Suy nghĩ về việc tiếp thu
triết học phương Tây ở Việt
Nam
1. Ở Việt Nam, về tư tưởng và triết học vài thập niên qua,
tên tuổi được nhắc đến nhiều nhất chắc chắn là Trần Đức Thảo. Nhắc, và ca tụng.
Một ca tụng đầy huyền thoại. Các bài viết chủ yếu nhấn về giai thoại quanh nhân
vật này. Cả bài viết mới đăng của Thái Vũ, cũng hệt. Ông coi “Trần Đức Thảo -
nhà triết học lỗi lạc của Việt Nam và thế giới (…) đã có một cuộc tranh luận
sôi nổi về triết học Mác với Jean-Paul Sartre - nhà triết học hiện sinh, cũng
là nhà văn Pháp nổi tiếng”.
Vụ “tranh luận” không ít người cho rằng triết
gia mang dòng máu Việt đã “thắng”, chứ nó diễn ra ở diễn đàn nào, cụ thể nội
dung ra sao thì chưa thấy văn bản nào ghi cả (1). Riêng danh vị được gán cho ông
là “nhà triết học lỗi lạc của Việt Nam và thế giới” thì hơi quá. Bởi chính nhà
văn này trong bài viết, đã dẫn ý kiến Daniel J. Herman: “Trần Đức Thảo, nhà
Mác-xít và nhà hiện tượng học đặc sắc” (2). Khác xa!
2. Về Trần Đức Thảo, trên Talawas ngày 3-3-2007, Thái Vũ có
“Những chuyến lữ hành của triết gia Trần Đức Thảo” cũng tập trung về phần đời.
Đặng Phùng Quân chuyên sâu hơn qua hai kỳ “Đọc lại Trần Đức Thảo” (Talawas,
24-4-2004) cho rằng, “do hoàn cảnh khắc nghiệt của chiến tranh, ông đã trở
thành người lạc hậu trong sinh hoạt tư tưởng sau này”.
Bùi Văn Nam Sơn cũng có cái nhìn tương tự: “Không ai dám phủ
nhận chất lượng triết học của bản thân Trần Đức Thảo, nhưng đáng tiếc, có thể
nói Trần Đức Thảo là tù nhân của bản thân” (3). Chỗ khác, anh cụ thể hơn: “… nếu
hiển nhiên Trần Đức Thảo chưa phải là người xây dựng trường phái thì “chắc chắn
ông có tầm vóc ít nhất ngang bằng với các triết gia bản lề giữa chủ nghĩa Marx
và hiện tượng học như György Lukács, Maurice Merleau-Ponty, Lucien Goldmann,
Enzo Paci, Ludwig Landgrebe, Eugen Fink…” (4)
Alexandre Feron trong một bài viết công phu về triết gia Việt
Nam, càng cụ thể hơn nữa: “Trong lãnh vực triết học, thất bại chủ yếu nằm ở chỗ
sinh thời ông không có người đối thoại (do đó mà các nghiên cứu thường lặp đi lặp
lại) và ở chỗ hầu như công trình của ông không được đọc và nghiên cứu” (5)
Đúng sai, hay dở hậu xét, đáng chú ý, cả ba là các cây bút
trong nghề uy tín.
Một công trình hoàn chỉnh về chính triết học Trần Đức Thảo, để
người Việt Nam và thế giới nhận diện rõ hơn tư tưởng ông, là điều ta đang thiếu,
thiếu lớn (6). Độc giả Việt Nam cần là cần điều đó, chứ không phải những giai
thoại.
3. Về việc phổ cập triết học Tây phương cho độc giả Việt Nam,
trước 1954 tình trạng còn đìu hiu. Nếu thời ấy, những người yêu mến triết học
tìm đọc trực tiếp những gì mình yêu thích bằng tiếng Pháp, thì sau đó - ở miền
Nam, tình hình đã rất khác. Các trào lưu triết học với không ít triết gia được
giới thiệu: Socrates, Descartes, Kant, Bergson, Sopenhauer, Heidegger,
Nietszche, Sartre… nhiều tác phẩm triết học căn bản và lớn được chuyển dịch:
Zarathoustra đã nói như thế, Hữu thể và Thời gian, Chủ nghĩa hiện sinh là một
nhân bản thuyết,… qua những tên tuổi quen thuộc: Nguyễn Văn Trung, Trần Thái Đỉnh,
Lê Tôn Nghiêm, Lê Thành Trị, Phạm Công Thiện, Bùi Giáng, Trần Công Tiến, Thụ
Nhân… Tựu trung tất cả hãy còn tản mác, thiếu tập trung, dù từ năm cuối trung học,
học sinh miền Nam đã được tiếp cận triết học Tây phương qua một chương trình
khá căn bản.
Trong khi đó ở miền Bắc, chủ đạo và bao trùm vẫn là triết học
Mác-Lênin. Phần còn lại đều bị đẩy về phía triết học duy tâm đáng bị phê phán.
Tình trạng kéo dài qua hơn thập kỷ sau khi đất nước thống nhất, để phải đến thời
Đổi mới, các tác phẩm triết học Tây phương qua bản Việt ngữ mới rón rén xuất hiện
trở lại. Dù lác đác, nhưng có còn hơn không.
Cho đến khi xuất hiện “hiện tượng” Bùi Văn Nam Sơn vào đầu thế
kỷ XXI.
4. Bùi Văn Nam Sơn là “một người uyên bác, biết thành thạo
nhiều thứ tiếng: Hy Lạp, Đức, Anh, Pháp, Hoa; một bộ óc khổng lồ về tri thức
triết học.” - như Chungta.com cho biết. Học triết học ở Đại học Văn khoa Sài
Gòn, sau đó sang Đức học tại một đại học lớn với các triết gia hàng đầu. Về nước,
anh dịch, chú giải, hoặc giới thiệu, hiệu đính các tác phẩm triết học và khoa học
xã hội. Có thể kể: Phê phán lý tính thuần túy (2004), Phê phán năng lực phán
đoán, Phê phán lý tính thực hành (2007) của I. Kant, Hiện tượng học Tinh thần
(2006), Khoa học Lôgíc (2008) của G.W.F. Hegel, vân vân. Đây là các tác phẩm
triết học nền tảng quan trọng, được làm rất công phu bởi bàn tay của một dịch
giả và là người hiểu biết triết học bậc thầy, điều mà trước đây hiếm có tác giả
ở Việt Nam làm được.
Sách “Hành trình của Trần Đức Thảo”, NXB Đại học Sư phạm
Chưa tác giả Việt nào viết về triết học vừa sâu, vừa đơn giản,
dễ hiểu và hấp dẫn thế. Lê Tôn Nghiêm hay Trần Đức Thảo thì hàn lâm quá; Phạm
Công Thiện tài hoa, lôi cuốn nhưng đọc rồi… ít ai hiểu ông nói gì! Còn Bùi
Giáng thì ôi thôi, chỉ có kẻ nhập cuộc chơi với ngôn ngữ ông mới chịu được ông.
Bùi Văn Nam Sơn thì khác, hàn lâm rất mực, mà vẫn gần gũi kỳ lạ. Có đọc hàng
trăm thuật ngữ triết học của Heidegger mà anh dịch lại sau bốn thập niên các
tác giả khác đã dịch, mới biết anh hàn lâm và kỹ lưỡng cỡ nào.
5. Điều Bùi Văn Nam Sơn quan tâm trước hết là “Khai minh”
(Sapere aude! (Latin: “Hãy dám biết!”) - hiểu theo nghĩa của Kant. Đó “là việc
con người đi ra khỏi sự không trưởng thành” tự thân, hay do chính mình chuốc lấy.
Việt Nam chưa có triết học, chúng ta còn chưa nhận rõ sự thiếu khuyết ấy, và
càng không chuẩn bị để vượt qua tình trạng “chưa trưởng thành” kia. Do đó chúng
ta cần bắt đầu, ở đây và ngay bây giờ. Và phải biết bắt đầu: Học từ nền tảng,
không đi đường vòng, càng không nóng vội đi tắt đón đầu.
Trong buổi trao đổi với Nguyễn Hữu Liêm - Giáo sư Triết học tại
San Jose City College, California, người đã in vài tác phẩm triết học, trong đó
có tác phẩm khá đồ sộ: Thời tính, hữu thể và ý chí - Một luận đề Siêu hình học (7),
tôi hỏi:
– Nếu dạy triết học ở đại học Việt Nam, anh bắt đầu từ đâu?
– Từ tư duy phản biện (critical thinking)! - anh nói.
Câu hỏi đặt ra, là: Khi chúng ta còn chưa có hiểu biết căn bản,
thì làm sao ta có ngón nào đó để mà phản biện? Cần phải học là vậy. Tuy nhiên đại
học chúng ta đến hôm nay vẫn chưa chuẩn bị cho sinh viên kiến thức triết học cơ
bản đó. Làm gì? Và làm thế nào?
Bùi Văn Nam Sơn đã khá rành mạch:
“Ngày nay, triết học không còn là đặc sản của những “thiên
tài” cô độc hay của những triết gia chuyên nghiệp. Triết học sẽ dần dần trở
thành món ăn tinh thần quen thuộc cho mọi người (tất nhiên người ta vẫn có thể
sống mà không cần triết học cũng như có thể hô hấp và tiêu hóa mà không cần biết
đến môn sinh lý học!). Nó gắn liền với sự phát triển của khoa học và với lối sống
hiện đại, tức với lối sống có suy nghĩ và có cái nhìn toàn diện. Lý thuyết khoa
học là sự trừu tượng cấp một; triết học là sự trừu tượng cấp hai, thế thôi.
Càng có năng lực tư duy trừu tượng, càng dễ tự định hướng trong mớ bòng bong của
cuộc đời muôn mặt”.
Tôi cho đó là một hiện tượng hiếm trong cuộc chữ nghĩa Việt
Nam hôm nay.
Với nhà nghiên cứu triết học họ Bùi, triết học không
đâu xa mà ở ngay cạnh mỗi người chúng ta; triết học không [được quyền cho phép
mình] đứng cao hay thấp hơn con người.
Chú thích:
(1) “Sự kiện Trần Đức Thảo kết thúc cuộc tranh luận với nhà
hiện sinh Jean-Paul Sartre trên thế thắng đã đi vào huyền thoại trong nhiều thế
hệ trí thức Việt Nam”, Tiền phong Chủ nhật, 8-4-2006.
(2) “Giữa đám sinh linh, thầy trở thành ảo ảnh”, hồi ức của
nhà văn Thái Vũ về Giáo sư Trần Đức Thảo, Vanviet.info, 4-7-2019.
(3) Bùi văn Nam Sơn. “Cuộc đời vui quá không buồn được”, Cát
Khuê, Đại học Sư phạm Hà Nội, 4.4.2013.
(4) Theo Sài Gòn tiếp thị, Chungta.com đăng lại, 18-11-2010
(5) Alexandre Feron, “Trần Đức Thảo là ai? Cuộc đời và sự
nghiệp một triết gia Việt Nam”, bản dịch của Nguyễn Ngọc Giao
https://www.diendan.org/
(6) Ngay cả cuốn sách công phu: Trần Đức Thảo, Di cảo, khảo
luận, ký niệm dày gần 1.700 trang do Nguyễn Trung Kiên thực hiện, cũng không
đáp ứng yêu cầu.
(7) Giấy Vụn in 2014, sau đó Nxb Đà Nẵng tái bản năm 2018.
23/3/2021InrasaraNguồn: Tạp chí Sông Lam, số 10/2021Theo https://vannghenghean.vn/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét