Việc lớn trước mắt: Chuyển các hội
văn học nghệ thuật về đời
sống dân sự
Vào những ngày này, khi dư luận đang liên tục nóng với những
thông tin và sự luận bàn xung quanh chủ đề Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại
thế giới (WTO), khi các ngành trong nước đang cùng nhau nhìn lại hai chục năm đổi
mới và xác định bước đi tiếp theo trên con đường này, có lẽ giới những người hoạt
động văn hoá văn nghệ cũng nên suy nghĩ trao đổi trên những chủ đề như: hoạt động
văn hoá nghệ thuật sẽ tiếp tục đổi mới theo hướng nào trong thời kỳ mới, thời kỳ
mà không ít người muốn gọi là “đổi mới II”; chúng ta sẽ làm văn nghệ ra sao khi
thị trường văn hoá nghệ thuật của ta mặc nhiên hội nhập thế giới (dĩ nhiên có lộ
trình) sau khi nước ta chính thức gia nhập WTO?
Tôi xin tham dự câu chuyện nêu trên với đề xuất bao
quát: Để đáp ứng tình hình nói trên, việc lớn trước mắt của giới những người hoạt
động văn hoá nghệ thuật chúng ta là: chuyển các hội văn học nghệ thuật về đời sống
dân sự.
“Trở về đời sống dân sự” nghĩa là thế nào? Có thể nêu
vài nét chính yếu là : Nhà nước chấm dứt bao cấp cho các hội ( thôi cấp kinh
phí, quỹ lương cán bộ nhân viên văn phòng các hội, thôi cấp trụ sở, thôi cấp xe
cộ cho quan chức các hội, v.v...); các hội trên thực tế (chứ không phải chỉ
trên lời nói) sẽ thôi không còn đặc tính của những cơ quan nhà nước, sẽ thực sự
mang thuộc tính của loại hình tổ chức phi chính phủ, tức là từ đây các hội văn
học nghệ thuật sẽ tồn tại và hoạt động không phải bằng nguồn tiền từ
ngân sách nhà nước mà phải bằng các nguồn khác hẳn: bằng hội phí của hội viên
và bằng các nguồn thu từ hoạt động nghề nghiệp, từ các loại tài trợ có điều kiện
hoặc không điều kiện, từ các loại đầu tư, v.v...Tất nhiên, có thể thấy trước
là, do tất cả những biến chuyển kiểu này, lực lượng văn học nghệ thuật mặc
nhiên sẽ được cơ cấu lại, tổ chức lại, sẽ khác đi khá nhiều so với
diện mạo hiện nay.
Phải nói ngay rằng, sự biến chuyển như trên nếu diễn ra cũng
sẽ tác động rất ít đến những lớp văn nghệ sĩ mà nay đã và đang bước vào tuổi lục
tuần, lứa tuổi của kẻ đang viết những dòng này. Lớp người như chúng tôi có lẽ
thuộc thế hệ cuối cùng tham dự hoạt động văn nghệ với tư cách những cán bộ.
Chúng ta nhớ những lớp văn nghệ sĩ đầu tiên vào Văn hoá Cứu quốc,
tham dự tổng khởi nghĩa tháng 8-1945, tham gia hai cuộc kháng chiến; -- đối với
những lớp văn nghệ sĩ này, cái ý thức rằng mình là cán bộ luôn phải đi trước
cái ý thức mình là văn nghệ sĩ; cho nên những mệnh danh"nhà văn cán bộ",
"nghệ sĩ cán bộ"đối với họ là chuyện hiển nhiên, đương nhiên; nay ta
nhắc lại điều này cũng chẳng có gì là mỉa mai, là châm biếm như có đôi người giật
mình tưởng vậy. Trải nửa thế kỷ, tới những năm cuối thế kỷ XX, ý niệm"cán
bộ", theo yêu cầu quản lý, đã buộc phải phân lập: tuỳ loại cơ quan mà từng
người chúng ta đang tòng sự, trong khi những cán bộ này từ đây được coi là công
chức, thì những cán bộ khác từ đây chỉ được coi là viên chức. Nhưng dù chỉ còn
là những"viên chức trong biên chế", thế hệ chúng tôi, đã hoặc sắp lần
lượt nhận sổ lương hưu, cũng sẽ thuộc lớp"nhà văn cán bộ"cuối cùng.
Sau thế hệ chúng tôi, tình thế sẽ không như trước. Những lời bàn tiếp đây của
tôi, của chúng tôi, chủ yếu không phải là về tương lai của mình mà là về đời sống
văn nghệ và hoạt động văn nghệ của các lớp đồng nghiệp tiếp sau.
Từ nay về sau, trong cuộc sống thời bình, nhà văn và văn nghệ
sĩ nói chung, là thuộc về đời thường, thuộc về đời sống dân sự. Hoạt động nghệ
thuật, tức là hoạt động nghề nghiệp của từng văn nghệ sĩ, -- mà nội dung chính
bao gồm sáng tác và công bố tác phẩm, -- gắn họ trước hết với những đơn vị văn
hoá nghệ thuật như toà soạn báo, tạp chí, nhà hát, nhà xuất bản, hãng phim, hãng
băng đĩa, xưởng hoạ, phòng tranh, v.v..., -- những đơn vị này có thể là đơn vị
quốc doanh, cũng có thể là xí nghiệp dân doanh, thậm chí là xí nghiệp có vốn đầu
tư của nước ngoài, tuỳ theo chế định của luật pháp nhà nước. Sự liên kết tương
hỗ giữa văn nghệ sĩ với nhau, nếu thuộc phạm vi các quyền tinh thần và lợi ích
nảy sinh từ các tác phẩm do họ sáng tạo ra, -- có thể được đảm trách bởi các
hãng, các tổ chức tư vấn về bản quyền ; nếu thuộc phạm vi chăm sóc sức khoẻ, tuổi
già, -- có thể được đảm trách bởi các hãng, các tổ chức chuyên về bảo hiểm xã hội.
Còn lại, lĩnh vực mà văn nghệ sĩ có thể cần liên kết nhau, chính là lĩnh vực trực
tiếp gắn với sáng tác: những xu hướng, những quan niệm, những ý đồ nghệ thuật cần
được chia sẻ, hợp tác để cùng nhau phác hoạ, hoàn thiện, cùng nhau biến dự
phóng nghệ thuật thành thực thể nghệ thuật. Liên kết nhóm nhỏ này có lẽ là dạng
liên kết hữu hiệu hơn cả trong đời sống văn nghệ từ nay về sau. Các nhóm nhỏ
này (ví dụ dễ thấy là các ban nhạc trẻ, các nhóm hoạ sĩ, kiến trúc sư, có khi
là nhóm vừa nhà văn, nhà báo, hoạ sĩ... cùng làm một tờ báo chẳng hạn) chỉ còn
tồn tại chừng nào còn nỗ lực sáng tạo chung, chừng nào sự sáng tạo chung còn có
hiệu quả đối với đời sống. Khi những nỗ lực ấy, những hiệu quả ấy không còn thì
sự chia tay giữa họ, sự chấm dứt của nhóm là không tránh khỏi, và điều đó không
hề gây tai hoạ hay biến động gì cho xã hội, ngược lại, là hiện tượng thông thường,
bình thường thậm chí cần thiết của đời sống văn hoá văn nghệ. Dù chỉ tồn tại rất
hữu hạn về thời gian, những gì mà một nhóm văn nghệ có thể đạt được, lại có thể
không hề bé nhỏ. Chỉ cần nhớ đến một Tự Lực Văn Đoàn trước đây: hoạt động hữu
hiệu chỉ trong khoảng mươi năm, dấu ấn của nó trên văn học sử đã là không thể
phai mờ ( còn chuyện những nhóm văn nghệ không thành tựu được gì, -- thì đó chẳng
phải chuyện hiếm gặp xưa nay ).
Tôi hình dung dạng thức tập hợp và tồn tại tương tự như vậy sẽ
là dạng thức phổ biến của hội đoàn trong giới văn nghệ sĩ thuộc các loại hình
nghệ thuật khác nhau ở ta từ nay về sau. Những hội đoàn văn nghệ sĩ kiểu đó, dù
quy mô to nhỏ ra sao, dù có cần trụ sở, văn phòng, nhân viên hành chính, lễ
tân, bảo vệ hay ngược lại, thậm chí chỉ cần đến một không gian ảo làm trụ sở
chung, -- tất cả đều là chuyện tự định liệu, tự thoả thuận trong mỗi nhóm, vì tất
cả đều do đóng góp của các thành viên, vì mọi thứ đều nằm trong phạm vi những
liên hệ dân sự của con người trong xã hội.
Dạng thức hội đoàn văn nghệ ấy rất khác dạng thức các hội văn
học nghệ thuật hiện tồn, vốn là di sản cuả thời bao cấp, hoạt động không khác
gì các cơ quan nhà nước, vì được sử dụng kinh phí do nhà nước cấp, có trụ sở,
có xe hơi lớn nhỏ, v.v...do nhà nước cấp, có bộ máy văn phòng, ban bệ rườm rà,
hầu hết nhân viên đều được tuyển dụng,
được hưởng quy chế "người trong biên chế nhà nước". Lớp người đứng đầu,
quản lý các hội này, tuy cũng là hội viên và về hình thức cũng do hội viên bầu
ra tại mỗi kỳ đại hội của hội mình, nhưng khi đã ngồi vào ghế lãnh đạo của hội
rồi, họ lại nghiễm nhiên được hưởng quy chế công chức cao cấp của nhà nước với
bậc lương cao, với tiêu chuẩn công chức cấp cao, được cấp nhà riêng xe riêng.
Chính phương diện lợi ích này đã được người ta nhận ra khá sớm và do vậy con đường
tham gia các ban chấp hành cống hiến cho công việc của hội và con đường tắt để
trở thành công chức cấp cao hưởng lợi lớn, -- hai"con đường"này thường
bị nhập vào nhau, nhoà lẫn trong nhau đến mức không sao phân biệt được. Đằng
sau những cuộc vận động ráo riết, cạnh tranh ngấm ngầm quyết liệt trên thềm các
kỳ đại hội, thật khó mà tin được rằng các ứng viên chỉ thiết tha gánh vác công
việc hội đoàn chứ không thiết tha giữ vững hoặc giành lấy ghế cao lợi lớn. Thậm
chí người ta có khi còn tính tới cả việc sửa điều lệ hội làm kế sách hợp thức
cho một vài người trụ lại ở ghế "trùm hội" thêm một vài khoá nữa thì
chắc hẳn lợi ích riêng chứ không phải lợi ích chung đã được đặt lên trên hết!
Cũng có thể vì những động cơ tương tự cho nên dù đã sang thời hậu
bao cấp mà người ta vẫn còn muốn lập thêm hàng loạt hội đoàn kiểu bao cấp: nhiều
mục tiêu cao cả được nêu ra trên những đề tài hoạt động khác nhau, nhưng hầu
như đều giống nhau ở chỗ: xin nhà nước cấp kinh phí, trụ sở, xe cộ, bộ máy để
hoạt động! Không rõ cho đến nay số hội mà nhà nước đang phải bao cấp
là bao nhiêu, nhưng hẳn phải tính bằng con số trăm, và tổng kinh phí nhà nước
bao cấp hàng năm hẳn phải tính bằng con số hàng chục tỉ đồng, -- mà tiền từ
ngân sách tức là tiền do dân đóng thuế! Kiểu hội bao cấp không chỉ xài tiền của,
tài sản nhà nước mà còn đương nhiên được tận dụng"quyền độc quyền"của
mình, -- cái quyền được là tổ chức duy nhất trên toàn lãnh thổ trong mỗi chuyên
ngành; điều này chỉ gần đây mới lộ rõ dần ra, khi một số đơn vị kinh tế sinh
sau đẻ muộn bị chèn ép, cạnh tranh bất bình đẳng từ phía những đơn vị được lập
hồi bao cấp với tư cách đơn vị độc nhất của ngành mình, vừa làm chức năng quản
lý nhà nước vừa trực tiếp sản xuất kinh doanh, "vừa thổi còi vừa đá
bóng".
Sự tồn tại của loại hình hội bao cấp như trên hiển nhiên là
hiện tượng lỗi thời trong điều kiện hiện nay, khi mà cải cách hành chính đòi hỏi
tinh giản chính ngay bộ máy các cơ quan công quyền theo hướng gọn nhẹ, vừa hoạt
động hiệu quả vừa đỡ tốn tiền của dân; chứ chưa nói đến loại hình đơn vị sự
nghiệp, -- chắc hẳn càng cần phải tinh giản, thậm chí cần phải dân sự
hoá, dân doanh hoá, tức là chuyển từ kiểu đơn vị do nhà nước trực tiếp cấp vốn
và điều hành sang kiểu đơn vị tự quản (công ty cổ phần, đơn vị dân doanh). Sự
thay đổi đối với loại hình hội đoàn bao cấp, thiết nghĩ, cũng cần được đặt ra
tương tự như đang đặt ra yêu cầu thay đổi đối với hệ thống các đơn vị quốc
doanh, các xí nghiệp kinh tế độc quyền.
Hẳn có người sẽ hỏi : làm sao đảm bảo sự lãnh đạo của đảng cầm
quyền, sự quản lý của nhà nước trong điều kiện chỉ còn các hội đoàn dân sự?
Thiển nghĩ, sự lãnh đạo của đảng cầm quyền luôn được thể hiện
đầy đủ ở đường lối chung, vốn được đề xuất ở cấp vĩ mô. Thứ nữa, đảng đã có (và
nếu cần xin cứ lập thêm) những cơ quan chuyên trách với chức năng nghiên cứu,
theo dõi tình hình, tham vấn về các chính sách cần ban hành và thực hiện đối với
văn nghệ sĩ, đối với sự nghiệp văn hoá nghệ thuật.
Còn về vai trò của nhà nước, thiển nghĩ, vai trò đó vẫn rất
to lớn, cả trong tư cách nhà đầu tư, nhà tài trợ lẫn trong tư cách nhà quản
lý. Nhà nước có thể lập ra những cơ quan chuyên trách ( thuộc Quốc hội
hoặc Chính phủ ) để thực hiện vai trò nhà đầu tư, nhà tài trợ và nhà quản lý của
mình. Chúng ta biết rằng những nước phát triển vẫn giành một phần
ngân sách đáng kể cho sự nghiệp văn hoá. Ở ta cũng phải như vậy, nhất
là khi mức sống chung của cư dân đang nhích dần lên. Chỉ có điều, thay cho
phương cách dùng ngân sách công nuôi các hội bao cấp, đầu tư hoặc tài trợ cho
văn nghệ sĩ gián tiếp thông qua các hội đó, coi các hội đó (và các quan chức đứng
đầu các hội) như chủ thầu, như “đầu nậu”, nhà nước cần chuyển sang các phương
thức khác, thích hợp hơn. Sự đầu tư hoặc tài trợ nếu có cũng không nên dàn đều
bình quân mà nên lựa chọn ưu tiên đầu tư hoặc tài trợ những ngành hoặc bộ môn
nghệ thuật không tự nuôi sống mình nhưng lại là bộ môn hiếm quý cần bảo tồn và
phát huy; trong khi đó cần đánh thuế thích đáng những hoạt động nghệ thuật có
công chúng đông, doanh thu lớn. Nhà nước cũng cần thể hiện vai trò điều tiết vĩ
mô, ví dụ đảm bảo thực hiện quyền tác giả, tổ chức đều đặn việc xét tặng các
danh hiệu và vinh dự cho những nghệ nhân, văn nghệ sĩ có thành tựu sáng tạo lớn;
đồng thời nhà nước nên khuyến khích hoạt động đầu tư vào sự nghiệp văn hoá bằng
quy chế miễn giảm thuế đối với những doanh nghiệp chú ý tài trợ nhiều cho văn
hoá nghệ thuật... Trong xã hội của nền kinh tế thị trường mở cửa, khi mà phạm
vi đời sống dân sự ngày một mở rộng, nhà nước cần cho phép và khuyến khích các
lực lượng dân doanh, kể cả từ trong nước lẫn từ ngoài nước, đầu tư và tài trợ
cho các hoạt động văn hoá nghệ thuật trong nước, coi đây như một nguồn thúc đẩy
nữa, làm phong phú thêm sự nghiệp văn hoá nghệ thuật của đất nước cũng như nhu
cầu hưởng thụ văn hoá văn nghệ của các tầng lớp nhân dân .
Điều chủ yếu nhất, theo tôi nghĩ và hẳn cũng sẽ được
nhiều đồng nghiệp khác tán thành, là cần sớm có bộ luật về loại hình
các tổ chức xã hội-nghề nghiệp . Sự liên kết với nhau của giới văn nghệ sĩ là
thuộc loại hình hội đoàn này. Quy chế hoạt động của các hội đoàn văn nghệ này vừa
khác biệt vừa có chỗ gần với quy chế hoạt động của các đơn vị sản xuất kinh
doanh, ở chỗ cần đăng ký tại một cấp chính quyền, được chính thức cấp
phép mới được coi là đủ điều kiện hợp pháp để hoạt động, và mọi hoạt động phải
tuân thủ luật pháp. Nhà nước cũng cần tạo điều kiện hành nghề thiết yếu cho các
hội nghề nghiệp này, ví dụ có quy chế chống độc quyền ( trên lãnh thổ toàn quốc
nếu chỉ duy nhất có một hội cho một chuyên ngành văn học nghệ thuật tất sẽ làm
nảy sinh độc quyền, khiến sự phát triển trở nên thiếu lành mạnh), có quy định
cho phép (hoặc không cho phép, với những giới hạn xác định) tiếp nhận nguồn tài
trợ hoặc đầu tư từ các tổ chức và cá nhân khác, v.v...
Trên một mặt bằng luật pháp đủ cho văn nghệ sĩ hành nghề, từng
người có thể tự nguyện tham gia hoặc không tham gia các hội đoàn nghề nghiệp, bởi
vì khi đó, người văn nghệ sĩ độc lập cũng không"kém giá"so với những
văn nghệ sĩ là thành viên các hội đoàn nào đó. Thật ra thì hiện tại cũng đã có
những văn nghệ sĩ độc lập, không là hội viên hội nghề nghiệp của
mình. Chỉ xin nêu hai tên tuổi mà tôi biết rõ: nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn và nhà
thơ Hoàng Hưng. Tất nhiên trong tình trạng " hội bao cấp "," hội
độc quyền "chưa bị vượt qua thì không có gì lạ việc người ta gửi đơn xếp
hàng đông đảo đến văn phòng các hội hiện hành; thậm chí nghe nói còn có cả chuyện
đút lót để được vào hội nữa, cũng không có gì lạ. Vấn đề là cần sớm vượt qua trạng
thái lỗi thời này.
Có lẽ không ít người, thậm chí khá nhiều người đã nhận ra sự
lạc hậu của mô hình hội bao cấp, nhưng hẳn vì còn ngại đụng đến"di sản của
quá khứ gần"nên còn nấn ná buông trôi. Thật sự thì trở ngại trước tiên và
chủ yếu lại không phải ở phía đông đảo hội viên, -- những người nếu là chuyên
nghiệp thì vẫn sống chủ yếu bằng thu nhập từ hoạt động nghề nghiệp tại đơn vị
cơ sở văn hoá nghệ thuật; còn lại, khá đông hội viên các hội văn học
nghệ thuật thường sống bằng các nghề khác hẳn, chỉ gắn với nghề văn nghệ theo
kiểu nghiệp dư, tự xem nó là “nghiệp” hơn là nghề kiếm sống. Trở ngại thật sự nằm
ở những quan chức và hàng ngũ nhân viên các hội: quan chức thì sợ mất ghế mất
quyền mất xe đưa xe đón,… nhân viên thì đơn giản là sợ mất việc làm.
Trong tình trạng ấy, câu chuyện thoát khỏi hội bao cấp, nếu chỉ đem bàn với
quan chức các hội thì có thể thấy trước sự phản ứng tiêu cực! Và sẽ là phản ứng
tiêu cực một cách rất hùng hồn. Người ta một mặt sẽ hô lớn :"Chúng tôi thuộc
loại tổ chức phi chính phủ, gọi theo mệnh danh quốc tế hoá là NGO (non-government
organization), đừng có đặt chúng tôi dưới sự quản lý của bộ của sở nào", mặt
khác họ sẽ lại đòi chính phủ tiếp tục cấp kinh phí, trụ sở, xe cộ, v.v…! Lẽ ra
phải nói với những viên quan văn nghệ ấy rằng: "Nếu quý vị muốn làm quan
chức, hãy theo đường chính ngạch; còn nếu quý vị muốn là văn nghệ sĩ thì hãy
dám sống với nghề!" Nhưng hình như điều cần nói còn chưa được nói ra. Câu
chuyện đặt ra lâm vào bế tắc.
Thật sự thì đây là vấn đề không nhỏ. Mô hình hội bao cấp (
không chỉ trong phạm vi văn học nghệ thuật ) là một dạng tồn dư lịch sử với quy
mô không nhỏ. Đã vậy thì hiện trạng đó cần được đem ra thảo luận rộng rãi. Chừng
nào thuyết phục được nhau về bước đi không tránh khỏi này, chừng ấy hãy đem áp
dụng. Người viết những dòng này không dám tin sự" thuyết phục nhau
"có thể diễn ra dễ dàng, nhưng lại cũng tin rằng việc chuyển các hội văn học
nghệ thuật trở về đời sống dân sự là việc mà sớm muộn gì cũng trở thành sự thật.
Hà Nội, 2/9/2006Lại Nguyên ÂnTheo https://www.vanchuongviet.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét