. Từ những năm 60 thế kỷ trước, tôi đã đọc “Thành rồng, thành hổ” (NXB Phổ thông, 1957), “Rừng trắng hoa ban” (NXB Văn học, 1961).
Trong tập “Thành rồng, thành hổ” anh Cầm Giang ghi là sưu tầm, là dịch từ tiếng Thái ra tiếng Kinh. Nhưng tôi nghĩ và cũng không ít nhà thơ khác khẳng định đó chính là giọng điệu thơ Cầm Giang, hoặc như anh có sưu tầm, có biên dịch thì chính anh đã tạo ra vóc dáng khác cho bài thơ, ví như bài “Có hai người”.
Ới bản Mường ơi!
Một cái nhà sắp đổ
Đêm khuya, gà gáy ran trong ổ
Suối ngừng lại cả rồi
Gió lay chuyển động trời
Núi sạt nhanh xuống đất
Rừng cây rạp đổ tất
Vì dưới thang có hai người
Đang trộm ôm nhau,
đang đổi cái hơi…
Rồi bài “Em tắm” với tên tác giả là Bạc Văn Ùi, hay như bài “Nhớ vợ” với tên tác giả là Cầm Vĩnh Ui. Đó là hai bài thơ Tình nổi tiếng của dân tộc Thái, của Bạc Văn Ùi hay của Cầm Vĩnh Ui thì công đầu vẫn là của Cầm Giang, hay nói thật lòng tôi thì hai bài thơ đó chính là của Cầm Giang.
Nhà văn Hoàng Quảng Uyên trong tập sách “Ẩn số  Cẩm Giang” (NXB Văn hóa dân tộc, 2006) vừa được giải thưởng năm 2006 của Hội VHNT các DTTS Việt Nam cũng đã trích đăng lại một bài anh đã viết trên báo Văn nghệ tháng 10/1988 “Chuyện phiếm từ một bài thơ”.
“Từ một góc nhìn nghịch ngợm, nhưng hoàn toàn nghiêm túc, tôi cho bài thơ Nhớ vợ là một đơn xin nghỉ được viết bằng thơ:
Đơn xin nghỉ: Nhớ vợ
Họ và tên: Cầm Vĩnh Ui
Dân tộc: Thái
Lý do xin nghỉ: Tôi nhớ vợ tôi lắm
Thời gian nghỉ: Cho tôi về    hai ngày
Nơi nghỉ: Nhà tôi ở Mường Lay
Có con sông Nậm Rốm”...
Và anh khẳng định: “Nhớ vợ là một bài thơ hay với đầy đủ ý nghĩa của khái niệm này. Trong nhiều yếu tố nghệ thuật làm nên giá trị bài thơ, có một yếu tố quan trọng là việc xử lý giỏi giữa sự phi lý và có lý, giữa vô thức và có ý thức, giữa trừu tượng và cụ thể…”.
Nhà thơ Lò Ngân Sủn trong phim tài liệu “Ẩn số Cầm Giang” đã nói: “Người ta có thể quên nhiều thứ nhưng có một thứ tôi tin người đời sẽ không quên đó là Em tắm, Nhớ vợ, Em là con gái Châu Yên, Có hai người, Núi Mường Hung - Dòng sông Mã”.
Bài thơ “Em tắm” cũng đã được nhạc sĩ Doãn Nho phổ nhạc rất thành công và ông nói: “Tôi thấy rằng, có lẽ ít dân tộc nào có lối nói đậm đà bản sắc riêng đến như vậy mà đồng thời cũng hiện đại đến như vậy”.
Cầm Giang có hàng trăm bài thơ sáng tác, sưu tầm ở Tây Bắc, Việt Bắc và không ít bài  viết về bạn bè, về quê hương thật đằm thắm, thật sâu nặng ân tình.
Từ mỏ Cẩm (Thái Nguyên), Cầm Giang về Vĩnh Tường và ở đó có những người bạn tri âm khỏa lấp trong anh những nỗi buồn, nhưng vất vả của dòng đời bao giờ cũng có hai mặt phải trái, tốt xấu, trắng đen. Anh đã viết cho nhà giáo, nhà thơ Nguyễn Bùi Vợi một bài thơ dài, trong đó có những câu gan ruột:
Gặp nhau mới một bận
Hiểu nhau quá trăm lần
Từ những câu thơ bộn ý, chắp vần
Đến nỗi chữ xoáy cồn lên suy nghĩ
Tôi muốn một phút thôi
Thay chị từ thủ thỉ
Anh! Bão đã lặng chưa?
Nếu còn lác đác mưa
Thì sách giáo khao che tạm...
(Đầu tháng 5/1970)
Theo nhà văn Hoàng Quảng Uyên đã từng đi lại nhiều lần về Khách Nhi, Vĩnh Thịnh, Vĩnh Tường (Vĩnh Phúc) để thăm hỏi gia đình, gặp cô giáo Lương Nguyên (con gái nhà thơ) và thắp hương viếng mộ nhà thơ Cầm Giang.
Anh đã cho chúng ta thấy rõ hơn “ẩn số Cầm Giang” để anh tri âm với nhà thơ tài hoa, với những bài thơ hay đóng góp không nhỏ cho nền thơ ca đương đại của chúng ta. Anh Uyên cho biết bản lý lịch mà Cầm Giang khai năm 1967 từ mỏ Cẩm xin chuyển về dạy học ở Vĩnh Phúc:
Tên thường dùng: Lương Cầm Giang
Tên khai sinh: Lê Gia Hợp
Ngày sinh: 2/5/1931
Nơi sinh: Xóm 3, Nguyệt Viên, Hoằng Quang, Hoằng Hóa, Thanh Hóa…
Và như chúng ta biết từ năm học 1968 anh chuyển về dạy học đến khi anh qua đời năm 1989 khi mới 59 tuổi đời.
Có người nói: Cầm Giang bỏ vợ là chị Lê Thị Vịnh ở quê, trong khi chưa ly dị đã cưới cô Nguyễn Thị Kiên ở Khách Nhi nên “phạm luật”!
Có biết đâu rằng gia đình anh “ép” anh lấy vợ từ 14 tuổi, anh không chấp nhận và bỏ đi lang thang ra Nam Định, Hà Nội rồi gặp ông Lương Hữu Ca, người có lòng từ tâm, nên anh được ông nhận làm con nuôi (vì thế mà họ Lê đổi thành họ Lương).
Mối lương duyên “ép buộc” đó gần 20 năm anh và cô Vịnh mới chính thức ly dị ở ngay quê nhà. Lại có người nói: Ở quê nhà anh là địa chủ, nên “lý lịch nặng”, anh phải bỏ nhà ra đi, thay tên đổi họ để đi bộ đội, làm y tá, làm thầy giáo.
Do “nặng căn” như thế nên ở đâu anh cũng bị “mặc cảm”. Ngay khi về dạy học ở Vĩnh Tường, cũng có những kẻ “xơ cứng” cho là con địa chủ, không có bằng sư phạm chính quy mà Ty GD lại cho dạy cấp 2.
Tuy anh không có bằng cấp chính quy, nhưng ở bộ đội, anh đã dạy học, rồi anh tự học ở sách, ở đời, ở bạn nên anh trở thành giáo viên dạy giỏi cấp huyện, cấp tỉnh và đặc biệt anh giảng văn, dạy lịch sử rất hay.
Anh còn là “bác sĩ” của những người nghèo luôn được miễn phí cả Tây y và Đông y, rồi anh dạy phụ đạo cho HS giỏi, HS yếu không bao giờ thu tiền.
Con người như anh thật tài hoa mà đầy trắc ẩn, anh có nhiều bài thơ tự sự chép trong nhật ký rất hay, nếu sau này những bài thơ đó được tập hợp trong “Tuyển tập Cầm Giang” thì bạn đọc sẽ chia sẻ thêm những buồn vui, cay đắng cuộc đời của anh.
Người vợ cuối cùng của anh (vợ thứ ba) là bà Đỗ Thị Chắt đã hết lòng vì anh, vì các con anh, nên bây giờ con cái anh đã nên người và luôn nghĩ về sự thua thiệt của người cha kính yêu của mình.
Các con anh hy vọng Hội Nhà văn VN quan tâm việc “khôi phục” hội viên cho ông vì ông đã dự Đại hội thành lập Hội Nhà văn VN, năm 1957, nay đã 50 năm qua đi và Hội hãy giúp đỡ “phần hồn” cho Cầm Giang có được “Tuyển tập Cầm Giang” (cả thơ và văn).
Còn với quê hương xứ Thanh hay quê hương Vĩnh Phúc, những người yêu thơ, mến mộ Cầm Giang góp sức mình ghi nhớ một tài năng, một con người Thơ như Cầm Giang. 
P.N.D
THÊM MỘT NÉN NHANG CHO NHÀ THƠ TÂY BẮC CẦM GIANG
Phạm Đăng Kim 
Hồi tháng 8 năm 2008, trong buổi gặp mặt và giao lưu với đoàn văn nghệ sĩ đang theo học lớp bồi dưỡng ngắn hạn về lý luận phê bình văn học của trường viết văn Nguyễn Du, do nhà văn Nguyên An phó hiệu trưởng nhà trường làm trưởng đoàn. Lần đó nhà thơ Trần Nhuận Minh đã mời nhà văn Dương Hướng, nhà thơ Nguyễn Châu, Mai Phương cùng một số anh em trong hội văn học nghệ thuật tỉnh Quảng Ninh tham dự. Hôm đó, tôi tình cờ ngồi bên cạnh nhà văn Hoàng Quảng Uyên. Qua trao đổi được biết, năm 2006 anh vừa xuất bản cuốn sách “Ẩn số Cầm Giang”. Kể về những chuyện xung quanh cuộc đời của nhà thơ Tây Bắc-Lương Cầm Giang- Nhà thơ đã nổi tiếng một thời với những bài thơ được nhiều người yêu thích như: Núi Mường Hung, dòng sông Mã, Em tắm, Nhớ Vợ, Em là con gái Châu Yên…
“Nhà thơ Cầm Giang- Đời và thơ là một trong không nhiều trường hợp để lại nhiều ẩn số”. Và anh đã lấy trong cặp ra tăng tôi cuốn sách đó. Về nhà tôi đọc đi đọc lại nhiều lần Cuốn sách toát lên một Cầm Giang tài hoa và sắc sảo trong cách viết thơ văn, trong nhận xét phê bình, nhiều bạn bè, sống ngay thẳng ,chân tình với tất cả mọi người. Nhất là phần: “mười năm mỏ Cẩm” “tình bạn tình thơ” Và những ẩn số”. Với sự tiếc nuối về một nhà thơ một thời để lại tiếng vang trong lòng hàng triệu người hâm mộ với những bài thơ nổi tiếng của mình. Một con người trên văn đàn thời những năm 1950-1960 nổi tiêng thế mà lại chịu những, thiệt thòi, suốt đời phải gồng mình lên để sống cho đến bây giờ vẫn chưa có được lời giải?
Thời đó tôi rất thích bài hát “Núi Mường Hung, dòng sông Mã” do nhạc sĩ Bùi Đức Hạnh phổ thơ Cầm Giang. Bài hát đã được phát nhiều lần trên sóng của đài tiêng nói Việt Nam đến nỗi rất nhiều người thuộc. Mấy năm gần đây tôi lại được đọc một số bài viết nhằm làm sáng tỏ thêm những bài thơ ông đã viết vào thời kỳ đó. Không nghi ngờ gì nữa để mà nói rằng: “Nhà thơ Cầm Giang không chỉ là tác giả của một số bài thơ viết về Tây Bắc. ông còn là tác giả của những bài thơ dịch với những cái tên như Bạc văn Ùi,
Cầm vĩnh Ui… đã được tuyển vào tập 100 bài thơ hay của thế kỷ 20.
Đến bây giờ nghĩ lại tôi tự trách mình, lúc đó đã đứng trước một cây đại thụ mà không biết nương nhờ bóng cây để đi, để lỡ một thời không thể tìm lại.
Đó là vào những năm 1964-1967, được sống và làm việc bên cạnh ông ở mỏ than Làng Cẩm - Thái Nguyên. Dạo đó, chúng tôi - những học sinh trường ngoại ngữ vừa học xong chương trình thì sảy ra chuyện hai nước Liên Xô - Trung Quốc mâu thuẫn nhau, thế là họ rút hết chuyên gia giảng dạy về nước. Sinh viên được chuyển đi làm ở nhiều nơi, riêng 60 anh em chúng tôi được nhận về mỏ than Làng Cẩm.
Đón anh em chúng tôi lên mỏ có một anh là cán bộ phòng y tế. Mãi mấy hôm sau mới biết đó là nhà thơ Cầm Giang. Anh người thấp béo, dáng đi lạch bạch như con gấu, trông có vẻ một anh nông dân thực thụ hơn một nhà thơ có hạng. Nhưng anh lại không thuộc loại người ăn to nói lớn, trái lại anh nói năng nhẹ nhàng, rủ rỉ, hấp dẫn người nghe. Hồi đó cả mỏ có khoảng 1000 công nhân viên chức. Nhưng phòng y tế chỉ có 3 người, anh như người trực giải quyết tất cả các sự vụ y tể trong mỏ. Anh là y tá cấp thuốc tây ,nhưng lại biết rất nhiều những cây thuốc lá, anh đã hướng dẫn và chữa cho nhiều người khỏi bệnh bằng cách chữa đông y. Hồi đó ở mỏ có một số anh em hàng binh Pháp ở lại làm việc với nhiều lý do khác nhau, trong đó có cả người da đen, da trắng, Không biết anh học tiếng Pháp từ bao giờ mà giao tiếp, nói chuyện với họ rất ngon lành, trong dội ngũ hàng binh có một da đen người Ănggôla, được anh chữa khỏi căn bệnh sốt rét ác tính. Ít năm sau anh này về nước, nghe nói đã làm đến chức bộ trưởng. Nhân một chuyến sang thăm Việt Nam có hỏi thăm nhà thơ Cầm Giang. Nhưng vì anh đã chuyển về quê Vĩnh Thịnh - Vĩnh Tường nên ông ấy không lên thăm được. Thật cũng là điều đáng tiếc cho cả hai người.
Tôi nhớ, khi lên Làng Cẩm được khoảng 3 tháng ,nhà thơ Cầm Giang đã tổ chức cuộc thi thơ trên báo tường, tôi có gửi bài dự thi. Hồi đó Cầm Giang phụ trách thi đua tuyên truyền, và một đội văn nghệ rất mạnh đã từng được nhiều huy chương trong các lần hội diễn của tỉnh. Phải nói thêm rằng hồi đó lên mỏ làm việc có rất nhiều thanh niên  học sinh tốt nghiệp cấp 3 trường Lương Ngọc Quyến - thành phố Thái Nguyên. Theo tiêng gọi của đảng tình nguyện lên làm việc Họ có nhiều khả năng văn hóa, văn nghệ như  các anh: Hiền Nhân - họa sĩ, Nguyễn Vĩnh viết kịch và đạo diễn… Kết quả chấm giải, bài thơ của tôi được giải nhất. Bài thơ có tựa đề: “Bài ca kế hoạch” có một khổ được anh đánh giá cao:
Bác mi nơ dán mình trên than rắn
mồ hôi nhòe và nóng bỏng bàn tay
vẫn cuốc vững tay như những đường cày
Anh nói “Tôi làm mỏ khá lâu, nhưng chưa nghĩ ra cái từ - dán mình - như chú viết”
Thời kỳ ở mỏ anh vẫn viết liên tục, nhưng như nhà văn Hoàng Quảng Uyên đã nhận xét:
“Những sáng tác của ông thời gian này đều truội đi cả, 10 năm sáng tác rất ít tác phẩm đọng lại, tồn tại lâu dài… ông viết nhiều về hò vè…dường như đụng đến đề tài nào ông cũng viết thành thơ” “Một Cầm Giang sản xuất thơ chứ không phải là sáng tác nữa”
Nhưng thời gian này anh còn viết truyện ngắn, bút ký,và anh ghi nhật ký rất đều đặn với những nhận xét thẳng thắn, sắc sảo… Truyện ngắn “Ông Giang chó” là một truyện ngắn hay đã được đăng báo khu tự trị Việt Bắc, và đã được cánh dân thợ bàn tán sôi nổi. Chuyện có thật về một bác thợ lò bậc 6/6 chuyên mổ chó bán ngoài giờ làm việc. Câu chuyện về nhân tình thế thái với những tình tiết cười ra nước mắt.
Nhớ và nói về ông, trong khoảng hơn 3 năm được sống và làm việc so với cả cuộc đời văn nghiệp của ông quả là không đang kể gì. Nhưng có cái gì đó cứ thôi thúc tôi cầm bút viết lên những dòng hồi tưởng lại thời xa xưa về nhà thơ quá cố. Coi như một nén nhang thắp cho nhà thơ miền Tây Bắc nổi tiêng một thời .
P.Đ.K
NHÀ THƠ CẦM GIANG: MỘT MIỀN THƠ TÂY BẮC
Hoàng Quảng Uyên
Ngày Thơ Việt Nam - Nguyên Tiêu Đinh Hợi (2007). Văn Miếu, Quốc Tử Giám Hà Nội. Trung tâm văn hóa doanh nhân Việt Nam công bố 100 bài thơ hay do Trung tâm tổ chức bình chọn. 100 bài thơ của 100 nhà thơ được vinh danh trong đó có 3 bài thơ "đậm chất Tây Bắc" là các bài: "Núi Mường Hung, dòng sông Mã" của nhà thơ Cầm Giang; "Nhớ vợ" của Cầm Vĩnh Ui; "Em tắm" của Bạc Văn Ùi.
Trên khán đài, tiếng công bố vừa dứt chợt thấy hiu hiu gió trên ngọn cỏ, lá cây sân sau Quốc Tử Giám. Trong mưa bụi, nhà thơ Cầm Giang xuất hiện trong dáng vẻ của một ông giáo làng vùng quê Vĩnh Tường, Vĩnh Phúc…
Tôi tiến đến vái ông ba lạy: "Xin chúc mừng và bái phục nhà thơ. Trong 100 bài thơ hay thế kỷ mình ông đã chiếm 3 bài!". Cầm Giang lùi lại một chút, nheo mắt nhìn tôi: "Tôi chỉ có mỗi một bài "Núi Mường Hung, dòng sông Mã" được ông Bùi Đức Hạnh phổ nhạc thôi. Ông không nghe lầm đấy chứ!". "Không! Bài "Nhớ vợ" và bài "Em tắm" cũng là của Cầm Giang, ai chả biết!".
"Đấy là các ông nói, chứ không phải tôi nói đâu nhé". "Thì có ai bảo là bác nói đâu, bác cẩn tắc quá đấy. Thời thế bây giờ khác nhiều so với 50 năm về trước, cái ngày mà bác công bố những bài thơ Tây Bắc trong tập thơ "Thành Rồng - Thành Hổ"- nhà xuất bản Phổ thông - năm 1957". "Ừ nhỉ, ờ, ờ… Cầm Giang bùi ngùi - Nhanh quá,  chóng thật, mới đấy mà nửa thế kỷ đã trôi qua. "Em Tắm", "Nhớ Vợ", "Em là con gái Châu Yên", "Núi Mường Hung, dòng Sông Mã", có hai người… đã năm mươi tuổi, lên lão cả rồi!".
"Những bài thơ ấy không bao giờ lên lão. Vẫn mãi trẻ trung, mới mẻ, sẽ tiếp tục được bình chọn là những bài thơ hay". "Các ông quá khen đấy thôi - có thể ban tuyển chọn đã có một chút ưu tiên dân tộc khi chọn những bài thơ mang chất dân tộc của vùng Tây Bắc". "Không! Cái gọi là ưu tiên dân tộc là có đấy, nó nặng nề nữa là đằng khác. Nặng nề tới mức làm cho một số người thiếu bản lĩnh, thiếu nhân cách cứ nhận "xằng" mình để được ưu tiên… ". "Ông nói thế nghe hãi quá! Thế ra các ông cũng liệt tôi vào hạng người ấy à? Vậy thì tôi đi. Các ông không hiểu tôi".
Thoắt cái Cầm Giang vụt chạy, loang loáng trong sân Văn Miếu. Ẩn hiện sau những tấm bia đá. Rõ ràng ông vẫn bị "không khí thơ" Văn Miếu níu kéo. Tôi ân hận vì lỡ lời bèn chạy theo ông. Một hồi, thấy ông tựa lưng vào gốc cây sấu già, mặt hơi tái. Tôi lại vái ông ba lạy xin ông hai chữ đại xá: "Cầm Giang là bút danh thơ, còn trong lý lịch lưu ở tổ chức vẫn ghi đúng họ tên dân tộc, quê quán: Họ tên: Lê Gia Hợp, Dân tộc: Kinh, quê: Thanh Hóa. Ông có phải là người khai man lý lịch đâu mà sợ người đời xếp vào hạng người mạt hạng ấy. Không một ai được nghĩ xấu về ông".
Nghe những lời rất thật ấy khuôn mặt Cầm Giang đang tái bỗng tươi trở lại: "Thì vẫn biết thế, trong cuốn "Ẩn số Cầm Giang", Hoàng Quảng Uyên đã nói kỹ rồi, tôi yên tâm lắm. Nhưng sách của Uyên in ra có mấy ai đọc đâu... Thôi không nói chuyện ưu tiên dân tộc nữa nhé. Nói chuyện Thơ cho nhẹ người". "Vâng! Em cũng chỉ muốn biết về mấy bài thơ "Em tắm", "Nhớ vợ" của ông Ui, ông Ùi nào đấy, mong bác nói thật".
"Ông tắt ghi âm đi - Cầm Giang vẫn cảnh giác - Đơn giản thôi. Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, tôi lên Tây Bắc là bộ đội Cụ Hồ thuộc C8, D7, E280, F338, sống giữa lòng dân Tây Bắc, giữa thiên nhiên khoáng đạt miền Tây Tổ quốc, sống với những người lính trẻ các dân tộc Thái, Mường, Puộc… nghe họ tâm sự về nỗi nhớ nhà, nhớ vợ, tôi đã chuyển những lời tâm sự ấy thành thơ. Đó chính là những nguồn cảm hứng và tư liệu giúp tôi viết được những bài thơ "đậm chất Tây Bắc".
Tôi đã gửi những bài thơ ấy cho Báo Quân đội nhân dân, một biên tập viên đã trả lời bằng thư cho tôi: "Tòa soạn rất hoan nghênh sự tham gia xây dựng tờ báo Quân đội nhân dân của chúng ta. Bài của đồng chí đã giúp cho tòa soạn theo dõi được thêm tình hình tư tưởng của bộ đội, nhưng không đăng trên mặt báo được vì ít giáo dục bộ đội mà lại càng khơi thêm cho bộ đội ý tò mò. Hơn nữa trên mặt báo cần nêu được nhiều gương tốt để giáo dục cái xấu".
Nhận được thư tôi suy nghĩ rất nhiều thấy biên tập viên nói cũng đúng. Ai lại đi nói cái chuyện "vớ vẩn" dù rất thật: "Tôi nhớ vợ tôi lắm/ Cho tôi về hai ngày..." "Đúng như thế! - tôi góp lời - hồi ấy muốn được về với vợ phải nói dối - phải có cái điện báo ghi trên giấy: "Bố (mẹ) ốm nặng, về ngay!" mới được xét…". "Có anh còn bảo vợ đánh điện: "Bố chết, về ngay!" - mà nào đã có ai chết! Tôi buồn quá, nói thật thì không được chấp nhận, nói dối lại được nghỉ. Tôi gửi tâm sự ấy vào thơ, nhưng thơ viết xong không được in thì buồn quá. Nghĩ chắc chẳng có báo nào chịu in những bài thơ "vớ vẩn" ấy. Buồn nhưng thơ thì không thể không viết, cứ hy vọng có một lúc nào đó những bài thơ kể về tắm suối, chuyện hai người hôn nhau… sẽ được in".
"Vào lúc nào? Tôi ngắt lời Cầm Giang". "Cũng chẳng biết bao giờ nữa. Trong lúc bí, tôi nảy ra sáng kiến: phải "trộn lẫn" thơ, may ra…". "Trộn lẫn kiểu gì?". "Tôi mang một số bài dân ca Tây Bắc dịch ra tiếng Việt, tu chỉnh lại, ấy là một loại. Loại thứ hai là những bài mình sáng tác "giả giọng" dân tộc, đặt cho bài thơ một cái tên tác giả dân tộc nào đấy, thơ do Cầm Giang dịch. Loại thứ ba là những bài thơ "hoàn toàn" Cầm Giang. Đem ba loại thơ ấy "trộn" vào nhau thành một tập thơ lấy tên "Thành rồng, Thành hổ", gửi Nhà xuất bản Phổ Thông. Họ in ngay. Sách in ra được hoan nghênh lắm". "Bác tài quá, bái phục, bái phục". "Tài cán gì! Bất đắc dĩ mới làm như thế. Đó chỉ là một trò chơi". "Nếu không có cách xuất hiện tài tình như thế thì chắc không có những bài thơ đậm chất Tây Bắc, đậm chất dân tộc như thế".
"Các ông làm lý luận - phê bình, cứ hay soi mói, tìm gốc rễ. Mệt quá". Nói rồi Cầm Giang chợt im lặng. Không ra buồn, không ra vui. Quả thật Cầm Giang có cả một miền thơ Tây Bắc đủ làm nên tên tuổi của ông. Với hơn 100 bài thơ và nhiều truyện thơ được in (Người bản Nà Phiêu, Rừng trắng hoa ban, Quê tôi Điện Biên,…). Ông xứng đáng là người đại diện thơ cho người Thái, người Mường, người Puộc, người Lự… Họ chấp nhận Cầm Giang là người nói thay cho họ, là người phát ngôn (bằng thơ) của họ. - PageBreak -
Dứt ra khỏi miền thơ Tây Bắc, tôi trở lại với nhà thơ Cầm Giang. Ông vẫn đứng đó, không buồn, không vui. Lần này, tôi hỏi cụ thể hơn: "Thưa nhà thơ, xin ông cho biết Cầm Vĩnh Ui, tác giả bài thơ "Nhớ vợ" là ai?". Cầm Giang nhìn thẳng vào tôi: "Trong bản in đầu tiên tôi đã có "chua" một dòng tên tác giả: "Cầm Vĩnh Ui là ai? Ghi bằng chữ Lào, bút chì, trên bẹ nứa mờ gần hết". Làm sao tôi biết Cầm Vĩnh Ui là ai, ngay lúc bấy giờ cơ quan tư pháp có tra tôi để lấy chứng cứ thì cũng chẳng lần ra chứng cứ!". "Bác giấu kín như thế thì có thánh cũng chẳng lần ra".
Cầm Giang ngửa mặt cười.
"Nhưng mà, thưa nhà thơ. Tài và khéo như thế nhưng trong bài "Nhớ vợ" vẫn còn có chỗ sơ hở!". "Sơ hở chỗ nào? - Cầm Giang giật mình. "Ở cái câu: "Nhà tôi ở Mường Lay/ Có con sông Nậm Rốm". Con sông Nậm Rốm cách Mường Lay gần 100 cây số - nếu quả có ông Cầm Vĩnh Ui, người Thái, quê Mường Lay thì không bao giờ có sự nhầm lẫn ấy". "Ông có nhớ một triết gia phương Tây nói thế này không - Cầm Giang chống chế - Nếu thực tiễn không phù hợp với lý thuyết thì phải thay đổi thực tiễn"!
Tôi xin nói lái: "Nếu thực tiễn không phù hợp với thơ, thì phải thay đổi thực tiễn". Đem con sông Nậm Rốm về đặt tại Mường Lay! Nói vui thế thôi, ai lại đi chú ý đến những chi tiết vặt vãnh ấy. Bài thơ viết cho người Kinh đọc là chính. Người đọc chỉ biết ở Tây Bắc có Mường Lay, có Nậm Rốm, chứ cần gì biết xa hay gần. Thật không thể giấu các ông được".
Lại một khoảng lặng, lúc sau tôi lại rụt rè hỏi: "Thế còn ông Bạc Văn Ùi tác giả bài thơ "Em tắm" mà Cầm Giang dịch là ai? Mà chỉ xuất hiện một lần rồi mất tăm cùng ông Cầm Vĩnh Ui!". "Đời nó lạ thế - khi bài thơ xuất hiện rồi chiếm được vị trí trên thi đàn, lúc đó tác giả đã hoàn thành nhiệm vụ. Lúc đó người ta chỉ còn nhớ đến thơ. Tôi nghĩ tác giả của nó là Bạc Văn Ùi hay Cầm Giang cũng chẳng quan trọng gì. Có đúng thế không?".
"Vâng, Đúng thế, xin tán đồng. Nhưng cái "giả" Trong "Em tắm" nó cứ lồ lộ trên văn bản. Này nhé, cái người "rình xem em tắm" là Bạc Văn Ùi là người dân tộc Thái, mà đối với con trai người Thái thì việc tắm tiên của các cô gái giữa suối là "chuyện thường ngày" chẳng việc gì phải rình, phải trộm xem cả. Cứ thoải mái đi! Chỉ có anh bộ đội người Kinh mới thấy điều ấy là lạ, gây tò mò tới mức đi rình xem rồi bị người con gái phát hiện, "nói lỡm". Như vậy, người đi rình - tác giả bài thơ là một anh Kinh một trăm phần trăm, chứ chẳng có ông Bạc Văn Ùi nào cả".
Lần này thì Cầm Giang không giở lý luận nữa. Ông nhỏ nhẹ: "Đúng là tôi không giấu được các ông. Tôi đã đọc hết cuốn sách của ông viết về tôi rồi. Tôi không có ý kiến gì vì khen ông viết hay về tôi thì nó buồn cười quá. Đúng, sai, hay, dở cứ để người đọc phán xét. Riêng cái tên sách "Ẩn số Cầm Giang" tôi thấy được, nhưng tôi không thể hiểu nổi là các ông cứ cố công đi tìm lời giải cho những ẩn số đó, những bài thơ nghi vấn ấy để làm gì!
Ở đời mà tất cả những ẩn số đều tìm được lời giải, mọi việc cứ trắng đen rõ ràng, cứ lúc nào cũng tới bến… thì cái đời ấy nhạt nhẽo, bằng phẳng vô cùng. Hãy cứ để Cầm Giang với những ẩn số, những bài thơ nghi vấn để mà còn có dịp gặp nhau, đàm đạo thơ và đời. Mà này thơ tôi cũng có những câu hay đấy, nhưng không nằm ở những bài ấy. Có thể sẽ có lúc nhìn ra. Thôi tôi đi đây".
Cầm Giang vụt biến mất trong thinh không... Hóa ra những điều tôi vừa trao đổi với ông chỉ là trong tưởng tượng - trong đời thực, Cầm Giang đã giã biệt trần thế từ năm 1989...
H.Q.U   
Đê La Thành, nhớ lại đêm 23/8/2008 
B- MỘT SỐ TÁC PHẨM TIÊU BIỂU
NÚI MƯỜNG HUNG DÒNG SÔNG MÃ
Anh là núi Mường Hung
Em là dòng sông Mã
Sông nhiều rêu, nhiều cá
Núi nhiều thú, nhiều măng
Chiều bóng anh che sông
Sớm mắt em long lanh
Sáo cành cây anh thổi vang lanh lảnh
Gió lùa qua miệng anh lại mỉm cười
Rộn ràng em thuyền độc mộc ngược xuôi
Như trăm nỗi băn khoăn khi đến tuổi
Nếu trời làm em sóng nổi
Anh ngả mình ngăn lại lúc phong ba
Em là búp bông trắng
Anh là ngọn lúa vàng
Thi nhau lớn đẹp nương
Toả mùi thơm cùng nghe chim hót
Em cứ về nhà trước
Đợi anh ở bên khuông
Anh làm no lòng mường
Em làm vui ấm bản
Nếu con gấu giẫm gãy cành bông trắng
Lá lúa anh sẽ cứa đứt chân
Nếu lúa này chuột, khỉ dám đến ăn
Sợi bông em sẽ bay mù mắt nó
Anh là rừng thẳm
Em là suối sâu
Cây rừng anh làm cầu
Bắc ngang lên dòng suối
Hoa sim nở đỏ chói
Soi bóng xuống lòng em
Nếu hùm về, suối em thành thác
Nếu sói về, rừng anh sẽ thành chông
Quyết chẳng chịu đau lòng
Đời chúng ta rừng núi
Suối em phá tan bóng tối
Rừng anh chặn lại bão dông
Để anh lớn mãi thành núi Mường Hung
Em ngoan chảy thành dòng sông Mã.
NHỚ VỢ
Tôi nhớ vợ tôi lắm 
Xin được về hai ngày 
Nhà tôi ở Mường Lay 
Có con sông Nậm Rốm 
Ngày kia tôi sẽ đến 
Lại cầm súng được ngay 
Tôi càng bắn đúng Tây 
Vì tay có hơi vợ 
Cho tôi đi, đừng sợ 
Tôi không chết được đâu 
Vì vợ tôi lúc nào 
Cũng mong chồng mạnh khỏe 
Cho tôi đi anh nhé 
Về ôm vợ hai đêm 
Vợ tôi nó sẽ khen 
Chồng em nên người giỏi 
Ngày kia tôi về tới 
Được đi đánh cái đồn 
Hay được đi chống càn 
Là thế nào cũng thắng 
Nếu có được trên tặng 
Cho một cái bằng khen 
Tôi sẽ rọc đôi liền 
Gửi cho vợ một nửa. 

EM TẮM
Sao anh lại rình
Trộm xem em tắm?
Da của em ngần trắng
Da của ái của êm
Tay của em lấm lem
Tay của than của bụi
Tay của rừng của núi
Tay của đất của nương
Em tắm xong lại sạch
Vẫn ngát thơm hoa rừng
Da của em trắng ngần
Là của anh tất cả
Không phải người xa lạ
Việc gì mà trộm xem
Em tắm suối giữa mường
Tắm trong mối yêu thương
Có anh đang đứng giữ
Chớ để Tây đến mường
RỪNG TRẮNG HOA BAN 
Giữa mùa rừng trắng hoa ban
Hồng leo chín đỏ dưa vàng nương ngô
Vớt rêu hái nấm phơi khô
Sông Đà sửa núi lững lờ trôi xuôi
Địch đến đốt ngày vui
Bắn chìm thuyền độc mộc
Hiếp gái trước mặt người
Nứa nổ loang tiếng khóc
Ông đội trưởng du kích
Hy sinh giữa Đèo Giào
Chúng đâm ông chủ tịch
Treo xác trên cành đào
Còn lại anh đội phó
Mắt sáng như đại đao
Họp dân anh nói rõ:
“ … Quyết giữ vững phong trào
Có Bác Hồ dẫn đầu
Rừng hoa ban lại trắng!...”
Rời bản vào ở lán
Rào các nẻo đường quen
Làm nương nhỏ từng mảng
Lập thêm đoàn du kích các em
Vót nhiều lao, nhiều tên
Nữ cũng tập quân sự
Trăng tạm đợi tiếng khèn
Anh đi từng lán động viên
Mỗi gốc cây quyết thành nơi giết giặc
Biến của rừng thành thức ăn thức mặc
Tre, giang đan áo trấn thủ, dây lưng
Nhũ đá vôi thay phấn, học bình dân
Thiếu muối có than gianh
Đói cơm có măng, mài, củ bớn
Lại mùa hoa ban, mùa khô dưa chín
Địch tập trung càn lớn
Ta chặn đánh suối ngoài
Núi địch đóng ban ngày
Ban đêm ta chiếm lại
Địch đi vòng Huối Chải
Ta giật bẫy đá lăn
Địch lùi xuống Na Ngân
Ta triệt đường nước uống
Khi chúng đi ngựa súng
Lúc về đầy cáng thương
Máu nối giọt trên đường
Đường in câu địch vận
Thắng càn; ngô chóng lớn
Lúa trái vụ chóng xanh
Vui trưa học bình dân
Bông tốt thi với sắn
Anh đội phó chào dân đi họp Đảng
Nắng ấm đường, rừng trắng hoa ban.
Châu Mai Sơn tháng 1/1953
THÀNH RỒNG THÀNH HỔ  
Con rắn mấy lần lột xác
Con bò tót mấy lần thay lông
Con rắn nay biến thành Rồng
Con bò tót không thành con hổ
Vì con rắn không con gì cưỡi cổ
Vì bò tót không có ai đè lưng
Con người lột xác có một lần
Nhưng đứng lên thành Rồng thành Hổ
Vì con người bị thằng giặc cưỡi cổ
Bị nhà giàu quan lại đè lưng
Bị chẹn hông bịt mắt mấy từng
Bị mất máu, mất mồ hôi bao kiếp
Chắc không riêng gì dân Việt
Cũng không riêng gì người Thái chúng ta
Mới đứng lên lột xác thay da
Để biến thành Rồng thành Hổ
Đã là người dù nước to, nước nhỏ
Tận bên Tây, bên Úc, bên Phi
Da vàng, da đen, da đỏ hay da gì
Đã bị đè lưng cũng đều đứng dậy
Đứng dậy một lần để lột xác thay da
Như cái ngày tháng tám của nước ta
Để khỏe mạnh thành Rồng, thành Hổ
Để cắn hết những đứa nào cưỡi cổ
Để quận nhừ những đứa đè lưng
Nước chúng ta đã là Hổ, là Rồng.
Châu Mai Sơn tháng 1/1957
EM LÀ CON GÁI CHÂU YÊN
Rừng Châu Yên có nhiều cây khế
Suối Châu Yên có lắm tai chua
Có nhiều cái mỏ thật to
Nhưng con gái Châu Yên không chua không chát
Ngọt ngào như tiếng cười câu hát
Giỏi đánh cồng, ham xòe quạt
Thích gội đầu lá sả tóc như rêu
Thích làm nương, đi súc, dệt, thêu
Ghét lắm những người đi làm giặc
Suối Yên Châu chảy nhanh nhiều thác
Nhiều đá ngầm hang thẳm vực sâu
Như bàn tay con gái Yên Châu
Lại mềm hơn cành hóp ngọn lau
Đồ xôi nắm xôi thơm dẻo
Nướng quả ớt thấy mùi thơm đĩa chéo
Đụng vào khung cửi vải thành hoa
Tung nắm tấm thành ra đàn gà
Khua cái chày hóa ra gạo trắng
Đụng vào cỏ thì cỏ chết nắng
Vuốt lên lúa thì lúa ra bông
Sáng vòng bạc khéo cả ôm chồng
Rừng Châu Yên có nhiều rắn, nhiều ong
Có đười ươi, có nhiều con hổ
Có cả voi đàn, chăn gió, gấu đôi
Nhưng gái Yên Châu hiền như những lá sồi
Lành như con chim, con rúi
Cha mắng sợ run không giám nói
Em trai cãi cũng làm thinh
Chồng ra nương lén lút ngoại tình
Cũng chỉ biết ôm chồng mà khóc
Nhặt quả nui hái rau sắng khó nhọc
Chị em nghèo muốn san sẻ cùng nhau
Gái Yên Châu ấm như bông vải, ngọt như canh rau
Má thơm mùi quả nê, cao gạc
Miệng nên khướu khi hát
Chân nên công lúc xòe
Êm ái đưa tróng ru con ngủ đêm khuya
Thủ thỉ làm lành khi chồng đang giận
Nhưng khi giặc đến giết người Thái Trắng
Thì con gái Yên Châu cũng giỏi bắn
Cũng làm nên cái bẫy, cái chông
Cũng biết pha từng đùm thuốc độc
Thương người Yên Châu thì khóc
Lo việc cho chồng bận đánh nhau
Để thằng Tây kinh cái đất Yên Châu
Để thằng ngụy sợ người con gái
Thằng thổ phỉ không dám quay lại
Yên Châu là đúng Châu Yên
Con gái Yên Châu vẫn đẹp vẫn xinh
Vẫn mềm mại như bông lau cành hóp. 
Châu Mai Sơn tháng 10/1957
TRÊN TRỜI SAO VẪN SÁNG
Nụ cười tan trong tối
Tay run vịn vai chồng
Lách lên nhìn bối rối
Gió thổi mái tranh rung
Trăng mờ soi sườn núi
Lướt nhanh mấy bóng người
Có lẽ phỉ lại tới
Nước mắt chị muốn rơi
Như trăng sao đã tắt
Núi heo hút mênh mông
Nhớ lại mấy tháng trước
Vội ôm chặt vai chồng
Phên tre nom mỏng mảnh
Lo âu xé nát lòng
Tiếng chim khuya lanh lảnh
Lạy ma trời, thoát không?
Thấy chồng như chiếc lá
Giữa xuối lũ ngập tràn 
Tay chị mền yếu quá
Đơn lẻ vẫn dăng dăng
Chó sủa ran đầu bản
Năm cái mũ mến yêu
Trăng sao như rực sáng
Mắt chị sáng hơn nhiều
Rừng ơi đừng quạt gió
Ông trời đừng reo sương
Lạnh lắm – bộ đội đó
Mồm đậu mãi tiếng thương
Cửa vườn hé chị gọi
“ Vào sưởi bộ đội ơi
Nước lam uống đỡ đói”
Bừng ấm áp từng lời
Chân không rừng nửa bước
Câu từ chối ngọt ngào
Chạy theo đưa ống nước
Vòm trời lấp lánh sao
Chị nhìn theo lặng lẽ
Ống nước vẫn ấm tay
Năm bóng ngoặt đường rẽ
Quên trời sương vẫn bay
“ Bộ đội đi tuần đấy”
Hoa ngàn nở trên môi
Ngon lành tiếng chồng gáy
Mộng đẹp suối êm trôi.
Châu Mai Sơn tháng 01/1957
NGƯỜI XÁ
Que củi tôi là que củi mục
Bọng ong mật là bọng ong ngon
Củi đã mục trôi mãi cũng gãy mòn
Nhưng ong mật để lâu càng sánh
Người Xá ta có hai tay mạnh
Hai chân không biết mỏi đi rừng
Như ong đốt đau nhưng mật ngọt
Không như que củi mục trôi xuôi
Người Xá đen ta chịu khổ mãi rồi
Phải sánh lại như mật ong chín tháng
Hai cái chân đi theo cách mạng
Hai cái tay dùng nỏ bắn kẻ thù
Cũng như việc phát nương trồng ngô lúa.
(Anh Nen-Ót kể)
NGƯỜI XÁ DỖ CON
Thôi con ơi! Hãy nhịn thèm thịt hoẵng
Bố cũng thèm, cũng đói như con
Sau này ta ăn thịt hoẵng càng ngon
Đạn súng kíp bây giờ mua đắt
Đạn còn nhiều cái súng càng vui
Cái cò kia còn thích liếm tay người
Cái súng nổ ròn bản mường không mất
Ta còn giữ được cái đất
Con hoẵng vẫn là của chúng ta
Để sau này nó càng lớn, càng đẻ ra
Ta bắn về ăn mừng độc lập. 
Châu Mai Sơn tháng 02/1957
NGƯỜI PUỘC 
Ai bảo người Puộc ngu
Ai chê người Puộc nhác
Ai nói láo rằng ta sợ giặc
Người Puộc chỉ nghèo, chỉ đói vì quan
Người Puộc chỉ khổ vì thiếu dao thiếu vải
Người Puộc có nhiều con trai con gái
Có cái tay giỏi bắn, giỏi đan
Bao nhiêu người đến mua đến đổi
Cái mồm không giỏi nói
Nhưng có nhiều con suối nói hộ ta
Váy con gái Puộc không có hoa
Nhưng có hoa trên môi trên mắt
Có cái hoa mọc ở tay ở ngực
Ai muốn thăm mời đến tận đây
Nghe tiếng đàn bằng cật nứa bằng dây
Cái nhà hẹp nhưng rừng rất rộng
Cái bát cái mâm có bẩn
Nhưng ép cơm vừa trắng vừa thơm
Thịt con chuột con nai đầy sàn
Cái lũng đấu tranh ở kín
Thằng Tây đào nát núi cũng chẳng ra
Chặt hết cây rừng không thấy một nhà
Nhưng khi về là gặp ngay du kích
Nuôi bộ đội người Puộc nhiều gạo nhất
Có cụ Hồ người Puộc giỏi từ đây
Từ khi nào người puộc giỏi thế này
Giỏi bằng người Mẹo, giỏi như người Tày
Người Puộc yêu mường ghét giặc
Tay chăm làm lòng yêu cháu thương con
Cúi đau lưng rồi nay phải ngẩng lên
Và ngửng mãi không bao giờ cúi nữa.
Châu Mai Sơn tháng 11/1957
TẶNG CÔ GÁI KHẠ
Cha chửi hỏi em đi đâu
Mà ngày nào đo rẫy cũng về sau
Em nghĩ bị oan không dám nói
Mẹ hỏi nhỏ chị em đi cùng
Em vẫn len đi luồn rừng sâu
Nắm xôi, gói muối nuôi anh khỏe
Dân bản hỏi miệng em không hé
Em vẫn đi dù Phìa Tạo nghi em
Em lên đây lót thêm lá anh nằm
Nấu nước sôi rửa lại vết thương
Nói anh nghe câu chuyện bản mường
Lợp lại lều kẻo lá khô mưa giọt
Nhìn má anh sương cao xanh dợt
Mắt trũng sâu, tóc rậm em thương
Em đem kim chỉ vá chiếc áo rách lưng
Anh nhìn em có cái gì lo ngại
Em vá không đẹp bằng người Thái
Nhưng cũng biết nên lành
Đêm khuya anh có nghe em khóc
Nghĩ đến ma, đến hổ lại thương anh
Khi mặt trời lấp sau ngọn núi
Mẹ cha hỏi em lại nói dối
Lên với anh chắc anh đợi anh trông
Mỗi lần về nước mắt lại thành dòng
Anh khỏi rồi đêm nay về đơn vị
Anh không nghe em bảo cứ về
Vết thương khỏi rồi nhưng còn yếu
Tay cầm tay nước mắt cứ đầm đìa
Anh đi khi nào về đây nhé
Chóng về giải phóng quê em
Chớ có quên cái lòng người Khạ
Đang sống như đêm tối không đèn
Khi nào về giải phóng quê em
Anh đến nhà gặp bố mẹ em
Nhớ kể cái chuyện này anh nhé
Cho mọi người cười, bố mẹ sẽ khen em.
Châu Mai Sơn tháng 11/1957
MƯỜNG BẢN CHƯA YÊN
Em khoe tóc em xanh
Chưa xanh bằng rêu suối
Em khoe mắt em đẹp
Chưa đẹp bằng hoa lim
Em khoe má em đỏ
Chưa đỏ bằng mặt trời
Em khoe môi em tươi
Chưa tươi bằng nương sắn
Em khoe da em trắng
Chưa trắng bằng búp bông
Em khoe em yêu chồng
Chưa yêu bằng mường bản
Em khoe em can đảm
Chưa bằng đời cha ông.
Anh yêu em cạn lòng
Chưa bằng yêu rừng núi
Anh không quen nói dối
Nhiều khi yêu em hơn
Nhưng mường bản chưa yên
Nhà ta còn sợ cháy
Giặc muốn giết ân ái
Muốn cướp lợn, cướp trâu
Em đẹp có yêu đâu
Em tươi không thắng giặc
Tai muốn nghe em hát
Nhưng còn phải tuần tra
Để giữ yên bản mường.
Châu Mai Sơn tháng 02/1957. 
NHỚ ANH TÂY TIẾN 
Có anh bộ đội Tây Tiến
Đi rồi dân nhớ dân thương
Giúp nhau ngón tay chỉ đường
Chia nhau cái kim dúm muối
Nhường nhau miếng sắn miếng măng
Đường kim vá áo khăn thêu
Vì dân rơi xương đổ máu
Rét nứt chân vẫn chiến đấu
Xa cha xa mẹ miền xuôi
Đói vẫn hát, rách vẫn cười
Yêu núi rừng như đồng ruộng
Yêu bản mường chẳng khác quê hương
Mang súng bom đi giữ tình thương
Thủ thỉ bên tai du kích
Những lời tự tin giết địch
Nên người anh khuyên phụ nữ trồng bôi
Tiếng cười vang hoa nở trong lòng
Mỗi khi nghe bom nổ
Tây lại chôn mươi thằng ở đó
Cho mơ sai quả, cho lúa vàng nương
Mến nhau quen hơi bén tiếng
Đi rồi dân nhớ dân thương
(Chị A - Boọng người Lự kể lại)
RỪNG THIÊNG 
Bố mẹ bảo cái rừng này thiêng
Người ta nói cái rừng này thiêng
Có nhiều ma, nhiều đom đóm
Đêm đi qua ai cũng nói rừng thiêng
Nhiều lần em cũng thấy nó thiêng
Nghĩ đến thấy lòng sờ sợ
Anh hẹn em đêm nay đến đó
Yêu anh em thấy nó chẳng thiêng.
Châu Mai Sơn tháng 02/1957
CHIẾN THẮNG 
Đêm qua nghe súng nổ nhiều
Đứng trên núi lòng lo tôi đếm
Súng nào của bộ đội, súng nào của Tây
Nghe tiếng nổ to thấy đồn bốt cháy
Bộ đội thắng rồi vào đốt lửa nướng xôi
Sao hôm nay tôi ghét ông trời
Gà gáy mà còn lâu sáng thế
Chờ lâu lòng vui tôi lại kể
Cho bà con trong bản cùng nghe
Ngày xưa có ông cụ lùng chuya
Họp con trai lại tập võ
Dùng bẫy nỏ, gậy tre
Đánh tan bọn giặc hay về bắt gái
Người Giáo ta còn nhớ mãi
Người Mẹo cũng phải khen ông
Đem tôn ông làm cha mẹ cả vùng
Nhưng ông không nhận chỉ muốn làm dân
Tên Lùng Chuya là ngọn đuốc sáng ngần
Soi sáng đầu óc gái trai người Giáo
Bây giờ người Giáo lại đánh Tây
Hơi thở Lùng Chuya làm đỏ thêm dòng máu
Muốn như làm sáng cả óc người Kinh
Vì Lùng Chuya của cả nước chúng mình
Bà con cười vui, trời đã sáng
Người Thái, người Mèo, người Mán
Người Puộc, người Xá, người Lự xuống núi rồi
Kìa áo xanh, áo đỏnhư hoa khắp đồi
Ta cũng đi nhanh cho kịp
Gái trai lấy áo đẹp mặc vào
Quấn cái khăn cho thật tròn,thật lớn
Đeo những cái vòng thật trắng
Lên giây đàn chéo cho căng
Đem theo cả rượu mấy cóong
Xuống ta vui với các anh bộ đội
Chắc bộ đội có nhiều người Giáo ở đây
Tất cả của người Việt Nam ta
Vì trong máu cùng có hơi thở Lùng Chuya
Bà con ta nhìn kìa
Cái đồn tan tành thằng Tây ngồi cúi mặt
Các anh bộ đội đến đón ta
(Cụ Chi Voong kể)
TẶNG ANH CÁN BỘ 
Hỡi anh cán bộ người Kinh
Anh bỏ gia đình lên mãi tận trên đây
Anh đi có nhớ mẹ thầy
Nhớ vợ đêm ngày vẫn chờ đợi trông mong
Anh đi có nhớ ruộng đồng
Đem cả cái lòng lên sống với chúng tôi
Người mường lại được thêm người
Cây lá cũng cười chòm bản nhận đàn con
Anh lên cho tiếng học ròn
Bông lúa thêm tròn củ sắn cũng thêm to
Anh lên cho thằng Pháp mau thua
Phụ nữ gặt mùa du kích chặn giết Tây
Cụ Hồ cái bụng tốt thay
Đưa đến chòm này người cán bộ giỏi giang
Chòm tôi thắng tám lượt càn
Dụ được lính hàng, tránh được tàu bay
Thêm thân với người Xá, người Tày
Trai gái nên tài làm cán bộ như anh
Cụ Hồ đưa giấy đòi anh
Chòm bản phải đành đưa lại đứa con
Người Mường nay đã giỏi hơn
Đấu tranh vững vàng giữa địch hậu Sơn La
Anh về thưa với mẹ cha
Người Mường Sông Đà đã giỏi hơn xưa.
(Bà Nái kể)

MƯỜI TAY 
Bồng bồng, con ngủ con ơi!
Dưới sông cá lội, trên trời chim bay
Ước gì mẹ có mười tay
Tay kia bắt cá, tay này bắn chim
Một tay chuốt chỉ luồn kim
Một tay làm ruộng, tay tìm hái rau
Một tay ôm ấp con đau
Một tay vay gạo, tay vào cúng ma
Một tay khung vải guồng sa
Một tay bếp nước cửa nhà nắng mưa
Một tay chẻ củi, muối dưa
Còn tay van lạy, bẩm thưa đỡ đòn
Tay nào để giữ lấy con?
Tay lau nước mắt, mẹ còn thiếu tay
Bồng bồng, con ngủ cho say
Dưới sông cá lội, chim bay trên trời...
Tháng 12/1952
MÍA
Tặng: Chắt 
Phải chăng yêu mía Vĩnh Tường
Mà anh về, ấm mái trường nơi đây
Sông hồng ngọt nước, ngọt cây
Bãi dài xanh mướt, đất dày phù sa.
Yêu rồi, đất hóa quê ta
Đọt xanh mía nhọn thành hoa trắng trời
Khi em vun luống mồ hôi
Tưởng em tưới mật cho đời, cho anh.
Mía xanh tít tắp mía xanh
Lá vung gươm giữ yên lành quê ta
Sông dâng, mía ngấm phù sa
Em chăm bóc lá phơi da mía hồng
Có em, mía lịm mật ong
Cốc đường thắng trận ngọt lòng quê xa.
Nhìn em chất mía lên phà
Tưởng em xếp súng gửi ra chiến trường.
THĂM QUÊ TRẦN NGUYÊN HÃN
Sông Lô giữa mùa lụt
Nước mở rộng đôi bờ
Sơn Đông đây rồi nhỉ
Như vọng từ xa xưa
Tướng quân Trần Nguyên Hãn
Đi bán dầu về khuya…
Vẫn con đường sỏi đá
Mùa mít thơm tiếng ong
Thấy cả thành Tam Giang
Tướng quân vừa đánh chiếm
Bờm ngựa tung cờ vàng
Hướng Lam Sơn thẳng tiến
Hương mít quê bay cùng
Khi đánh chiếm Tân Bình
Sóng biển reo đất mới
Gió Đèo Ngang ca ngợi
Mây Hải Vân kết hoa
Tướng quân thả chim thiếp
Thư về thăm mẹ già
Có phải chim đang hót
Cạnh bệ thờ cây đa.
Chỗ này xưa tướng quân
Hẳn là nơi luyện võ
Nên ổi toàn ổi đỏ
 Và hàng dừa thẳng băng
Khi vây hãm Đông Quan
Ghé vào thăm Sơn Đông
Trước ngày lên Chi Lăng.
Quân về đây tập luyện
Bãi cuội còn kể chuyện
Dây thìm bìm lắng nghe.
Non tơ những búp chè
Nơi tướng quân đọc sách
Hẳn chè quê bảo cách
Tướng quân giết Liễu Thăng.
Sông Lô lụt réo vang
Tiếng gọi đò văng vẳng
Tưởng tiếng Trần Nguyên Hãn
Gọi đời giữa đêm xưa… 
Đến nay đời mới thưa
Sơn Đông ơi! Ngói đỏ
Hương mít thơm trong gió
Thưa tướng quân: Sáng rồi.
TÌNH CA 
Vợ thì dại con còn nhỏ quá
Đời đã hát được bao lăm
Một đoạn tình ca nửa ánh trăng rằm
Còn thì toàn là hành khúc
Sông thì toàn bên trong, bên đục
Đất thì toàn những thụt, những trơn
Nên nói chuyện với con
Như tâm tình bè bạn
Là tình ca trong sáng
Ru mình nhịp võng trưa
Và giọng hò thuyền nước sông xưa
Đã chảy về nơi ta bắt đầu viết.
ĐƯỜNG THẲNG SONG SONG                                                  
Giảng bài “ Đường thẳng song song”
Nghĩ đến cuộc đời tiến thẳng
Tay thước dài, tay phấn trắng
Muốn đưa đường kẻ khôn cùng.
Đây đường đê thẳng sông Hồng
Ca – nô kéo phà đầy chuối
Cầu dài soi màu sơn mới
Những đăng cá bột dập dềnh.
Song song đường sắt vươn mình
Trên những hố bom sâu hoáy
Tàu Đất tổ chở thương binh
Tưởng tàu chẳng cần đầu máy.
Đường thẳng lò cao cao mãi
Lâm Thao khói trắng mây hồng
Suýp – pe gọi đồng lúa mẩy
Càng thơm ngọt bưởi Đoan Hùng.
Đường băng thẳng tắp song song
Lao vút tầng không phản lực
Tên lửa thẳng lao vào giặc
Giữ quê thẳng những bờ vùng.
Trường Sơn thẳng những đường mòn
Chiến công song song tiếp nối
Càng gian khổ càng xốc tới
Đường đi từ những trái tim.
Kẻ đi em, viết đi em
Đường thẳng trong lòng đất nước
Những cần song song nhớ trước
Là đường độc lập tự do.
NGUYỆT VIÊN  
Tặng Kiên
Sáng nay anh đưa em về sông Mã
Về Nguyệt Viên - Thanh Hóa quê ta
Có chợ Hôm, có đường đất cát pha
Thăm bến nước, thăm mẹ già lay lắt
Nhà ta đấy, em ơi đừng ngơ ngác
Đây xóm Ba bát ngát rặng dừa
Đất này em hỡi ngày xưa
Nứa reo nhạc sáng, bánh trưa reo vần
Xanh cây khế ngọt đầu sân
Tường hoa sắc nét, ngói ngân gió chiều
Gỗ nằm chân dậu nối theo
Cong cong đòn gánh, reo reo học trò
Nhưng thôi, tựa con đò
Chuyến qua rồi đến chuyến khác
Vẫn sông xưa, vẫn cánh buồm nâu bạc
Nhưng đã thay dòng nước biếc lẫn người qua
Chỉ biết nay em đến quê ta
Xơ xác ấy khoanh buồn lên mắt trẻ
Đấy, nhà mẹ!
Đấy, quê ta!
Anh biết em từng mát mắt phù sa
Đàn cò trắng tinh khôi vỗ cánh
Đọt mía cờ ngô rung tiếng cười lanh lảnh
Mộng ngân tròn như tre múa đêm trăng
Anh biết em từng nhìn núi dăng dăng
Xuyên hy vọng, thủng màu xanh, tím đá
Vượt những võng, đèo sương che kín lá
Để thấy quê chồng ấm tuổi phân vân
Quê chồng chắc cũng mùa xuân
Cũng thơm bờ dậu cúc tần ngõ đi
Nắng mừng đậu sáng hàng khuya
Sửa nhanh cặp tóc trước khi vào nhà
Một cây rơm, mấy con gà
Bên cầu nước rửa, vườn cà chen rau
Anh biết em như trầu biết lòng cau
Mộng đôn hậu thủy chung thời con gái
Thời con gái!
Trong ước muốn có bao giờ sai trái
Đi làm dâu ai chả ước chân thành
Miễn mẹ thương, cha quý, mẹ lành
Mùi cơm tẻ sớm chiều lên khói bếp
Chỉ vậy thôi cũng đủ rồi mơ ước
Mà ngày nào dấu hỏi cũng chân mây
Ừ, em đã về đây
Nguyệt Viên ơi! đón người làng ta nhé
Nguyệt Viên ơi, giới thiệu em với mẹ
Có cần không thủ tục ấy quê hương?
Nguyệt Viên ơi! Hãy nhìn rộng bốn phương
Nông Cống lúa vàng, Nga Sơn đồng cói
Những vùng đất húc lên từ nghèo đói
Để giới thiệu em với mảnh đất này
Quê ta, em nhỉ, hôm nay
Dền gai, cà đắng mọc đầy thềm xưa
Mái nhà không để che mưa
Phên nhà mắt cáo, rào thưa còn đầy
Cửa không cần khóa, cần dây
Ngõ vào mất lối, xóm dài bơ vơ
Em đăm chiêu cúi lặng đặt con thơ
Ta ngồi im chào thầy ngoài Cồn Mến
Trăm lạy thầy, con dâu thầy đã đến
Đến quê thầy với đàn cháu xinh ngoan
Trăm lạy thầy, người cha đã cả gan
Đem lòng mình pha xốp từng đất cứng
Thác sông Mã có còn gầm sóng giận
Bão điền Lư có còn rít đêm dài
Đường Rừng Thông có còn ngập chông gai
 Ngã ba Bông xoáy nước còn quay tít?
Em! Đời thầy em có biết
Sống trung thành, chết lặng im
Cho con ta ríu rít tiếng chim
Ăn cá bơn, uống nước dừa làng Ngoạt
Nhà ta đó, em ơi! Đừng ngơ ngác
Đừng nói với con,
Nói với bốn phương trời
Nói với những luống cày đang cày bổ vào đời
Bắt sỏi đá thành đỗ tương, ngô lạc
Tiếng chiêng dũa mòn núi đá cao như tạc
Đêm cót gai sợi quấn chặt tuổi xuân
Đấy cũng quê ta, vì đấy cũng người thân
Người Nguyệt Viên đang bơi trong bể khổ
Em hãy nói với đồng chiêm, nước vỗ
Gợn sóng ao bèo, bè rau muống bồng bềnh
Đang chắt chiu từng hàng lúa, con tôm
Nhà tranh đất, mảnh sân vuông trung cổ
Đấy cũng quê ta, người Nguyệt Viên đến ở
Đem tình thương, níu toạc long đong
Nói đi em, nói với quê chồng
Như sông Mã nói với em khi tắm
Em khen sông nước trong mát lắm
Có thấy chăng mùi nước mắt mồ hôi
Đã chảy tuôn hàng chục năm trời
Đang kết lại thành ngân hà, vết đá
Của Sông Chuối, Sông Chu, Sông Lâm Hóa
Chảy về đây cùng Sông Lệ xóm Ba
Đói khổ hóa thành chai sẹo quê ta
Sông có mát là sông trong lòng mẹ
Trắng sữa, ngọt cam, bùi hạt giẻ
Còn nước sông đời mặn đáy em ơi!
Nói đi em, nói với mẹ hết lời
Một người mẹ, chuyện vọng phu hóa thành hẹp nghĩa
Được làm con của mẹ
Có hạnh phúc không em
Người mẹ Nguyệt Viên
Mòn trăm đòn gánh
Em có nhìn sao quê ta lấp lánh
Đấy chính là mắt mẹ chiếu trên sông
Mà nỗi lòng đang trang trải mênh mông
Chân em bước giữa quê chồng
Có in dấu lại trong lòng họ đương
Đường đê pha cát quê hương
Có in chân của người thương lòng mình
Nguyệt Viên! ơi Nghĩa Ơi tình
 Qua đò mẹ tiễn tạc hình bên sông
Em về thăm vội quê chồng
Sau này biết có còn không lại về.
Hoằng Quang - Hoằng Hóa - Thanh Hóa, Hè 1964
DƯƠNG KIỀU MINH 
- Họ và tên khai sinh: Kiều Văn Minh
- Bút danh: Dương Kiều Minh
- Sinh năm 1960,
- Mất năm 2012
- Quê quán: Nam Cường, Tam Đồng, Mê Linh, Hà Nội
- Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam 
- Tác phẩm chính đã xuất bản:
1. Thơ
* Củi lửa (NXB Tác phẩm mới – Hội Nhà văn, 1989)
* Dâng mẹ (NXB Văn hóa, 1990)
* Những thời đại thanh xuân (NXB Văn học, 1991)
* Ngày xuống núi (NXB Văn học, 1995)
* Tôi ngắm mãi những ngày thu tận (NXB Hội Nhà văn, 2008)
* Thơ Dương Kiều Minh (NXB Hội Nhà văn, 2011)
2. Tùy đàm văn chương:
* Tìm hiểu người xưa qua sách cổ (NXB Lao động, 2006)
* Những viên ngọc sáng (NXB Hội Nhà văn, 2008).
- Giải thưởng văn học:
Năm 2012, sau khi nhà thơ mất, tuyển Thơ Dương Kiều Minh (2011) đã nhận được giải thưởng thành tựu thơ của Hội Nhà văn Hà Nội ghi nhận những nỗ lực bền bỉ của ông trong diễn trình đổi mới thơ Việt Nam đương đại.
- Suy nghĩ về nghề văn:
 Nhà thơ cũng vậy, số phận và địa khí sinh ra nhà thơ. Nhà thơ hội thấu tinh khí trời đất và thời cuộc rồi tạo tác ra sản vật, đó là thơ. Mỗi bài thơ ra đời bỏ lại phía sau mọi vật cản. Mỗi bài thơ là việc của người, nhưng là vật của trời. Dù nói gì thì nói, không ai chối bỏ được thời đại của mình.
A- TRONG KÝ ỨC BẠN BÈ 
NHÀ THƠ DƯƠNG KIỀU MINH 
VÀ "NHỮNG MÙA THU ÁM ẢNH TRONG CÕI LỬNG LƠ" 
Đặng Thân
Tôi đã đọc Dương Kiều Minh theo cái cách mà tôi gọi là “random access”.[*] Bài thơ đầu tiên của ông đến với tôi có tên “Không đề”. Cái duyên đầu đã là “không”. Theo tôi, “không” chính là mẹ đẻ của thơ.
Cú làm quen xẹt như sao băng, vừa kịp “sinh” sao đã đành “lão”, “bệnh, “tử”:
Qua hai cơn mưa đầy ắp vị thu. Đêm nào hè phố hoa bàng rơi trắng tóc, đêm này đã những trái bàng chín rụng đầy
là câu đầu phần 1 của bài thơ tràn ngập những những “thu”. Sang phần 2 lại
chợt dừng lại ở mùa thu những trái bàng chín vàng rơi trên hè phố vắng
“Thu” và “bàng” - những tín hiệu tâm linh nào đang phát sáng đấy? Chúng ta nghe thấy âm thanh và ánh sáng của chiều. Đó cũng là biểu tượng của tuổi học trò, những mùa thu của khai giảng, những tán bàng của sân trường. Mộng về với tuổi thơ. Mà hỡi ơi, những trái bàng đã chín vàng, mà sao chỉ toàn rơi với rụng! Tuổi thơ ươm những mầm thơ đã chín. Chín mà chi! Khi
Dòng đời đục mãi, lòng mình đục mãi. Biết bao giờ lắng? bao giờ trong?
Khi mà
Chúng ta đang sống, hay chúng ta đang chết?
Sao tránh khỏi những lúc
ngửa mặt than đời quá chật
Nhưng còn đấy lòng tin của sự tinh tế và nhậy cảm:
Làn gió thu mỏng tang lướt qua làm mọi vật trên thế gian biến đổi
Dẫu lòng tin ấy thật ngây thơ như những nụ cười tươi rói trên sân trường kia, vâng, đó là những nụ cười của thiên thần, vì chúng có cánh, để mà bay lên, để “thượng thanh khí”:
Tiếng chim ngân vang tiếng vọng dội từ kiếp trước từng luồng ánh sáng trong suốt hắt từ tháp mái
Cõi lòng trống trải tuột dây nhè nhẹ chạm vùng gió nắng
Có sự lắng nghe nào sâu xa như thế nữa không? Nếu “thần” không “trong”, “khí” không “thanh”? “Cõi lòng trống trải tuột dây”, một con diều cất cánh từ tuổi thơ đầy nắng đã bay thật cao.
Đến đây, tôi đã muốn thét thật to gọi thơ Dương Kiều Minh là một cánh diều trong nắng chiều thu.
Sau đó, tôi được đọc một số bài trong tập Củi lửa. Nơi đây, những ý thơ khủng khiếp đã được gieo xuống.
Ai cũng bảo đây là tập thơ đầu, mà ai biết đấy có phải là tập thơ cuối. Bởi “củi lửa” hàm ý những trở về, và đây, như ngay trong bài “Củi lửa”:
Mẹ già nua như những buổi chiều
Có níu kéo gì ở đây không khi có người đòi đã “già nua” thì phải về với “buổi tối”. Tôi thì nghĩ nếu “buổi tối” thì ánh dương đã tắt, là cái chết đã ngự trị. “Mẹ” vẫn còn “chiều” như vào đầu đông, để đàn con lặng nhớ thầm những ngày xuân, đêm hè, với những
ao xưa, mảnh vườn nhỏ ngày xưa
bậc thềm dàn dụa trăng mỗi tối
Đến đây, vẫn thấy trong thơ Dương Kiều Minh một vẻ đẹp thanh khiết, như từng. Nó vẫn thanh khiết trong những khung cảnh mới, đẹp như tranh (kiểu trường phái “Fauvism”), như trong bài “Thành phố buổi đêm”:
Chiếc ô tô màu xanh lá cây
những ngôi nhà màu xanh lá cây
ô cửa chớp hình hoa loa kèn đỏ
Một cái đẹp rực mà nền. Nhưng cũng là câu thơ hiếm, vì hiếm người đưa được những thứ như là “ô tô” vào thơ. Nhà thơ vẫn sống và thở cùng với cuộc-sống-đang-là.
Có hai bài thơ trong tập thơ Củi lửa này làm tôi thao thức mãi. Bài “Hy vọng” và bài “Cánh đồng thơ ấu”. Đọc“Hy vọng” tôi đã nghĩ rất lung trước đoạn này:
Ở mãi âm thanh ngày nao nức
Con chạy trên đồng lúa rộ vàng
Mạng nhện giăng giăng bụi hoa cúc dại
Mặt trời lung linh khu vườn mẹ
Bức tường ánh sáng...
Điều gì dào lên trong những hạt li ti.
Đoạn thơ ấy làm tôi nghĩ đến những người đã trải qua “kinh nghiệm cận tử” (NDE – Near Death Experience). Những người đã từng “hồn lìa khỏi xác” ấy thường thấy linh hồn mình bay lên trong những con đường ống đầy ánh sáng diệu kỳ, rồi họ được gặp linh hồn của những người thân đã khuất, nhất là cha mẹ mình, trong những khu vườn kỳ lạ và tuyệt đẹp… Ý thơ “dào lên trong những hạt li ti” càng làm rõ nét cái cảnh giới ấy. Đây là một ý thơ khủng khiếp, nó phản ánh được cả “thế giới hạt” lẫn “thế giới sóng” của vật chất. Cái tên “hy vọng” càng làm nên một cuộc “cận tử” trác tuyệt. Càng là nói lên cái công năng đặc cách của Thơ:
– Thơ có thể xuyên suốt mọi cõi,
– Thơ có thể nói được mọi điều,
– Thơ có thể đưa ta đi khắp 3000 thế giới,
– Thơ có thể đưa ta về bên Mẹ bất cứ khi nào,
– Thơ rất hư mà rất thực,
– Thơ là cái vô cùng lớn và vô cùng bé…
Bài “Cánh đồng thơ ấu” thế này:
Ở giữa cánh đồng của mẹ
trong chiếc nôi màu thiên thanh
Mơ mơ cánh đồng thơ ấu
không không không cả bóng n[g]ười
không bước chân ngày ngây dại
cậu bé bây giờ về nơi?
Em đây, em cười, thôn nữ
chào ta như thể quen rồi
chốn này đâu là ta nữa
cánh đồng cậu bé ấy thôi!
Kia đôi nhân tình gần khuất
kia chiếc cầu cong thảnh thơi
kia những hàng cây thân trắng
kia toà nhà cổ im lời
Đấy cánh đồng ngày thơ ấu
ta chỉ như là khách thôi
tất cả kia là cậu bé
chìm trong mờ ảo sắc trời
Tại sao một bài thơ như thế này lại chưa từng được nhắc đến trong các thi tuyển? Nếu bài thơ này không được đưa vào sách giáo khoa thì sẽ thiệt thòi lắm cho các em học sinh. Nếu con em chúng ta không đọc, không cảm gì được về bài thơ này thì, phải chăng là đã đến lúc chúng ta nên tuyên bố: Thơ đã chết!
Cánh đồng ấy là thực hay trong mơ? Ấy cánh đồng hay chiếc nôi? Cánh đồng nằm trong nôi hay giữa đất trời? Còn có trí tưởng tượng nào bao la hơn thế?
“Cậu bé bây giờ về nơi?” gợi lên bao nhiêu kỷ niệm trong bạn? Những “em”, những “đôi nhân tình”, những “chiếc cầu”, những “hàng cây”, những “tòa nhà cổ” là cõi thực hay cõi tiên? Hay cõi hoang tưởng nào? Có ai ở đây còn nhớ tưởng Hoàng Cầm “Em đừng lớn nữa Chị đừng đi”??[1]
Biết bao nhiêu ẩn ức? Cả một dòng tiềm thức như một ngọn thác khổng lồ đổ ập xuống. Mà không làm ta chết đuối. Mà làm chúng ta mơ, chúng ta bay, chúng ta ngây ngất, chúng ta nhức nhối… trong cõi nhớ-về.
Lại cả một đoạn kết hiếm hoi lắm trong thi ca Việt. Cả một không gian lập thể. Một không gian “n chiều”. Tất cả quá khứ và hiện tại và cả con người cùng linh hồn của nó hiện ra cùng một lúc trong những chiều không gian khác nhau mà lại cùng nhau. Nhìn thấy đấy mà không thể nào với [tay] tới!
Một bài thơ sánh cùng thế giới ở tất cả các chiều: ảo, vọng, thực, hư, tâm, trí, tưởng…
Tôi còn thấy trong tập thơ ấy mấy câu thơ lục bát hiếm hoi của Dương Kiều Minh, ở bài “Trong mưa”. Không thấy ông dấn thân ở thể loại này, nhưng mấy câu đây thì quả là “khủng”:
Trong mưa có một ngôi đền
và mưa từng ngón buông mềm mái tây
và mưa từng ngón ngón gày
len len run rẩy bàn tay gượng gàng
Với tôi, làm thơ lục bát cũng như thể viết sex. Viết thì dễ nhưng mà để cho thậm hay (mấy câu trên là một ví dụ) thì là việc của đại văn hào.[2]
Thưa quý vị, tôi mới viết đến đây thì sét đã đánh ngang. Dương Kiều Minh đã rời trần thế lúc 11 giờ 8 phút, ngày 28 tháng 3 năm 2012. Ung thư phổi.
Từ đây, tôi đã nghẹn lời.
Mặc dù tôi đã định viết rất nhiều nữa, nhưng không hiểu sao, cho đến tận hôm nay, tôi như không thể nào viết tiếp được nữa. Người đã đi rồi, mọi câu chữ sao cứ như vô duyên; sao cứ như ném vào mặt người viết một dấu chấm hết như một búng máu lớn.
Tôi đã nghẹn lời… dù
Tôi đã định viết về “Về đi, chú dế nhỏ” lạc vào
Tai ách trần gian, kiếp nạn trần gian!
Dế ơi, ngươi có biết
Có người đã nghe thấy
Mẹ ngươi đã khản tiếng gọi ngươi giữa trời sương phủ
Ngươi có biết người có thể nói chuyện được với côn trùng cây cỏ là người có trực giác vô cùng linh mẫn
Thế gian này là hiếm hoi
Tôi đã định viết về “Hành trình”
Ngay từ cách đây 7 năm thi sỹ đã linh
Ôi, đường dài
ngày sắp hết

Và:

Cuộc đời luôn luôn đang ở trên đường, từng số phận lần lượt dừng lại mãi mãi bên vệ cỏ xa xăm nào đó.
Những chuyến đi dù xa đến mấy, rồi sẽ tìm một con đường riêng để trở về.
“Trở về”, cũng là đường của Đại Đạo
Là đích đến
của mọi mọi hành trình
Tôi đã định viết về “Những ngôi nhà trôi trong sương sớm”
Nhìn thấy nhà trôi thì chỉ có ánh mắt của linh hồn
Đang dõi cuộc đời từ đỉnh những đám mây
Quả nhiên
Có tiếng người ghé tai tôi nói khẽ:
“Cầu chúc những linh hồn về cõi thiên thu”
Tôi đã định viết về khoảnh khắc rợn người “Liêu Trai của Liêu Trai” khi đọc “Tưởng nhớ một nhà thơ”
Lúc hồn gặp hồn
Băn khoăn
Nhà thơ và cuộc đời - cái gì là thực? Cái gì là ảo?
Choàng tỉnh,
một làn khí nhẹ lướt qua rặng trúc rồi bốc vút lên bầu trời cuối năm!
Tôi đã định viết hẳn một bài về “thơ độc thoại nội tâm”/ “thơ nhật ký”/ “thơ dòng tâm thức” (mấy cái “thuật ngữ” tôi vừa chợt nghĩ ra) của Dương Kiều Minh
Khi đọc “Cha ơi, ngày tháng này làm con phiền lòng”
Rồi đọc
“Thu ẩm”
“Núi đồi và hoa mận trắng”
“Chiều xuống rồi”
“Ghi trong cơn dịch cuối năm Đinh Hợi”
“Khúc tưởng niệm”
“Những cuộc tiễn đưa”…
Và tôi nhận thấy
Có thể nói “dòng tâm thức” – đó là con đường thơ của Dương Kiều Minh
Càng về cuối càng rõ
Khởi thủy là “cha”
Cha ơi, ngày tháng này làm con phiền lòng. Ngày giỗ Cha vào tiết cơm mới, con ưu tư như đang đi trong ngày cuối năm. Từ lâu con thấy gánh nặng cuộc đời đè lên đôi vai bé nhỏ. Nhiều khi con tưởng quỵ xuống rồi gắng gượng đi tiếp. Nhiều khi con tưởng gục ngã - đường đời xa ngái cha ạ - đường đời thăm thẳm hút xa. Con buồn, trơ trọi, ngày tháng làm con phiền lòng.
Đã đem đến những tiên cảm
Con muốn thoát vào trong bầu trời, hàng ngàn sợi dây vô hình móc con trở lại. Trái tim con yếu đuối, gương mặt con già nua trước tuổi. Con cứ ngắm những chiếc xe màu đỏ dừng lại dưới chân đồi – một cuộc tiễn đưa – một viễn cảnh ngập tràn âm thanh và ánh sáng.[3]
Những tiên cảm lồng trong không thời gian mặc định: “thu”
Từ “thu ẩm”
Hơi lạnh đệm thu nửa đêm giật giấc, cảm phiền đời người dằng dặc và thoáng chốc
Dằng dặc và thoáng chốc
Những trái bàng chín vàng lặng lẽ rơi trước cửa…[4]
Đến “thu xao xác”
Cơn giông thu xao xác. Hơi lạnh đến sớm nhè nhẹ loang theo những luồng gió mang theo hơi mưa ngập tràn khắp ngả.
…
Rồi một ngày cuối thu ta trở về đã những nấm mộ nhỏ nhoi lần lượt lẫn trong màu lúa chín.
Cơn giông thu xao xác cuối chiều những quả đồi nhoà dần lẫn vào mưa gió lẫn vào sương khói dâng lên mù mịt.[5]
“Thu khô”
Ở một mùa thu lá phi lao khô phủ kín những bờ cây[6]
Rồi “thu sương khói”
Rồi lại “chiều thu”
Bạn hoảng hốt cái chết đến bất thình lình. Ôi sống - chết, ai cầm được bản mệnh mình trong lòng bàn tay?
Cuối buổi chiều thu tôi thấy mình rơi hẫng vào một không gian mơ hồ theo những luồng khí xô đẩy vô định.[7]
Để níu kéo
Để day dứt
Trong tiếng thơ cuối
Tôi ngắm mãi những ngày thu tận[8]
Mà vẫn để lại “Những đoạn thơ không đầu, bỏ dở”
“Người thơ đường thơ thu” ấy có lận đận
Chỉ biết
Người chưa kịp đến với “mùa đông”
Thưa
Tôi thực sự đã nghẹn lời.
Đ.T
Chú thích:
[*] Về cách tiếp cận văn bản kiểu “random access” tôi đã nêu ra lần đầu trong bài “Đoàn tàu ‘Thống Nhất’ (hay là ‘quân tử dĩ hậu đức tải vật’)” viết về nhà lý luận phê bình Đỗ Lai Thúy và cuốn Phê bình văn học, con vật lưỡng thê ấy (Tư tưởng phê bình văn học Việt Nam, một cái nhìn lịch sử) của ông do NXB Hội Nhà văn ấn hành năm 2011.
[1] Hoàng Cầm (1922–2010), “Cây tam cúc”.
[2] “Những bậc thánh của lục bát” không nhiều, đời cho đến nay chỉ có thể ghi nhận những cái tên của Nguyễn Du, Nguyễn Bính, Bàn Tải Cân. Tôi cũng đang có dự định viết về nhà thơ Bàn Tải Cân này, với một bài có cái tên “Á thánh của 68”.
[3] Dương Kiều Minh, “Cha ơi, ngày tháng này làm con phiền lòng”.
[4] Dương Kiều Minh, “Thu ẩm”.
[5] Dương Kiều Minh, “Khúc tưởng niệm”.
[6] Nt.
[7] Dương Kiều Minh, “Những Cuộc tiễn đưa”.
[8] Tên tập thơ cuối cùng của Dương Kiều Minh.
LỜI BÌNH CỦA MAI VĂN PHẤN
Một sớm vắng
ùa lên khói bếp
về đây củi lửa ngày xưa... 
(Dương Kiều Minh) 
“Vừa giấc mơ dịu dàng đậu xuống”, tên bài thơ thứ 240 xếp cuối cùng trong tập sách “Thơ Dương Kiều Minh“ (Nxb. Hội Nhà văn, 2011) như tạm khép lại những giấc mơ tuyệt đẹp, lạ kỳ của chính nhà thơ. Giấc mơ ấy đã nhiều lần đậu xuống, đánh dấu quá trình vận động, cách tân và những cảm thức lạ lẫm của ông. Chỉ vừa xướng tên các tập thơ của nhà thơ Dương Kiều Minh, tôi như nghe rõ tiếng cửa mở vào những không gian mới lạ, tinh khôi của ông: “Củi lửa” - “Dâng mẹ” - “Những thời đại thanh xuân” - “Ngày xuống núi” - “Tựa cửa” - “Tôi ngắm mãi những ngày thu tận” - “Khúc chuyển mùa” - “Thơ Dương Kiều Minh”(1).Thơ Dương Kiều Minh là một giọng điệu riêng biệt trong dòng chảy thơ cách tân sau 1975 tại Việt Nam. 
“Củi lửa” (1989), tập thơ đầu tay của nhà thơ Dương Kiều Minh đã cháy và nổ. Sức nóng của nó đã phả lên đời sống văn học vốn đang khá lạnh lẽo và tẻ nhạt lúc đó. Tập thơ là tiếng nói biệt lập, run rẩy với nhiều tầng bậc cảm xúc phức hợp, tựa chiếc đầu máy mới xuất xưởng có công suất lớn. “Củi lửa“ đủ sức kéo theo những toa tầu chở nặng, và còn nối theo nhiều toa nữa sau này.
Tập thơ đầu tay thường đánh dấu điểm mốc quan trọng trong sự nghiệp sáng tác của những thi tài. Nó hiển lộ hương sắc, và cả hạn chế của người viết, mà sau đó, dù nhà thơ ấy có rẽ sang nhiều ngả khác, thì khả năng sáng tạo thường được tiên báo trong những trang viết đầu đời. Xin nêu một số trường hợp tiêu biểu: tập thơ “Điêu tàn”(2) của Chế Lan Viên, tập thơ “Lửa thiêng“(3) của Huy Cận, tập thơ “Thơ thơ“(4) của Xuân Diệu; một số nhà thơ nước ngoài, như Adonis (Syria) với tập thơ “Những bài thơ đầu“, 1957; Pablo Neruda (Chile) với tập thơ “Hai mươi bài thơ tình và một bài thơ tuyệt vọng“, hoàn thành lúc ông chưa đầy hai mươi tuổi, v.v..
 Tập thơ “Củi lửa“ của nhà thơ Dương Kiều Minh là một ví dụ khác. Đó là cánh cửa rộng, đột mở, đưa bạn đọc vào một ngày mới ngập tràn ánh sáng, với nhiều ý tưởng bất ngờ, tinh khôi và tươi ròng cảm xúc đến nghẹn thở. Tập thơ được viết bằng thi pháp mới, chắc tay, được chuẩn bị kỹ lưỡng, đặc biệt hơn, ở đó không có thái độ ngập ngừng, lưỡng lự như một số tác giả cùng thế hệ còn ảnh hưởng những quan niệm của thi pháp truyền thống, mà quyết liệt, đầy tự tin. 
Thơ Dương Kiều Minh là không gian riêng, vì ngay trong nhiều hình ảnh quen thuộc như “ô ban công”, “chùm mùng tơi”, “bông cúc”, “rèm cửa”, “cô gái mù”, “tiếng lá”, “bóng đêm”, “heo may”, “dòng sông”, “chiếc giày”, “mầm cây”… cũng để lại những dấu vân tay và hơi thở nóng hổi của một cá thể có sức sáng tạo mạnh mẽ, giàu bản sắc. Về tập thơ này, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều đã chia sẻ sự đồng cảm của mình một cách tinh tế và chân xác: Khi đọc tập thơ đầu tay của Dương Kiều Minh, tập “Củi lửa”, tôi thấy thi đàn Việt Nam lúc ấy xuất hiện một giọng nói riêng biệt. Giọng nói ấy tách biệt khỏi rất nhiều những giọng nói khác đầy tính lệ thuộc. Giọng nói ấy vang lên trong sáng và quyến rũ, nhưng đầy cô đơn. Tập thơ “Củi lửa“ của Dương Kiều Minh đã tạo một dấu ấn quan trọng, trước tiên với chính nhà thơ trong hành trình xác lập những giá trị của lối viết khác. Tôi từng đọc “Củi lửa“ nhiều lần, trong nhiều tâm trạng khác nhau, và luôn bắt gặp ở đó sự thơ ngây mê đắm của nhà thơ trước sự khởi sinh, tái tạo của thế giới. Thiên nhiên và con người hiện lên huyền ảo và trong suốt, còn nhà thơ, đang ngơ ngác trở về thuở bé dại, ngỡ ngàng nhìn muôn vật muôn loài với tràn trề xúc cảm, yêu thương.  Ngỡ vừa qua giấc mơ hoang dại/ cậu bé tìm lại đồng xu đánh mất ngày xưa/ đáy bể ngâm trong vắt/ ồ một vầng trăng vừa được vớt lên (Cám dỗ).
 Nổi trội trong “Củi lửa“ là sự tinh tế và huyền nhiệm. Đây cũng chính là phong vị riêng của nhà thơ. Trong những tập thơ sau này, mạch thơ Dương Kiều Minh vạm vỡ, bung phá theo nhiều hướng khác nhau, nhưng vẫn luôn giữ được nét tinh tế trong kiến tạo hình ảnh và tiết chế cảm xúc ở mức cần thiết. Đoạn thơ trích từ bài thơ “Trong mưa” là một minh hoạ cho sự mẫn cảm trước thế giới tinh khiết, trong lành của ông: Trong mưa có một ngôi đền/ và mưa từng ngón buông mềm mái tây/ và mưa từng ngón ngón gày/ len len run rẩy bàn tay gượng gàng (Trong mưa). Nhà thơ, như một điêu khắc gia tài hoa tạo hình chính xác từng chi tiết kỳ ảo và sống động: Mặt trời lung linh khu vườn mẹ/ Bức tường ánh sáng.../ Điều gì dào lên trong những hạt li ti (Hy vọng). Đó là những ban mai vừa lộng lẫy tái sinh, những đồng cỏ đầm sương chợt hiển hiện như trong cổ tích: Đâu phải nữa con búp bê bằng cỏ/ Con đường hoa vối rụng đầy/ Ban mai đổ về xa vắng/ đồng cỏ đầm sương loá ướt dưới trời (Bản giao hưởng đồng quê). Dương Kiều Minh chọn cho mình một góc khuất im lặng để sống và viết. Ông quan sát, ghi chép và chậm rãi kể những câu chuyện đời theo ngôn ngữ của riêng mình. Những “chiếc ô tô”, “ngôi nhà”, “ô cửa”, “hoa loa kèn” được nhà thơ đặt trong một khung cảnh tạo nên hình ảnh phố đêm gần gũi và rất đỗi dịu dàng: Chiếc ô tô màu xanh lá cây/ những ngôi nhà màu xanh lá cây/ ô cửa chớp bình hoa loa kèn đỏ (Thành phố buổi đêm) 
Bài thơ “Củi lửa”, chủ điểm của cả tập thơ, như một chớp mắt để thức giấc bàng hoàng. Nó mở ra những hình ảnh thân quen, ấm nóng như ta vừa được ôm ấp, được chạm tay vào. Và giữa tầng tầng hình ảnh, lớp lớp câu thơ là khoảng trống, một đặc sắc trong thi pháp thơ Dương Kiều Minh: lăng lắc tuổi xuân/ lăng lắc niềm thôn dã/ bếp lửa ngày đông... Những hình ảnh “tuổi xuân”, “thôn dã”, “bếp lửa ngày đông” đứng cạnh nhau tưởng như rời rạc, phân rã, nhưng chúng được kết dính, đan bện lại trong một trường cảm xúc mạnh mẽ và nhất quán. Bạn đọc sẽ cảm nhận được ánh sáng thanh khiết, ấm áp toả ra từ chính những khoảng trống đó. Đọc thơ Dương Kiều Minh, ta ngỡ như ai đó liệng viên sỏi xuống lòng hồ yên tĩnh làm các vòng tròn đồng tâm trên mặt nước cứ lan đi. Bên những hoàng hôn loang lổ gò đồi/ mùi lá bạch đàn xộc vào giấc ngủ/ con về yêu mái rạ cuộc đời. Những hình ảnh ấy chính là sự giao thoa giữa hiện thực đời sống và thế giới kỳ ảo, của giấc mơ này đang mơ về những giấc mơ khác nữa. Bài thơ có khổ kết rất độc đáo mang đặc trưng phong cách Dương Kiều Minh: Một sớm vắng/ ùa lên khói bếp/ về đây củi lửa ngày xưa... Hình ảnh “sớm vắng” nhói lên như nốt cao nhất trong một nhạc phẩm không lời, làm phát sáng, làm âm vang đồng hiện những diễn tiến hình ảnh, rồi chốt lại trong câu thơ cuối. Đó là trạng thái sâu lắng của cảm xúc, lôi cuốn người đọc vào thế giới của mặc tưởng trang nghiêm, nuôi dưỡng trạng thái rộng mở, thanh khiết của tâm hồn. Cách viết này còn được triển khai trong nhiều bài ở những giai đoạn sau, tạo nên nét đặc trưng riêng chỉ có trong phong cách thơ Dương Kiều Minh. Đó là ban mai trong tiếng ho húng hắng của mẹ: Những ban mai như thể đầu tiên/ ào ào đổ/ lấp lánh dòng ánh sáng/ mẹ húng hắng ho…/ mưa bụi dưới thềm (Ban mai). Đó là “giọt sương treo trên cành trúc”, sự đột biến để nâng cảnh huống thực lên cái cao vời của tâm tưởng: Rượu đây/ Bạnđấy/ Ta nâng cốc chạm làn gió đầu đông mang bí ẩn khởi lên xao động trong ngần tựa giọt sương treo trên cành trúc (Bên cuộc rượu mùa thu). Đó là bức tranh tương phản giữa “đổ nát và thanh xuân” đã thổi bùng sinh khí mãnh liệt: ấy ngọn lửa bùng dậy/ ngọn lửa cất giữ tháng năm xa cách/ ngọn lửa dìu các triều đại trườn qua đổ nát/ những thời đại thanh xuân. Đó là cách ông quán tưởng trong khoảng không tĩnh lặng của bài thơ “Không ai gọi tôi trở dậy vào buổi cuối thu”. Ở đó mỗi hình ảnh sự vật đều mở ra một khoảng không lạ lẫm, riêng biệt. Cả bài thơ như cánh cửa lớn mà phía sau đó là vô vàn những cánh cửa nhỏ với đan xen những lối đi. Hãy cùng lắng nghe nhà thơ Dương Kiều Minh gọi hồn sự vật: số phận giống câu thơ vừa viết xong, bị xoá/ bản nháp bài thơ gió nhấc lên tựa một lá bùa. Ở đây ta thấy Dương Kiều Minh như hạt sương nép vào vạn vật làm cho chúng trở nên mát lành, trong suốt. Và nhân vật “tôi” trở nên tỉnh táo trong một biến ảo rất lạ ở khổ kết của bài thơ: Không ai gọi tôi trở dậy vào buổi cuối thu/ tôi nằm viên mãn - chiếc lá vàng dưới hàng song thụ/ Nếu mẹ tôi mà biết/ Liệu mẹ tôi trách cứ các người (Không ai gọi tôi trở dậy vào buổi cuối thu). Sự biến ảo này cũng là cách gọi mời, kích thích sự sáng tạo tiếp theo của người đọc, tuỳ thuộc vào mặt bằng văn hóa và trải nghiệm riêng của họ.
Sau tập thơ “Củi lửa“, nhà thơ Dương Kiều Minh luôn chú tâm khai triển thi pháp đã minh định từ tập thơ đầu tay này. Ở những tập thơ “Dâng mẹ”, “Những thời đại thanh xuân”, “Ngày xuống núi”, “Tựa cửa”..., ông vẫn giữ được giọng nói trong trẻo, thơ ngây ban đầu. Đây là một mùa vàng đầy bàng hoàng, như thể thế giới vừa bắt gặp trong cái nhìn đầu tiên: Mùa vàng, mùa vàng/ những ký ức không bao giờ lặp lại/ ta còn nguyên sơ hơi thở tự do (Những thời đại thanh xuân). Còn nữa, là giai điệu và tiết tấu của đời sống vừa rộn rã vừa thanh khiết: Bài Ca Niềm Vui Sống/ ấy tiếng chuông cuối chiều dóng dả/ cơn lốc cuốn theo đám bụi nô đùa/ hai đứa trẻ dắt nhau chân trời xa tít (Khúc dâng Mozart). Những bài thơ về sau, nhà thơ đã dần tiết chế sự trong trẻo, thơ ngây, để thế vào đó tâm trạng tỉnh táo đầy chiêm nghiệm thế sự: Ồ khát sao/ cơn khát thuở nhỏ/ cơn khát thuở khai thiên lập địa/ cơn khát ruổi dài theo mộng ước ta (Những thời đại thanh xuân).
Có thể nói, nhà thơ Dương Kiều Minh phần lớn tiếp thu có chọn lọc những tinh hoa của thơ ca phương Đông kim cổ. Ông thường mượn thiên nhiên, cảnh vật để nói về cái hữu hạn, mong manh chìm nổi của kiếp người: Ta hát về người niềm tưởng nhớ/ Sóng nước phù sa/ Tháng năm ruồng bỏ/ Ta chiếc lá cơ may trôi dạt lên bờ (Sông Hồng). Ánh sáng của văn hoá, minh triết phương Đông, đặc biệt của thi ca, càng sáng tỏ trong những giai đoạn sau này, từ tập thơ “Tôi ngắm mãi những ngày thu tận” đến tập thơ “Khúc chuyển mùa”. Tôi ngủ thiếp trong bài thơ Đường/ sương dăng dầy bến bãi/ Vành trăng động mắt người con gái/ bức rèm buông toà lâu đài Tàu (Bộc bạch). Ông nặng lòng vương vấn với những thi liệu quen thuộc của thơ ca phương Đông nhưng biết mở những chiều kích bất ngờ của liên tưởng và suy niệm trong thi tứ, chữ của ông bình dị nhưng có sức ám ảnh,  tuy nhiên đôi khi biểu lộ sự quẩn quanh phức rối của cảm xúc. Sức vươn của mạch thơ luôn khoẻ khoắn, nhịp điệu tự nhiên và tự do. Năm giờ sáng nước chảy tràn trên mái/ tựa hồ số phận ấn định/ thinh không buông tiếng chuông nhói ngực (Vô đề). Tôi chợt hình dung thấy hình ảnh một kẻ sĩ thời hiện đại đang tự vấn bằng giọng trầm, đều đều… cất lên trong quầng sáng lung linh và thanh sạch. Nhưng khi đọc liên tục nhiều bài thơ của nhà thơ Dương Kiều Minh, tôi lại thèm tiếng quát mắng, thậm chí tiếng cười khôi hài của ông với đám người đùa nghịch, hỗn xược nào đó… 
Khác với tập thơ đầu tay, nhiều hình ảnh dung dị trong thơ Dương Kiều Minh sau này được hiển lộ bằng hệ quy chiếu khác. Câu thơ sau làm ta hình dung Dương Kiều Minh có lúc muốn hiện thân thành nhà tư tưởng hơn là một nhà thơ: Ôi, mưa đông, mưa đông! Cơn mưa lướt qua cuối chiều mang theo bao giấc mộng/ Một hạt mưa ghé sát nói nhẹ: Thân xác này thật ra đã được tạo bằng tư tưởng (Mưa đông).
Tập thơ “Khúc chuyển mùa” là ngôi nhà thơ để Dương Kiều Minh trở về sau những chuyến du hành. Ở đây, ta gặp lại sự trẻ trung và điềm đạm, sâu sắc và thơ mộng: Lô xô những quãng đời/ Dựng men theo bờ nước/ Giật mình cơn mơ đêm trước/ Hiện về tuổi trẻ của ai (Chúng tôi gặp nhau ở bên kia hồ nước). Nhưng lần này, hình ảnh ruộng đồng, thôn dã tái hiện trong thơ ông mang vẻ đẹp và âm hưởng hoàn toàn khác trước: Đã lâu rồi không đi qua những cánh đồng sương sớm tươi mùi cỏ xuân những lá mầm vươn dậy mãnh liệt/ Vọng đến tiếng kèn buổi chiều giữa xuân trỗi dậy nỗi niềm xa vắng (Tự sự bên mùa). Cánh cửa một “mùa xuân chín” đã mở ra trước mắt nhà thơ Dương Kiều Minh bằng âm điệu và hình ảnh mới, bền bỉ, với nguồn nãng lýợng thấm sâu toả rộng hõn: Niềm xuân thúc giục/ Niềm xuân mách bảo/ Niềm xuân vươn dậy cõi mênh mông tĩnh lặng/ Bóng lớn cây dã hương cổ thụ vươn cao giữa trời đất trong rạng rỡ ngày mới/ Thổn thức làn ánh sáng toả lan hơi thở xuân về (Giao thừa).
Ở khía cạnh khác, thơ văn xuôi là một thế mạnh của nhà thơ Dương Kiều Minh. “Sực nhớ núi đồi” là một trong những bài thơ văn xuôi đầu tiên tiêu biểu, và ở đây, nét ung dung, tự tại, cảm xúc tươi non được kiềm chế lại.  Mạch thơ trải rộng, câu thơ được kéo dãn với góc quan sát rộng, giàu liên tưởng. Tôi chợt nhớ núi đồi những đêm tĩnh lặng trong trẻo, ngôi sao xanh ánh sáng bị làn hơi ẩm tách ra thành nhiều sợi tinh khiết.../ Đêm đêm những nàng tiên cánh mỏng bay là là trên những cánh rừng và dòng sông hắt ánh sáng dìu dịu bờ dốc thoai thoải. Những hình ảnh trong bài thơ thật dung dị, có lúc tưởng như sao chép chi tiết của đời sống nhưng vẫn đậm tình cảm riêng biệt của người viết: Tôi mở ý tưởng thơ mộng chỉ thấy hình ảnh thế giới khô cằn. Mùa đông đến dài dặc, mùa xuân hiện gương mặt tiều tuỵ căn nhà chen chúc cũ nát. Có thể, trong bài thơ văn xuôi đầu tiên này, hiệu ứng ngôn ngữ và hình ảnh chưa cao, một số câu thơ còn lẫn với cách nói của văn xuôi, khoảng trống giữa các câu thơ chưa lớn và chưa tạo được nhiều bất ngờ. Bài thơ này, không thấy in trong tập thơ “Thơ Dương Kiều Minh”, nhưng theo tôi, đã đánh dấu sự chuyển biến trong thi pháp thơ của tác giả. Ở những bài thơ văn xuôi sau này, xét một cách tổng thể, mạch thơ ngày càng vạm vỡ, tự do, tung tẩy hơn và đó cũng chính là cốt cách phong vận của ông. Nhiều bài thơ của Dương Kiều Minh tựa cơn gió lớn bất chợt ùa về cánh đồng rộng lớn, đem đến cho bạn đọc cảm giác phóng túng, ngang tàng và tự do: Giữa thinh lặng mênh mông tiếng gió từ phía sông Đáy duổi qua con đê kéo ngang cánh đồng trước nhà hoà cùng tiếng côn trùng tiếng xào xạc cây lá tạo nên những giai điệu kỳ bí của đêm toả ngát hơi thở bí ẩn thiên nhiên và vũ trụ (Gửi bạn đêm cuối năm).
 Không gian trong thơ văn xuôi Dương Kiều Minh là những hình khối, những quần thể tượng đài độc đáo, gợi ta nhớ tới những biến tấu từ bảy mô-đun của điêu khắc gia Điềm Phùng Thị, mang đậm phong vị và triết lý phương Đông. Nó bí ẩn dựng lên bức tường cao ngất, tiếp nối, dọc ngang, gây choáng ngợp. Nhiều hình ảnh vừa mới thoáng hiện đã nhanh chóng đan lồng với những hình ảnh khác lớn hơn, dị biệt hơn: Ai vẫn đứng kia buổi cuối chiều giông gió, phố xá bời bời, hồn chia hai ngả. Vẫn ở đó ao đầm gò bãi, hiện về đây hiu hắt núi đồi. Niềm thương cảm quanh quất bao năm dâng ngùn ngụt núi rừng chập chùng dòng sông vách đứng (Tựa cửa). Trong không gian này, cùng với cảm xúc là những chiêm nghiệm về vũ trụ, trải nghiệm về nhân sinh. Mỗi hình ảnh trong đó, tưởng chừng đơn điệu nhưng đều chứa đựng những ý nghĩa phổ quát và nhiều gợi mở. “Chiếc lá sen khô” trong câu thơ sau mang một vẻ đẹp của nhiều trạng thái cảm giác, mở cho bạn đọc liên tưởng khác về thiên nhiên, đời sống: Sự kiêu hãnh giờ chỉ còn dấu vết kỷ vật. Những chiếc lá sen khô đội mưa tìm lại mùa thu đầm Vạc. Những âm thanh trong trẻo vang động đâu đó trong trời đất ngân trên cây thiên cầm thuở ấy (Những chiếc lá sen khô). Dương Kiều Minh thường chủ ý làm cho những chuyển động của hình ảnh thơ chậm lại so với quy luật thông thường. Trong khi đó, những nhà thơ cách tân cùng thế hệ với ông thường đẩy tốc độ hình ảnh đi nhanh hơn, tạo khoảng cách lớn, làm phân rã, đột ngột thay đổi quy luật chuyển động của chúng.
 Nhịp điệu được tiết chế chậm lại trong thơ Dương Kiều Minh đã tạo một hiệu ứng khác biệt. Nó diễn tả một thái độ sống, thái độ ứng xử trước nhân thế, cho ta thấy được tâm trạng lưỡng lự của một người vừa yêu vừa chán ngán sự đời: Sương muối giăng mù trời, lòng người lửa đốt. Mười hai tháng trôi qua chớp mắt. Mọi việc chậm chạp, trì trệ gần như ngưng đọng. Mình như con ếch ngắm bầu trời hiếm hoi trong đêm, dường như có điều gì bất ổn nơi từng đám sương từ từ trút xuống chộn rộn mờ ảo.…/ Ngang cõi nhân gian huyền ảo cô lạnh, kia ai cầm ngọn lửa phất qua (Ghi ở buổi cuối năm). Bàn tay ai “cầm ngọn lửa phất qua” cho thấy thái độ vừa chằm bặp vừa lơ đãng, vừa trách nhiệm vừa buông bỏ, thờ ơ trong biến ảo khôn lường của đời sống thực tại. Bằng cách kìm nén này, nhà thơ Dương Kiều Minh đã sáng tạo nhiều bài thơ văn xuôi thành công. Trong bài thơ “Tìm sen ở Quan Sơn”, ta nghe thấy giọng nói chậm rãi cất lên, vừa uể oải vừa thông tuệ: Chiều xuống, thoáng mưa ngâu nhè nhẹ. Bên rặng phi lao, những em bé gái đeo giỏ mò cua bên cầu Dậm. Núi non hồ nước phủ làn hơi mưa, một vài trái núi bị đẽo gọt loang lổ lộ ra trắng toát. Cảnh vật ở đây đang diễn ra như vốn có, buồn tẻ nhàm chán, hay chộn rộn, mơ hồ… còn tùy ở cảm nhận của người đọc, nhưng cái vẻ “trắng toát” lộ ra khi “một vài trái núi bị đẽo gọt loang lổ” đã tạo một hiệu ứng kinh hoàng, khi chính bàn tay con người phá huỷ vẻ đẹp nguyên sơ của thiên nhiên. Đọc đến câu cuối, ta thấy tất cả những hình ảnh vừa gặp từ khổ thơ đầu đã không còn ở vị trí cũ, mà hoảng hốt, xáo trộn để làm nên một trật tự mới.
Nỗi cô đơn hiện lên khá đa diện trong thơ Dương Kiều Minh. Chúng di chuyển như không còn mối liên hệ với chung quanh, trong lẻ loi, cô quạnh pha chút luyến tiếc: Sự ưu tư buổi cuối chiều đòi hiện trên trang trắng. Bóng tối theo hơi lạnh thấm dần xuyên qua lùm cây, mái nhà, ô cửa/ Cơn khát dục vọng thiêu cháy làm biến dạng những khuôn mặt/ Lại đã để lại phía sau mùa lũ, dòng sông vào đông để lộ những vạt đất bồi, những con chim rẽ giun từ đâu đến mải mê thản nhiên quên cả chiều đã xuống/ Vẫn lùm cây này, vẫn bờ gạch lát, câu chuyện đã là của thế kỷ trước (Những con chim rẽ giun bên vạt sông chiều).
Hình ảnh người mẹ toả sáng suốt các tập thơ của Dương Kiều Minh, như biểu tượng của nguồn cội, là nơi nhà thơ nương tựa lúc cô đơn, nơi cố hương tiễn biệt và nơi để quay về. Bất cứ câu thơ nào nhắc tới mẹ, mơ hồ chạm hình bóng mẹ, đều vang lên trong tâm hồn nhà thơ rưng rưng tiếng chuông cầu nguyện, niềm khắc khoải khôn nguôi, nỗi nhớ quay quắt, da diết… Một vệt nước trên tán lá, một tiếng hát và bước chân, tiếng mẹ gọi trong chiều khói lam là những “giấc mơ dịu dàng” của nhà thơ: Cơn mưa đêm để lại vệt nước trên tán lá khóm đại hồng môn/ Bài ca duổi theo bước chân trẻ thơ con đường dọc bờ rào ô rô chạy men đồng bãi/ Ai như tiếng mẹ gọi ngôi làng khói toả xa xa (Vừa giấc mơ dịu dàng đậu xuống). “Chiếc giày” trên “lớp lá thu” trong câu thơ sau diễn tả tâm trạng hụt hẫng, phi lý, cô độc của nhà thơ bên phần mộ mẹ: Trên cánh đồng mẹ nằm cô quạnh/ Mẹ hằng mong tôi khôn lớn một ngày/ Đâu đó bên hàng song thụ/ Trên lớp lá thu còn một chiếc giày(Không ai gọi tôi trở dậy vào buổi cuối thu). Tình cảm ấy lúc như tơ nhện giăng trên mặt hoa mỗi sớm: ổ mầm đậu hoà lan mẹ ủ lên mỗi sớm/ Có mùi sương mùi nước/ tuổi thơ ăm ắp buồn (Bướm trắng);  lúc bóng mẹ hiện về ấm áp, bao dung: Mẹ chẳng trách. Mẹ lần lần run rẩy/ nghe tiếng tôi thốt lên phía hiên nhà (Bên những sợi tơ ánh sáng). Từ tập thơ “Tôi ngắm mãi những ngày thu tận”, những nỗi đau bệnh tật đôi khi được nhắc tới càng đẩy ông vào cô quạnh. Trong cơn lẻ loi ấy, nhà thơ thường cất tiếng gọi mẹ; tiếng gọi ngắt quãng, bập bẹ thơ ngây như thuở ông còn bé bỏng trong vòng tay âu yếm của Người: Mẹ ơi, mùa xuân gấp gấp, con nghe thấy ngõ quê tinh khôi rải ướt xốn xang bước chân thôn nữ gánh nước ngày cuối năm, cây đào trụi lá nở những bông hoa đầu tiên, hơi xuân tràn về từ những cánh đồng (Mẹ ơi, mùa xuân gấp gấp).
Những bài thơ cuối cùng của tập thơ “Thơ Dương Kiều Minh” đã mở thêm những chiều kích khác trong suy tưởng và cảm xúc, là sự tìm đến, cũng là cuộc trở về của nhà thơ với vẻ đẹp giản dị và hiện đại. Hơi xuân tràn về từ những cánh đồng. Câu thơ ấy như ánh sáng luôn soi chiếu suốt hành trình thơ ca Dương Kiều Minh, là đích đến phía chân mây, là “nhân đức tin” cho ông vượt qua mọi thử thách, khó khăn để gặt hái những thành công ngoài mong đợi. Dương Kiều Minh cùng với các nhà thơ cùng thế hệ đã làm cuộc “vượt thoát” ngoạn mục, góp phần quan trọng vào cuộc cách tân thơ Việt trong những thập niên qua. Tôi chọn câu thơ trong bài “Tự sự bên mùa” của Dương Kiều Minh để kết thúc bài viết, như một lời cầu chúc cho linh hồn nhà thơ được thảnh thơi ở cõi vĩnh hằng: Tỉnh dậy, đã đầu hạ/ Âm nhạc reo vang những con đường rộng thênh xa hút ngang qua những nẻo quê, một miền quê bỏ lại…     
 M.V.P
B- MỘT SỐ TÁC PHẨM TIÊU BIỂU
THÔN QUÊ 
I
Bông hoa cỏ dịu dàng thiếu nữ
thôn quê ăm ắp nước và gió
thôn quê khát khát chân trời
Cánh đồng bao la rập rờn tiếng hát
hồ nước
đụn rơm
cây cầu gỗ
hội hè thôn quê sênh sáo nhặt khoan
Bông hoa cỏ dịu dàng thiếu nữ
các nàng tiên thiên giới tụ về
II
Ánh sáng tắt dần. Mùa hè sắp hết
hoa sam đất khu vườn cổ tích
Tuổi thơ nồng nàn lam lũ
bông súng thần tiên ngạo nghễ mặt đầm
Nở hoang tàn bụi thục lan rực màu huyết dụ
tôi bị hất bên lề ngày tháng
may chăng còn kỷ niệm thôn quê? 
May chăng không hất ngoài niềm thương nỗi nhớ
mẹ giờ này dờ dẫm dậu thưa
lá mồng tơi thấm hơi sương đồng đất
Tha thứ chăng?
Hiển hiện miền quên lãng
bông súng thần tiên ngạo nghễ mặt đầm
suốt đời ngụp lặn
hòa - ánh - sáng nồng nàn trong trẻo bao la…
HY VỌNG
Tiếng đầu tiên mẹ gọi giữa trưa nồng
Bên vòi nước bỏ quên
Ô ban công nhìn ra bãi trống
Khắc khoải trầm dài miền quê xa tít
Ai đợi con bên ô giậu thưa
Chùm mùng tơi tim tím
Ở mãi âm thanh ngày nao nức
Con chạy trên đồng lúa rộ vàng
Mạng nhện giăng giăng bụi hoa cúc dại
Mặt trời lung linh khu vườn mẹ 
Bức tường ánh sáng...
Điều gì dào lên trong những hạt li ti.
CÁNH ĐỒNG THƠ ẤU 
Ở giữa cánh đồng của mẹ
trong chiếc nôi màu thiên thanh
Mơ mơ cánh đồng thơ ấu
không không không cả bóng người
không bước chân ngày ngây dại
cậu bé bây giờ về nơi? 
Em đây, em cười, thôn nữ
chào ta như thể quen rồi
chốn này đâu là ta nữa
cánh đồng cậu bé ấy thôi!
Kia đôi nhân tình gần khuất
kia chiếc cầu cong thảnh thơi
kia những hàng cây thân trắng
kia tòa nhà cổ im lời 
Đấy cánh đồng ngày thơ ấu
ta chỉ như là khách thôi
tất cả kia là cậu bé
chìm trong mờ ảo sắc trời
CỦI LỬA
Đời con thưa dần mùi khói
Mẹ già nua như những buổi chiều 
lăng lắc tuổi xuân
lăng lắc niềm thôn dã
bếp lửa ngày đông...
Mơ được về bên mẹ
ao xưa, mảnh vườn nhỏ ngày xưa
bậc thềm dàn dụa trăng mỗi tối
Bên những hoàng hôn loang lổ gò đồi
mùi lá bạch đàn xộc vào giấc ngủ
con về yêu mái rạ cuộc đời
Một sớm vắng
ùa lên khói bếp
về đây củi lửa ngày xưa...
THÀNH PHỐ BUỔI ĐÊM 
Dâng rực tím vòm bằng lăng nước
em về dãy phố mùa hè
thương mến mười năm trở lại
Chiếc ô tô màu xanh lá cây
những ngôi nhà màu xanh lá cây
ô cửa chớp hình hoa loa kèn đỏ 
Thiếu nữ hỏi câu gì rất khẽ
cốc nước mía
nụ cười thoáng nhẹ
mấy chàng trai ghé quán trà đêm
Phố xưa dìu dịu
tấm gương soi thẫn thờ...
TRONG MƯA
Trong mưa có một ngôi đền
và mưa từng ngón buông mềm mái tây
và mưa từng ngón ngón gày
len len run rẩy bàn tay gượng gàng
Ngôi đền giật giấc mơ màng
tự bao giờ thế? bàng hoàng cổ xưa
lâu rồi vẫn đứng trầm tư
lớp thời gian phủ thờ ơ nhân tình...
Lâu rồi vẫn đứng một mình
hoang sơ như cả mối tình hoang sơ
Chợt run trong ngón tay mưa
TIẾNG ĐỊCH 
Tiếng gì đơn độc
xa hơn nỗi buồn
ước vọng trườn trong thanh vắng
Đấy - bài ca xưa
đấy - vườn trăng xưa
Vẫn sống rêu phong mái cổ
một tình yêu tìm đến tự tình
thềm son lặng bóng mai già đổ
ừ niềm đau chẳng bao giờ nói
ừ hy vọng mong manh như cả kiếp người.
KHÔNG AI GỌI TÔI TRỞ DẬY VÀO BUỔI CUỐI THU 
Không ai gọi tôi trở dậy vào buổi cuối thu 
Mây trắng ngổn ngang bầu trời mấy chục năm về trước 
Những cậu bé quàng khăn đỏ rảo bước nhanh 
con đường mới đắp. 
Rất nhiều người trong căn phòng rộng 
qua ô cửa khuyết 
tôi gọi hoài không ai nghe thấy 
Bên dòng sông khói sóng dâng mù mịt 
trên con đường gió bụi xa xăm 
số phận giống câu thơ vừa viết xong, bị xoá 
bản nháp bài thơ gió nhấc lên tựa một lá bùa 
Trên cánh đồng mẹ nằm cô quạnh 
mẹ hằng mong tôi khôn lớn một ngày. 
Đâu đó bên hàng song thụ 
trên lớp lá thu còn một chiếc giày... 
Tôi hứa rằng không nói với ai 
câu chuyện sẽ mang theo mãi. 
Không ai gọi tôi trở dậy vào buổi cuối thu 
tôi nằm viên mãn - chiếc lá vàng dưới hàng song thụ 
Nếu mẹ tôi mà biết 
Liệu mẹ tôi trách cứ các người...
KHÔNG ĐỀ
Bông loa kèn nở ngang tàng mùa hạ 
Chợt rơi hẫng... 
Ngày chiến tranh vừa dứt. 
Anh thờ thẫn đi, hoang trong mộng mị 
Bên đồng đội 
Vòng tay ghì chặt 
Vị khế rừng 
Nắm cơm chua loét 
Bom vừa xoá căn hầm ba người 
Dòng Pô-kô xác bạn bè mất hút 
Nước dữ dằn 
Mưa tối mặt 
Tấm ni-lông lỗ chỗ đạn xuyên... 
Anh gào trước khoảng sâu im lặng. 
Sau cánh rừng 
Quầng mặt trời đặc sánh 
Những người lính theo nhau dần khuất phía chiều.

GỬI CON GÁI NHẬT NGÂN ĐẦU XUÂN 2010
Nước và cỏ cây phủ lên mặt đất sự bí ẩn. Theo đường mặt trời, mặt trăng đi qua chiếc cầu bốn mùa. Đầu xuân tôi muốn gửi tới con biểu tượng của vũ trụ giữa nền tím thẳm sâu của đêm nổi lên khối cầu lớn màu mận chín kiến tạo bởi những đường xoáy ngược chiều kim đồng hồ. Xa tít vành trăng khuyết xanh ngọc, theo linh hồn con người những vệt sao băng viền quanh khối cầu màu mận chín.
Tôi có ý niệm trồng những cây mận trên mảnh đất của ngôi nhà cũ.
Ba ngày tết ngủ quên trong hơi lạnh mơ màng
Con vừa chuyến bay đầu xuân
Những sân bay ở đâu cũng vậy, mênh mông trơ trọi như quốc đảo trôi
bồng bềnh giữa đại dương.
Con chỉ cho đó là tiền sảnh bước vào giảng đường cuộc đời.
Bỏ lại phía sau bầu trời mang nền nhiệt dưới 9oC
Tháng giêng bận rộn với chăn đệm và áo choàng
Buổi tối vừa râm ran bè bạn, cách hai giờ đã xa hơn ngàn cây số với nắng gió
phương nam.
Lùi lại hai mươi ba mùa xuân cuối con đường ký ức
Ờ, nửa đêm chợt con mưa đầu năm đến chào bụi trúc trước cửa
Giờ con đã đặt chân tới vùng đất mới
Kìa chân trời vừa nâng lên theo chuyến bay mùa xuân.
GỬI NHÀ THƠ MAI VĂN PHẤN
ĐÊM MƯA Ở VÂN ĐÌNH
1.                        
Như cánh chim bay lạc trong đêm
Vương những vì sao đến từ biển
Bí mật câu chuyện còn cất giữ
Theo con đường gập ghềnh đá sỏi
Bóng tối xuống thật nhanh
Uy nghi cơn giông ập đến
Gió giằng giật tán dù phần phật
Bạn tìm về đây mối chia sẻ lớn lao
Thế giới bủa vây niềm thương nỗi nhớ
Ngày tháng thật xa, mùa hạ thật gần
2.
Đấy cánh chim vỗ hoài trong giấc ngủ
Bầu đêm đen thẫm màu mưa
Phố xá nhập nhoà vệt nước tràn tầng thượng
Sông Đáy phía sau, bạn ở phía trước
Lối phố nhỏ theo mưa rực màu xanh cánh đồng vào hạ
Thế giới ngổn ngang vật chất
Ngổn ngang tham vọng.
Đêm lữ thứ những vì sao trốn biệt
Bao sự thương tâm, bao nỗi bận lòng
Dễ gì chia sẻ
3.
Lời cảm ứng với bạn từ đầu hạ đã qua giữa hạ
Chợt choáng ngợp màu phượng vĩ dâng lên hối thúc
Nói gì đây với bạn?
Mang trên đôi cánh sự uy nghi tĩnh lặng
Cơn giông và mưa và đêm tối
Ai đặt cược những câu thơ cách trái đất triệu triệu năm ánh sáng
Mắt xa xăm phóng từng luồng ký ức về phía biển
Câu hỏi trồi qua làn mưa nặng hạt
Khuya khoắt đường trường...
Vâng, những câu thơ vẫn vang lên đâu đó
Từng tòa mây hiện qua ánh chớp
Cánh chim lực lưỡng vút lên vụt bùng thành đám lửa
Còn điều gì ở ngoài khát vọng!
Hà Đông, ngày 25/ 5/ 2008
BÀI THƠ ĐẦU ĐÔNG
Tặng Đỗ Lương Hồng
Em mất hút vào tiếng ầm ào đại lộ như cơn lũ buổi sáng
Hiện ra trong tiếng ầm ào xiết chảy cuối chiều
Những cơn lũ của cuộc đời cuốn chúng ta mải miết
Xô dạt vào bờ bến của tuổi già
Nỗi bất an lấn sâu vào giấc ngủ
Chợt hiện lên những bông hoa cải cúc cắm đơn sơ trong chiếc cốc thủy tinh
Mùa đông choàng lên chiếc áo len thô
Sự kỳ diệu của cuộc đời chứa đựng vẻ giản dị đơn sơ
Trong nghèo khó đạm bạc những bông hoa cải cúc cất giữ cảm xúc theo những
                                                                                                  con đường dốc
Nơi mùa đông giấu thật sâu hơi nóng mùa hè
Hiện gò má sắc hồng của lửa
Buổi đầu gặp gỡ tặng em bài thơ đầu đông giờ đã thất lạc
Còn đấy những bông hoa cải cúc nở bên những con đường dốc sương muối phủ dày
Trong bóng sẫm tối của mùa đông trập trùng đồi núi
Những chấm đèn mờ nhạt chìm trong mênh mông làng bản trong sự tĩnh lặng bỏ quên từ tiền kiếp
Hình như góc nào đó trong trái tim thèm một hơi ấm
Ánh lửa đốt nương trên dãy núi bên kia sông thăm thẳm
Kìa em hiện ra trong tiếng ầm ào chảy xiết vào đêm.
TỰ SỰ BÊN MÙA
1
Có loài chim tước khu vườn phía sau kêu suốt đêm làm mùa xuân thức
Bồn hoa đỗ quyên đang độ rực rỡ
Mải theo làn hơi lạnh men theo bờ biển khuếch tán về phương Nam
Thấy mùa xuân thật dài
Vòng đời của con người thật ngắn bởi ước vọng mãi vươn về phía trước
Năm mươi tuổi đã ngấm mệt ngước lên trời đêm thấy tiếng thở dài của ai
đó đang đẩy những đám mây mang đầy hơi nước trong đêm mùa xuân
2
Đã lâu rồi không đi qua những cánh đồng sương sớm tươi mùi cỏ xuân
những lá mầm vươn dậy mãnh liệt.
Vọng đến tiếng kèn buổi chiều giữa xuân trỗi dậy nỗi niềm xa vắng
khuất sau vạt sương buông kín những ngôi làng xa xa
3
Những bông hoa gạo lộ ra màu đỏ làm lòng ta ấm lại trong làn mưa bụi
từ sáng đến chiều tối.
Bên toà nhà cổ kính ai đó vừa quét lên màu vàng
Gặp vào thời tiết ít mưa sông Hồng cạn trơ
Cây cầu cũ bằng sắt bắc qua sông vào đầu thế kỷ trước mang bóng dáng
lãng mạn chân dung kiến trúc sư ngoại quốc.
Dòng sông cạn trơ mang trong mình biết bao huyền thoại
Cây cầu cũ nhòa mờ trong mưa bụi
4
Gần sáng nghe tiếng gió mùa xao động bên ô cửa
Thật ngại ngần những con đường xa
Phải, mình đã già rồi
Tỉnh dậy, con gái đã bay chuyến bay sớm về phương nam
Nhìn sâu mãi vào làn sương buốt giá
Ừ cuộc đời từng mỉm cười thân ái bao dung chở che
5
Tuổi hai mươi trở về như mộng
Qua tán phượng mướt xanh cuối hạ
Vừa cơn mưa chiều tối
Từng bậc thang dần xuống khu vườn rêu ẩm
6
Mưa thu trắng lặng bên cầu
hơi mưa thấm lặng
về đâu cuối chiều
Bến đò xưa đã phong rêu
yên giấc mộng đều đều thu không
7
Không có cách gì trở lại con đường thơ ấu
Sắc thu vang lên ngàn đôi cánh nhỏ xíu vỗ nhẹ từ từ nâng lên khoảng
không xanh thẳm ngào ngạt nắng gió
Những đôi mắt mở to ngơ ngác nhìn từ những đám mây xốp nhẹ.
8
Ùa về những làn sóng âm thanh ngày đầu thu trong trẻo làm thức dậy
những khoảng trời trẻ trung da diết ước ao thăm thẳm
Những âm thanh vang động trong đêm mang theo ánh sáng của ban ngày.
Những âm thanh mang vẻ u huyền của đêm
Chợt thèm ngao du ngắm núi non mây nước trong cảm giác dòng ánh sáng
lấp lánh chảy dài, bồng bềnh trôi ngang trập trùng cao vút.
Quả là núi mộng sơn ta chưa từng qua, ngay trong khu vực mà không rõ ở chỗ nào.
9
Làn gió cuối thu lùa đi bao tai ách
Tai ách bủa vây số phận mỗi con người
Tai ách buông xuống theo làn sương buổi tối
Con người không sao kiểm soát được mình
Ta cảm ơn làn gió cuối thu
đã xoa mờ bao nhiêu thương tích
ngươi lần lượt dìu bao người thân của ta về đất
ta ngoái lại tạ từ bên ngưỡng cửa tuổi già
10
Chìm dần chìm dần xuống đáy mùa thu
Cắt đứt những sợi dây néo buộc
Thế sự chỉ còn là những ảo ảnh khuất sâu sau phép chồng hình
Ở giữa sự trong suốt tĩnh lặng gặp bài thơ cổ tâm sự còn phong kín
Gặp lại những gì lặng lẽ chìm dần xuống đáy hồ thời gian
11
Nghìn nghìn năm sương khói đã từng phủ lên những cánh đồng cuối thu
Tôi tư lự đắm chìm trong cảm xúc mới mẻ nguyên lành
Một cảm giác vừa được trút vợi một gánh nặng vô hình nào đó
Như tấm màn nhung vừa từ từ hạ xuống che khuất một bi kịch
Ờ một điều gì đó
nằm sâu kỷ niệm như chiếc lá vàng ép trong cuốn sổ
12
Bước vào tuổi ngũ tuần tôi chợt nhận ra rằng, cái dinh dưỡng đời sống
tinh thần của các nhà nho Á Đông là sự chuyển động của mùa, thiên
nhiên biến đổi theo mùa luôn mới mẻ và sinh động. Con người là một
phần rất bé nhỏ của thiên nhiên.
Tôi yêu bốn mùa của miền Bắc Việt Nam, đó là một vẻ đẹp không thể thay
thế. Mỗi mùa thu đến, ta như rơi vào một thế giới khác lạ.
13
Chợt xao lòng cơn gió lạnh cuối mùa
Sao ngươi tìm về giữa đêm
Chào đón ngươi bụi trúc trước cửa xào xạc
Ngươi trở về trong bầu tĩnh lặng uy nghi lúc buổi giao mùa
14
Thời trẻ chìm trong day dứt nỗi nhớ xa mẹ, chớm già bao phủ trong sự
trống vắng bất an khi con gái đi xa.
Ôi, đời người mãi không ra khỏi tình thương nỗi nhớ. Những bến bờ đến
rồi đi, những bến bờ lướt qua cuộn theo dòng nước.
Mình cứ dằn lòng mãi, vẫn vang xa nỗi niềm khuất khuất. ước ao chẳng
là bao, hy vọng vẫn còn treo trên giọt sương sớm bụi hoa hồng dại nơi
cánh đồng thơ ấu.
Bước chân ai đó đang trở về đường chiều sẫm chín, những chiếc lá ân
tình vừa rớt xuống vệ cỏ.
15
Tỉnh dậy, đã đầu hạ
âm nhạc reo vang những con đường rộng thênh xa hút ngang qua những nẻo
quê, một miền quê bỏ lại.
Ai ôm ấp điều gì, hành trang quá đơn sơ, lùi lại tượng đài mùa vụ, rồi
ta hằng gặp lại trên những con đường quê kiểng
Chiều đang xuống dần mênh mông núi đồi dòng sông in thẫm
Tiếng xào xạc lan mãi vang xa từ đỉnh núi xuống thung lũng đổ về hạ du
Những cơn gió lồng lộng chẳng vương phiền lụy như tuổi trẻ của ai đó
mang đôi cánh rộng dài
Tỉnh dậy, nghe sấm động liền trời hơi xuân đã hết
Vốc nước khoả lên mặt vẫn nhận thấy vị lạnh còn ẩn dấu bên trong
16
Hy vọng như ánh sáng chiếc kim nơi đáy bể
Bạn nói sao ân huệ của mùa
Viên nước đá tan dần
Tôi chợt nhớ mối tình thôn dã
17
Vừa cơn mưa đầu thu trú vội dưới tán cây ngô đồng
Giờ đang dưới tán cây trong cái nắng se se đầu đông
Cái thoáng vụt của thời gian mang đến mùi vị của ảo giác
Hiện tại là thực hay cái vừa trôi qua là thực
Như vừa vuốt nước mưa trên mặt cơn mưa rào đầu thu
Chẳng hay bao biến động của thời cuộc tan nhẹ rồi lắng đọng trong sự
vận động tuần tự của mùa
VÔ ĐỀ 
Năm giờ sáng nước chảy tràn trên mái
tựa hồ số phận ấn định
thinh không buông tiếng chuông nhói ngực
Sương sớm trùm sông Nhuệ
nguy nghi và đơn lẻ
mong manh điều gì ngọn Hỏa Tinh*
Tiếng thì thầm tĩnh mịch
con dế tìm nơi trú ẩn
bài hát cuối cùng vang vọng… 
Hiu quạnh sưởi ngày đông lạnh lẽo
hiu quạnh những con sông xối theo bờ dốc
Ô hô trấn ngự kiếp người
cô độc dựng chân trời
ánh sáng lòa ngọn tháp xá lợi.   
* Hỏa Tinh: Tên ngọn núi thuộc Chúc Sơn, Chương Mỹ.
CHA ƠI, NGÀY THÁNG NÀY LÀM CON PHIỀN LÒNG
Cha ơi, ngày tháng này làm con phiền lòng. Ngày giỗ Cha vào tiết cơm mới, con ưu tư như đang đi trong ngày cuối năm. Từ lâu con thấy gánh nặng cuộc đời đè lên đôi vai bé nhỏ. Nhiều khi con tưởng quỵ xuống rồi gắng gượng đi tiếp. Nhiều khi con tưởng gục ngã - đường đời xa ngái cha ạ - đường đời thăm thẳm hút xa. Con buồn, trơ trọi, ngày tháng làm con phiền lòng. 
Con muốn thoát vào trong bầu trời, hàng ngàn sợi dây vô hình móc con trở lại. Trái tim con yếu đuối, gương mặt con già nua trước tuổi. Con cứ ngắm những chiếc xe màu đỏ dừng lại dưới chân đồi – một cuộc tiễn đưa – một viễn cảnh ngập tràn âm thanh và ánh sáng. Con ám ảnh mãi những quả hồng giấy chín đỏ những ngày tháng mười se lạnh, bức phên dại trước cửa ken bằng tre lâu ngày đã mục, những đống rấm ủ bằng vỏ trấu âm ỉ suốt đêm. Trong bóng tối làng quê tĩnh lặng, con mơ mộng ngắm nhìn mãi những ngôi sao xa lạnh, rồi thiếp ngủ khi nào không rõ - con thấy sự ấm áp, chở che trong nghèo khó và đạm bạc.
Thưa cha, tình yêu của con với cha với cuộc đời này là thiêng liêng - con không van xin, con gắng đến kiệt sức - con không hối hận, con vẫn thường trở về theo những đám mây lang thang trên cánh đồng thơ ấu đầy nắng và gió – dưới chân con, cỏ và nước và bốn mùa nhịp nhàng truyền dẫn qua con nguồn cảm xúc cuốn con đi không thể chối từ. 
VỪA GIẤC MƠ DỊU DÀNG ĐẬU XUỐNG
Vừa giấc mơ dịu dàng đậu xuống
vươn dậy đồng loạt bông tiểu li lan mùa thu
Cơn mưa đêm để lại vệt nước trên tán lá khóm đại hồng môn
bài ca đuổi theo bước chân trẻ thơ con đường ô tô chạy men đồng bãi
ai như tiếng mẹ gọi ngôi làng khói tỏa xa xa
Mẹ ạ,
con đang trở về bên giấc mơ dịu dàng lanh canh những chiếc chuông
nhỏ xíu
bên mùa thu âu yếm chở che
mang mộng tưởng lang bang qua trời xanh đồng rộng
“những đám mây thong dong đợi cùng theo với”
ta đang trở về giấc mơ ngày trẻ dại
ta đuổi theo hoài giấc mơ ngày trẻ dại
những bờ cỏ tươi nồng những cánh đồng sương nước
Một ngày mới dần hiện ra
một ngày mới bắt đầu
Mẹ ạ, giấc mơ con đã đủ đầy cơn gió lành đồng nội
mương nước ngập tràn cánh đồng đổ ải
những đám mây đã đợi con thênh thang trời rộng
những đám mây đã chở con qua dâu bể cuộc đời
con nhận thấy giấc mơ dịu dàng vừa đậu xuống
đồng loạt vươn bông tiểu li lan
theo bài ca dài bước chân trẻ thơ vang vang đầu thu con đường
sương khói.
Ồ, trên tán khóm đại hồng môn còn để lại vệt mưa đêm trước.
CHÚNG TÔI GẶP NHAU Ở BÊN KIA HỒ NƯỚC
Lô xô những quãng đời
Dựng men theo bờ nước
Giật mình cơn mơ đêm trước
Hiện về tuổi trẻ của ai
1.
Chúng tôi gặp nhau ở bên kia hồ nước
Đã trở thành câu chuyện hôm qua
Tuổi hai mươi xô lạc giữa công trường
Đi tìm giữa trời xanh và đất đá
Núi im lìm
Sông Đà gào thét
Đã trở thành câu chuyện hôm qua
Trong chúng tôi một người bạn đã mất
Anh mang câu thơ vượt dòng sông về phía sau dãy núi
Đã trở thành câu chuyện hôm qua
Chúng tôi đã chớm già
Qua cơn bão cuộc đời tơi tả
Ngổn ngang mỗi người xô dạt về một phía
2.
Chúng tôi gặp nhau ở bên kia hồ nước
Mải miết đi tìm, để gặp mình nơi núi non trầm mặc
Để lạc mình trên đất đá bên sông
Câu chuyện bất thần như cơn lũ cuốn theo ba mươi năm
Tựa làn bụi bốc lên nơi thác nước xối vào ghềnh đá cũ
Chẳng ai có thể tìm lại gì trong câu chuyện xưa
Núi rừng, hồ nước và những luồng khí trĩu nặng hơi ẩm theo những
con đường dốc ngày ngày tràn xuống quãng sông bị chặn lại
3.
Tôi nằm sâu trong luồng khí chuyển xuống buổi cuối chiều
Khóm trúc bị táp sém sau đợt sương giá đầu tiên
Dòng sông người vẫn trôi xiết cuốn theo sức hút vô hình như những
đợt thủy triều định mệnh
Nửa đêm hôm qua động đất vùng Tây Bắc, ô cửa kính chợt rung lên
ngỡ như đợt gió mùa mới tràn về
Ai đó định nói gì rồi im bặt
Thức dậy câu chuyện hồ nước trên núi và tuổi xuân của chúng tôi
bên bờ nước
Những đêm trắng dưới quầng đèn đục ngầu sương muối
Tiếng dòng sông gầm gào trong lòng đêm tối
Tôi lạnh lẽo trơ vơ lẫn cùng những tảng đá lô xô bên vách đứng
dòng sông
Ai đó định nói gì rồi im bặt
Vang lên câu chuyện không hồi kết thúc.
BA BẢY
Chiếc lá vàng vừa rơi trước cửa
chưa kịp nhặt lên, mùa thu qua quá nửa 
Chiếc lá vàng vừa rơi trước cửa
chưa kịp nhặt lên, mưa đông mờ đất 
Tuổi ba bảy tôi trôi nặng nề, ách tắc
những nẻo đường chống chếnh lạnh lẽo
sương muối phủ dày trăng 
Tuổi ba bảy tôi trôi ẩn nhẫn, câm lặng
xứ sở ồn ào, người hiền vắng vẻ
nỗi sầu dâng cao niềm trắc ẩn 
Ai nói gì? Ai hỏi gì?
vươn mãi lên trời con sông độc chảy
những ngọn núi phồn sinh mang khát vọng
theo nhau oằn chạy
Cuối năm không thắp đèn, để đêm trùm xuống
một ngày? Một tháng? Một năm? Trăm năm?
thời gian bào mòn dấu vết 
Tuổi ba bảy tôi nghi ngút hiện nền kinh xưa cũ
bên song vắng rơi đôi ba tiếng hạc
một con đường màu đất hung hung.
KHÚC XUÂN
1
Trở lại tháng ngày đẹp nhất
xuân sẽ về cánh đồng gió lộng
những con sẻ nâu chiêm chiếp bên thềm 
Trở lại tuổi thơ vừa đấy
trang tiểu thuyết lầu hồng vầng trăng cổ
mái nhà xiêu xiêu
vòm cây đổ đổ
tóc sắp hoa râm
âm thanh xưa còn rực
Thời gian phủ lấp đời người
tuổi trẻ mất tăm, chỉ còn tiếng vọng
còn xuân cõi vô tình
nỗi niềm ta thành nông nổi.
2
Chưa ra khỏi ngõ xuân đã hết
xuân với mình chẳng hệ lụy gì
chút vương vấn đêm qua trĩu mái hiên từng giọt
Ồ sầu chung
sầu riêng chưa thoát
vùi qua đông khu vườn nhà bên tiếng chim vừa hé
hơi ấm lên ở cuối giêng hai
Ta mang niềm xuân chất lên đầy gánh
ban mai
đường dài.
THÁP BÚT
Những đám mây hình mai rùa dong về phía bể
Thanh gươm xưa bao giờ thấy lại?
Tháp Bút
Uy nghiêm
Sừng sững
Dáng thi nhân
Câm lặng và lực lưỡng
Câu thơ viết lên nền trời
Bài thơ viết lên nền trời
Ngông cuồng viết lên nền vương quốc
Tự Do
Cái Đẹp
Tôi tìm kiếm thời gian vầng trán
Cố đô con rồng bay chưa nhỉ?
Trở về tâm sự người xưa
Tâm tình ấy chẳng bao giờ nguội lạnh
Tốt tươi như đồng cỏ mùa hè.

19/1/2018

Xuân Mai - Nguyễn Ngọc Tung

Nguyễn Nhuận Hồng Phương

Theo http://hoivhntvinhphuc.org.vn/