Cánh bướm và hoa hướng dương 1
Lời dẫn
Trong tâm trí của những người đương thời, mỗi người viết văn
có thể có nhiều khuôn mặt khác nhau. Với tư cách những thực thể sống, họ lung
linh ẩn hiện. Độ bất định ở họ khá cao. Người ta không dễ ép họ vào những cái
khung chật hẹp. Các thế hệ về sau lại hình dung ra tác giả theo một cách riêng
không giống với các thế hệ đi trước.
Nhưng theo tôi hiểu chính vì
thuộc loại “tập mờ” như thế mà hình ảnh những người viết văn lại có sức hấp dẫn
riêng và việc phác họa chân dung họ luôn luôn có sức mời gọi đối với những người
nghiên cứu văn học. Vấn đề không phải chỉ qua con người nhà văn để hiểu văn
chương. Quan trọng hơn, qua cuộc đời của đám người cầm bút, người ta có thể nhận
ra những mẫu người thời đại. Qua các nhà văn để đi tới cộng đồng đi tới lịch sử.
Theo đà phát triển ngày một
khoa học của công tác nghiên cứu, gương mặt các nhà văn ngày càng trở nên phong
phú và chưa bao giờ có tiếng nói cuối cùng.
Đó là điều bản thân tôi sớm
học được qua việc tìm hiểu công tác nghiên cứu văn học ở nước ngoài. Và từ nhiều
năm nay tôi đã thử hướng công việc của mình theo quy trình quy cách như thế.
Sau khi chăm chú tìm đọc những nhà nghiên cứu đi trước, tôi tự đặt cho mình nhiệm
vụ không thỏa mãn với cách cắt nghĩa của các bậc đàn anh đó mà muốn tiếp tục
dùng kinh nghiệm của mình để phác họa ra khuôn mặt những người viết văn. Đối tượng
của sự phác họa này bao gồm cả những nhà văn cổ điển, các cây bút qua đời đã
lâu, tôi chưa được gặp, lẫn những người đang sống bản thân tôi từng có được trò
chuyện.
Tập sách này tập hợp những
phác thảo mà tôi đã loay hoay làm việc trong nhiều năm; mỗi đối tượng được nói
tới thường trở đi trở lại ít ra là một vài lần và một số đã từng được đưa vào
trong các tập sách khác. Ngay ở đây, cũng có người hiện lên qua hai hay ba ký họa
khác nhau.
Sở dĩ tôi thử vẽ chân dung
người này mà không bao giờ vẽ chân dung người kia, lý do hoàn toàn thuộc về cá
nhân: tôi chỉ vẽ lại chân dung ai mà mình thấy có quan hệ với mình, gợi ra cho
mình suy nghĩ và qua đó có thể trình bày một số suy nghĩ của mình với bạn đọc.
Chứ tôi không hề làm công việc xếp hạng. Chân dung được viết chỉ là để bạn đọc
tham khảo.
Trong bài nói về Nguyễn
Bính, tôi đã lưu ý:
Như một mô- típ chủ đạo, lại
như một ám ảnh, hình ảnh con bướm trở đi trở lại trong thơ Nguyễn Bính có lẽ là
đậm đà hơn bất cứ hình ảnh nào khác. Ông lấy bướm để vận vào bản thân.
“… Nhưng trong cuộc đời bất
định và dông dài của mình, ông có một sự chung tình đặc biệt, là chung tình với
thơ.
ở chỗ này, cái câu người con
trai tự nói về mình “Lòng anh như đóa hướng dương - Trăm nghìn đổ lại một
phương mặt trời” không phải là một lời nói ngoa.
Sự chung tình ấy, đóa hướng
dương ấy làm nên sự trường tồn của tên tuổi ông và nó sẽ trở thành hình ảnh tượng
trưng cho đời ông chứ không phải cánh bướm nhởn nhơ mà ông thường nhắc tới”.
Khi viết như vậy, tôi không
chỉ nghĩ tới Nguyễn Bính, mà nghĩ tới nhiều cuộc đời văn chương khác.
Bên cạnh những vẩn vơ, chàng
màng, bảng lảng… mỗi tên tuổi tồn tại được ở đây, vì hầu như họ sinh ra vì văn
chương, họ đã sống tất cả cho văn chương. Cả hai cái chất có vẻ ngược nhau ấy hợp
cả lại mới làm nên hình ảnh thực của họ và cắt nghĩa được sự tồn tại của họ.
Cái tên Cánh bướm và
đóa hướng dương đến với tôi ở trong hoàn cảnh như thế.
Lẽ ra tập sách này phải được
mở đầu bằng một tiểu luận mang tính chất lược khảo về những người viết văn ở Việt
Nam, chủ yếu là các nhà văn nhà thơ thế kỷ XX, bằng “con mắt loại
hình hóa”.
Trong lúc chưa làm được việc
đó, xin tạm thay thế bằng việc chia cuốn sách thành mười ba chương.
Giống như một khúc dạo đầu,
chương một dừng lại ở các giá trị cổ điển Nguyễn Gia Thiều, Hồ Xuân
Hương, Tú Xương, Tản Đà… Chương hai dành để nói về những ngòi bút mang đậm
chất văn hóa là Phan Khôi, Ngô Tất Tố. Lẽ ra chương này còn phải có những
bài viết về Phạm Quỳnh, Phan Kế Bính, Nhượng Tống nhưng tôi chưa làm được.
Nội dung chương ba nói về những
người mở đường như Khái Hưng, Thế Lữ, Thạch Lam. Người đáng lẽ phải viết
mà chưa kịp viết là Nhất Linh.
Chương bốn, những người nối
tiếp quá khứ bao gồm Nguyễn Công Hoan, Tú Mỡ, Lưu Trọng Lư.
Ca ngợi những người vùng
vẫy trong môi trường mới là nội dung chương năm, với những cái tên quen
thuộc Lê Văn Trương và Vũ Bằng.
Theo tôi Vũ Trọng Phụng,
Nguyễn Bính là những sản phẩm ưu hạng của xu thế dân chủ từng chi phối
đời sống tiền chiến. Đây là nội dung của chương sáu.
Dưới cái tên chung Những
người lữ hành đơn độc, tôi đặt vào chương bảy những nhà văn nhà thơ có định hướng
nghệ thuật hết sức khác nhau, chỉ có cách tồn tại là giống nhau: Hồ Dzếnh, Hàn
Mặc Tử, Trần Huyền Trân, Thâm Tâm.
Ngược lại các nhà văn nhà
thơ đưa vào hai chương tám và chín là những người có đời văn kéo dài suốt
hai nửa thế kỷ. Đó là Nguyễn Tuân, Xuân Diệu, Thanh Tịnh, Tô Hoài, Nam Cao,
Nguyên Hồng, Tế Hanh. Đây là hai chương dài nhất trong tập sách.
Trong khi đó do những bất cập
về tài liệu, trong chương mười, viết về những người muốn mang lại một cuộc cách
mạng trong văn thơ, tôi mới chỉ có thể đề cập tới một người là Trần Dần.
Phần những nhà văn tự
khẳng định trong nửa sau thế kỷ XX, là nội dung của các chương cuối, mười
một, mười hai và mười ba, viết về các nhà văn từ Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu
qua Xuân Quỳnh, Lưu Quang Vũ, tới Nguyễn Huy Thiệp, Bùi Chí Vinh, Lý Lan, Phan
Thị Vàng Anh, Đồng Đức Bốn… Các chương này chủ yếu bám sát thời điểm mà các
ngòi bút xuất hiện.
Tôi tin rằng viết về sự nối
tiếp của các nhà văn cũng là một cách để hình dung ra cả quá trình lịch sử văn
học. Cố nhiên đây là cách hình dung của riêng người viết sách, và phải có thêm
nhiều cách hình dung khác của nhiều người khác thì ý niệm về một đời sống văn học
sinh động như văn học Việt Nam mới được hoàn chỉnh.
Tháng chín 2005
Vương Trí Nhàn
Chương một
Các giá trị cổ điển
Nguyễn Gia Thiều
Hồ Xuân Hương
Tú Xương
Tản Đà
Nguyễn Gia Thiều
Vài nét tiểu sử
Nguyễn Gia Thiều, sinh năm 1741, mất năm 1798, không rõ năm viết Cung oán ngâm khúc.
Vài nét tiểu sử
Nguyễn Gia Thiều, sinh năm 1741, mất năm 1798, không rõ năm viết Cung oán ngâm khúc.
Rực rỡ và khắc khoải
Tính cách hiện đại của Cung oán ngâm khúc
Giữa những hướng đi khác
nhau và luôn luôn biến hóa đắp đổi lẫn nhau, văn hóa hiện đại - trong đó có mốt - không bao giờ quên một kênh phát triển độc đáo: trở về với những giá trị cổ
điển. Quần áo giầy dép không chỉ ngày một giản dị gọn gàng mà có khi lớp lang cầu
kỳ như vẫn thấy ở các ông hoàng bà chúa ngày xưa. Nhà cửa thì bên trong phải có
những tiện nghi hiện đại, nhưng bề ngoài càng giống lâu đài cung điện càng tốt.
Cách đối xử có xu hướng hạn chế bớt những suồng sã thô thiển để tìm tới vẻ lịch
sự và trang trọng. Hình như nay đã đến lúc người ta bình tĩnh hơn trong việc
nhìn nhận cái gọi là chất quý tộc và thấy rõ rằng quý tộc không chỉ đồng nghĩa
với suy đồi tàn tạ, quý tộc còn nên được hiểu như một phẩm chất của văn hóa, và
giá được sống như quý tộc mà không làm phiền đến xã hội thì cũng hay hay!
Không rõ một mỹ cảm như vậy
sẽ ảnh hưởng đến cách ăn mặc vui chơi hay sáng tác của chúng ta ra sao, nhưng
chắc chắn nó đã là điều kiện thuận tiện để giúp chúng ta công bằng hơn trong việc
nhìn nhận một số hiện tượng văn hóa, chẳng hạn như trường hợp Cung oán
ngâm khúc. Mấy chục năm nay ở ta, khúc ngâm 356 câu ấy của nhà thơ Nguyễn
Gia Thiều gần như bị đẩy vào quên lãng. Sách in thưa thớt: ở Hà Nội giữa hai lần
in có khi cách nhau đến gần ba chục năm, phải vào các thư viện lớn mới tìm ra
sách để đọc. Trên ghế nhà trường phổ thông, học sinh không được giảng Cung
oán ngâm khúc, chỉ thỉnh thoảng lớp trẻ mới được nhắc qua rằng có một khúc
ngâm như thế, song đại khái đó là tác phẩm tiêu cực, một thứ văn chương yếm thế
lại kiểu cách khó hiểu. Sự thực thì sáng tác của Nguyễn Gia Thiều đâu có một
chiều đơn giản như vậy.
Một nghệ thuật điêu luyện
Cũng như hàng loạt tác phẩm
văn học cổ như Truyện Kiều, Nhị độ mai, Hoa tiên, Chinh phụ ngâm.
v.v…quả thật Cung oán ngâm không dễ đến với bạn đọc hiện đại.
Ngôn ngữ cô đọng, gò thắt, không chấp nhận bất cứ sự “dừng chân” nào vội vàng
chiếu lệ. Nhìn vào bản in, mỗi câu thơ kéo theo cả đoạn dài chú thích, câu nào
cũng chồng chất những điển tích lấy ra từ sách tận đời Hán đời Đường thì làm
sao khỏi ngại cho được! Một thứ quy phạm nghiệt ngã đã khống chế ngòi bút tác
giả. Chẳng những thế, câu chữ trong Cung oán ngâm thường khi có một vẻ
đẹp riêng, vẻ đẹp vương giả, trau chuốt cầu kỳ mà kiêu sa, tráng lệ:
- Trải vách quế gió vàng hiu
hắt
Mảnh vũ y lạnh ngắt như đồng
- Mùi tục lụy lưỡi tê tân khổ
Đường thế đồ gót rỗ kỳ khu
Sóng cồn cửa bể nhấp nhô
Chiếc thuyền bào ảnh lô xô mặt
ghềnh
- Chiều tịch mịch đã gầy
bóng thỏ
Vẻ tiêu tao lại võ hoa đèn
- Lò cừ nung nấu sự đời
Bức tranh vân cẩu vẽ người
tang thương
Ai người có thói quen đồng
nhất cái đẹp với cái giản dị và chỉ biết đến một sự hoàn thiện tự phát là hoàn
thiện theo kiểu dân dã, những người ấy dễ khó chịu với Cung oán ngâm. Họ
thường viết về thành tựu nghệ thuật của Nguyễn Gia Thiều với một sự thông cảm
có pha chút chiếu cố. Song đã đến lúc nên có một cách hiểu phóng túng hơn về
cái đẹp: mộc mạc tự nhiên đã đành là đẹp rồi, song rực rỡ, óng ánh, thậm chí dụng
công tô điểm như người con gái son phấn một cách khéo léo khiến người ta phải
trầm trồ khen ngợi, vẻ đẹp ấy vẫn cứ rất đẹp, đáng trân trọng. Như những hàng cột
uốn và các vòm mái huy hoàng ở các nhà thờ, những pho tượng sơn son thiếp vàng
lộng lẫy ở các cung điện đã rất đẹp: ấy là khi con người muốn cạnh tranh với tự
nhiên và tạo ra một thế giới bổ sung bên cạnh tự nhiên.
Một triết lý không dễ từ chối
Đạo Phật nói đời là bể khổ.
Nguyễn Gia Thiều không nói gì hơn, chỉ có một điều ông thấm thía nó một cách
sâu sắc và diễn tả như là chính người cung nữ của ông, chính ông nữa, vừa phát
hiện cho mình.
- Kìa thế cục như in giấc mộng
Máy huyền vi mở đóng khôn lường
- Nghĩ thân phù thế mà đau
Bọt trong bể khổ bèo đầu bến
mê.
Trong cái bể khổ đó, mỗi con
người trở nên hết sức bé nhỏ, sự tồn tại của họ là một cái gì phi lý (Phong trần
đến cả sơn khê – Tang thương đến cả hoa kia cỏ này… Trăm năm còn có gì đâu – Chẳng
qua một nấm cỏ khâu xanh rì…). Mỗi khi muốn bảo nhau rằng thơ Việt Nam cổ điển
cũng trừu tượng siêu hình lắm, các nhà thơ hôm nay thường dẫn ra cách hình dung
về con người của Nguyễn Gia Thiều: Cái quay búng sẵn trên trời – Mờ mờ nhân ảnh
như người đi đêm. Chúng tôi muốn bổ sung thêm: đấy còn là thứ thơ đi sát cảm
giác tôn giáo nữa. Khi con người bị đẩy vào cõi bơ vơ cũng là lúc ý niệm về một
thế giới khác thường đến với họ.
Tại sao Nguyễn Gia Thiều lại
đứng ra thuyết minh cho một thứ triết lý như vậy? Trả lời câu hỏi đó, người ta
thường nói tới sự điên đảo của cuộc đời trong cái thời mà một nhà thơ tài hoa
và uyên bác như ông phải sống. Có điều cũng nên biết là trong nền nghệ thuật thế
giới, có một giai đoạn được xác định là nghệ thuật ba-rốc. Qua cách diễn tả của
nhiều tác giả ba-rốc nổi tiếng như Bernini trong kiến trúc, Rubens, Van Dyck…
trong hội họa, Tasso, Calderon v.v… trong văn học, cuộc đời thường hiện lên với
tất cả tính chất mong manh không ổn định của nó. Khi xem nó không khác gì ảo ảnh,
“cả cuộc đời này thật ra là một sân khấu lớn” – cũng là lúc người ta cảm thấy vỡ
mộng. Mộng càng đẹp thì nỗi xót xa khi vỡ mộng càng lớn: giữa con người và hoàn
cảnh mất đi sự hòa hợp vốn là đặc trưng của nghệ thuật phục hưng. Từ nay, những
ám ảnh về cái chết không sao rời khỏi đầu óc người ta nữa. Thời gian cũng không
còn mang cái chất trung tính bình thường, giờ đây thời gian trở nên một thế lực
làm phai tàn mọi vẻ đẹp, làm hủy hoại mọi giá trị của đời sống. Phù du được coi
như một thuộc tính không thể sửa chữa của tồn tại.
Tưởng như những nhận xét đó
được viết để dành riêng cho Cung oán ngâm và Nguyễn Gia Thiều. Các
nhà lịch sử và lý luận nghệ thuật đã có lý khi coi nghệ thuật ba-rốc không chỉ
là một hiện tượng Châu Âu và Ibêria Mỹ mà là một thành phần vĩnh hằng của văn
hóa. Nó là cả một hướng phát triển của đời sống tinh thần con người. Trong sự vận
động liên tục của lịch sử, những thời điểm con người có cái nhìn bi đát về mình
cũng như về cuộc đời như vậy là những giai đoạn, những nấc thang, những pha cần
thiết để họ có thêm sức mạnh tiếp tục đi tới.
Một lời mời gọi đầy sức
quyến rũ
Có một nghịch lý thường thấy
ở nghệ thuật ba-rốc: sau khi bảo cuộc đời là phù du, là ảo ảnh, sau khi làm lây
truyền một mối lo sợ siêu hình, các tác phẩm này đồng thời lại mời gọi người ta
trở lại với cuộc sống, trên thực tế, chúng luôn luôn gợi ra niềm khao khát hưởng
lạc, thậm chí có khi còn châm ngòi cho một sự bùng nổ nhục cảm mạnh mẽ.
Không hẹn mà nên, những quy
luật phổ biến đó trong nghệ thuật ba-rốc cũng được Nguyễn Gia Thiều tận tình thực
hiện. Nếu ở những đoạn triết lý nói trên, người ta có thể trách tác giả đã gán
cho người cung nữ một vai trò gượng gạo – lấy đâu ra một cung nữ uyên bác đến vậy!
– thì khi trình bày nỗi khao khát hưởng thụ người ta mới thấy ông đã chọn được
một người phát ngôn tuyệt vời. Xưa nay, trong văn học Việt Nam, mọi khoái cảm
xác thịt chỉ được diễn tả một cách lấp lửng nửa vời nếu không nói là giấu biệt
đi, bảo nhau không nên đả động tới. ở Cung oán ngâm khúc người phụ nữ
mất hết vẻ e thẹn vốn có, nàng sẵn sàng khoe ra tài năng vẻ đẹp, và cả khả năng
quyến rũ của mình.
áng đào kiểm đâm bông não
chúng
Khóe thu ba dợn sóng khuynh
thành
Bóng gương lấp ló trong mành
Cỏ cây cũng muốn nổi tình
mây mưa
Trong cuộc đời chờ đợi dài dằng
dặc của nàng, những giây phút cùng nhà vua chung chăn chung gối được xem như một
kỷ niệm lớn
Đêm hồng thúy thơm tho mùi xạ
Bóng bội hoàn lấp ló trăng
thanh
Mây mưa mấy giọt chung tình
Đỉnh trầm hương khóa một
cành mẫu đơn
Niềm hạnh phúc vụt đến rồi lại
vụt đi ấy được nàng nhắc lại với đầy đủ chi tiết (Xiêm nghê nọ tả tơi trước
gió…) và nỗi luyến tiếc lộ liễu (Cái đêm hôm ấy đêm gì…). Một mặt
nàng oán trách số phận đã đẩy mình tới cảnh “mảnh vũ y lạnh ngắt như đồng”;
mặt khác nàng vẫn không thôi hy vọng “Hòng khi động đến cửu
trùng - Giữ sao cho được má hồng như xưa”.
Trong điều kiện của thế kỷ
XX, con người hiện đại hẳn dễ dàng thông cảm với những ham muốn có vẻ tội lỗi ấy
ở nhân vật.
Đọc Cung oán ngâm
khúc, do vậy, là một cách để sống trọn vẹn hơn cái thế giới đa dạng bao
quanh chúng ta. Cuộc du lịch tuy ngắn ngủi nhưng để lại những ấn tượng thật đậm.
Ngôi đền nghệ thuật ấy có vẻ đẹp riêng của một kiến trúc cổ, song lại gợi ra những
suy tư, những xúc động rất trần thế. Cho nên trước khi nói đến những hạn chế
nào đó của tác phẩm, thiết tưởng việc cần hơn là ghi nhận hết cái độc đáo có một
không hai mà chỉ riêng nó mới có, chính cái độc đáo ấy cũng là lý do khiến khúc
ngâm này của Nguyễn Gia Thiều trường tồn cùng lịch sử.
Hồ Xuân Hương
Vài nét tiểu sử
Hồ Xuân Hương sinh khoảng 1745-1780 và mất trước 1842. Ngoài thơ nôm, còn có tập thơ chữ Hán Lưu hương ký.
Hồ Xuân Hương sinh khoảng 1745-1780 và mất trước 1842. Ngoài thơ nôm, còn có tập thơ chữ Hán Lưu hương ký.
Một ham muốn sống “thật đã đầy,
thật trọn vẹn”
Tự bạch của Hồ Xuân Hương
Trong số những câu thơ nổi
tiếng nhất của Hồ Xuân Hương, có hai câu chỉ đơn thuần là một giả định, song đầy
chất thách thức:
Ví đây đổi phận làm trai được
Thì sự anh hùng há bấy
nhiêu?
Có vẻ như người viết nên hai
câu ấy là con người không chịu an phận, con người nghĩ rằng lẽ ra cuộc đời này
có thể không giống như người ta đang thấy. Tất cả nên được sắp xếp lại. Và như
vậy thì cái hội hóa trang này sẽ biết bao kỳ thú.
Câu thơ của Hồ Xuân Hương gợi
mở cho tất cả chúng ta nhiều giả định khác. Những giả định riêng bên cạnh những
giả định chung. Những giả định lớn lao và cả những giả định rất bình thường nữa.
Riêng trong phạm vi những người đọc và yêu thơ Xuân Hương, nghĩ và cảm bằng thơ
Xuân Hương, tôi tưởng nhiều người chúng ta đều có chung một ước ao: có dịp gặp
Xuân Hương, nghe Xuân Hương trò chuyện. Nghĩa là được giả định rằng Xuân Hương
không phải là người của hai trăm năm trước, mà bà đang sống và làm việc giữa
chúng ta, và những bài thơ như Mời trầu, Đề đền Sầm Nghi Đống, Mắng học
trò dốt… chỉ vừa được viết ráo mực. Bởi lẽ trong thơ, bà là một trong những
tác giả cổ điển có cái dáng vẻ hiện đại bậc nhất, nên chi, về mặt tính cách, chắc
chắn đấy cũng là một người dễ hợp với thời đại chúng ta, dễ chấp nhận cái đa
đoan của thời đại chúng ta và cả những hình thức quan hệ mà thời đại ta đang
có.
Tự bạch là cái cách mà các
siêu sao điện ảnh và âm nhạc, siêu người mẫu cùng với cầu thủ bóng đá nổi tiếng
thường sử dụng để tiếp xúc với bạn đọc. Dưới đây, là một đoạn mà Hồ Xuân Hương
trong giả định của tôi – Hồ Xuân Hương người cùng thời với chúng ta – tự bạch,
thông qua gợi ý của một số câu hỏi ngắn.
- Bà có cho rằng, trong nền
thơ Việt Nam, bà tượng trưng cho một cái gì thái quá, một ngoại lệ?
- Tôi thích câu của một đồng
nghiệp người Pháp, sống sau tôi hơn nửa thế kỷ, ông Flaubert: Trong nghệ thuật,
không nên sợ sự thái quá, nhưng đó phải là một sự thái quá liên tục, và nhất là
cần thiết cho người có cái vẻ thái quá đó.
Còn câu này có đúng khi vận
vào tôi hay không, xin để các anh suy nghĩ lấy.
- Cảm tưởng của bà khi nghe
những lời giải thích của nhiều thế hệ bạn đọc và các đồng nghiệp?
- Được trở thành đối tượng
cho người ta bàn cãi cũng thú chứ! Và tôi lại càng thú vị khi biết rằng những lời
giải thích ấy hết sức khác nhau, trong thâm tâm, mỗi người đều biết rằng còn
lâu mới tìm ra bản chất đích thực của tôi.
- Xin bà thử bình luận về một
vài lời giải thích mà bà cho là chưa trúng cách.
- Hãy nói trước một điều:
Thơ tôi quá gắt, quá mạnh. Những ai yếu thần kinh chớ nên chạm đến nó. Chắc gần
đây, các anh đã được đọc di cảo của ông Hoài Thanh, trong đó có các nhận xét về
những bài như Một trái trăng thu chín mõm mòm. Theo Hoài Thanh, vì giận
ghét xã hội, tôi đã ném các thứ dơ dáy lên thiên nhiên. Và cái nhìn ấy, đối với
thiên nhiên, đúng là một cái nhìn bệnh tật người đời sau không nên chấp nhận.
Tôi cho rằng trong cái việc không thích đọc thơ tôi, cũng như không chịu được Số
đỏ (mà tác giả Thi nhân Việt Nam gọi là văn chương hạ cấp, đồ
rác rưởi), Hoài Thanh đã trung thực với chính mình, mặc dù, các anh thử giả định,
nếu các ý kiến này của Hoài Thanh mà được tin theo, thì người ta sẽ đối xử với
tôi và Vũ Trọng Phụng như thế nào!
Trở lại với những lời bình
luận sai lạc. Không kể những kẻ bài bác, hãy nói những người thiện chí nhất.
Ông Nguyễn Đức Bính bảo tôi trở về với thời nguyên thủy. Tôi đâu có thế! Tôi gần
gũi với cái khao khát không yên của con người hiện đại. Người nguyên thủy đâu
có lắm chuyện như tôi! Hoặc ông Chế Lan Viên bảo tôi là he hé tài tình. Chữ tài
tình ấy, tôi chả từ chối. Nhưng có lẽ phải đổi he hé thành lấp lửng mới
đúng. Đôi khi, tôi giả bộ che đậy, để gợi trí tò mò, còn trong tinh thần, bao
giờ tôi cũng muốn nói đến cùng, nói toạc mọi chuyện.
- Cảm hứng chi phối bà trong
sáng tác?
- Trò chơi. Lúc nhỏ, tôi là
con bé hiếu động. Khi đã trưởng thành, tôi thường vừa thích thú, vừa có đôi
chút khó chịu khi bắt gặp mình vẫn có tính ham chơi, tức trong lời lẽ cử chỉ, vẫn
bị thói tinh nghịch trước đây chi phối. Như trong việc sử dụng các thể thơ chẳng
hạn. Có người hỏi tôi tại sao chỉ làm thơ Đường luật. Bởi họ hiểu là Đường luật
có nhiều cái gò bó. Nhìn tôi tự do lui tới giữa những lề luật rắc rối của nó,
người ta chắc tôi sẽ có lúc mỏi gối chồn chân rồi đầu hàng nó, bị nó cầm tù.
May thay điều ấy không bao giờ xảy ra. Thế là cái trò vui của tôi càng có sức
lôi cuốn và tôi lại càng tìm ra đủ cách để trị thể thơ ngoại nhập kia bằng được.
Có lẽ ở một thể dễ bắt vần và dễ kéo dài như lục bát, uy thế của tôi không có dịp
bộc lộ rõ đến thế.
- Thế còn khi bà nói những
điều cấm kỵ, cũng là một thứ trò chơi hay sao?
- Gần như thế. Nhiều người
hay nghĩ chuyện ấy, muốn nghe, mà không dám nói, thì tôi nói cho họ sướng.
- Có điều bà đã trở đi trở lại
tới mức quá quắt.
- Ai đó từng bảo: mỗi nhà
văn, nhà thơ chỉ có một điều gì đó để nói, và suốt đời, chỉ nói điều đó mà
thôi.
Nhưng này, đừng nghĩ rằng
cái gì tôi cũng cố tình làm ra. Trong thơ tôi có cả những cái mà tôi không muốn.
ở con người tôi, không thiếu những điều phi lý mà tôi không kiểm soát nổi, chờ
đến khi nó hiện hình trong thơ, tôi mới hay biết là có.
- Trong con người, bà ghét
những thói xấu gì? Hạng người nào thường khiến bà nổi máu châm chọc?
- Sự che giấu tầm thường. Sự
bất tài, dấu hiệu rõ rệt của những kiếp sống lờ đờ, èo uột. Sự giả dối không cần
thiết, không vì một mục đích to lớn nào hết. Đó là những thói tôi khó chịu nhất.
Có lẽ vì thế, trong thơ, tôi sẵn sàng trở thành hung thần của các đấng nam nhi
còn đủ các bộ phận, song lại mang tính cách hoạn quan, và cứ vừa sống theo kiểu
ngái ngủ vậy, vừa leo lẻo khoe mình là quân tử. Tôi cũng thường hiện ra như kẻ
thù của đám đàn ông mặt nạc đóm dày, nhạt nhẽo vô vị song lại lắm ham muốn vặt,
thứ đàn ông dê cỏn quá nhiều chất là là sát mặt đất của đàn bà. Thêm
nữa, loại đàn ông hèn hạ, xong việc là chối, là giở mặt, tôi cũng hết sức khinh
bỉ.
- Nhiều khi, sự giận dữ ở bà
bị đẩy đến cùng, và vì vậy, người ta bảo bà mất hết nữ tính?
- Không đúng! So với đàn
ông, phụ nữ chúng tôi bao giờ cũng hết mình hơn. Hiền dịu cũng hiền dịu hơn, mà
tai quái cũng tai quái hơn. Chúng tôi thường xa lạ với sự chừng mực, bởi lẽ hiểu
rằng cuộc sống chỉ có một lần, không dám là mình đi thì không bao giờ trở thành
mình cả.
- Ngoài một ít bất hạnh
riêng tư, ở bà còn có nỗi buồn nào khác?
- Không đợi đến thế kỷ
XX, tôi đã hiểu rằng sự làm người vốn rất khó khăn. Tôi biết trong con người, ước
mơ thường đi xa hơn hành động. Tôi quá nhạy cảm với những gì dư thừa lỉnh kỉnh
trong con người. Tôi lại cười nhanh hơn người khác… Tất cả những điều ấy làm
tôi buồn.
- Và cái cách để vượt qua nỗi
buồn?
- Cũng vẫn chỉ một cách đó –
biết cười. Khi nói rằng chung quanh có quá nhiều điều lạ lùng kỳ quặc tức là có
thể phần nào làm dịu bớt những gì có thật, nó vẫn đè nặng trong ta.
- Liệu còn có gì làm bà e
dè? Bà có cảm thấy cần phải ghen tị – một sự ghen tị chính đáng – với một ai
đó?
- Có chứ. Nguyễn Du. Thơ chữ
Hán của ông thật sâu sắc. Đọc xong, tôi thấy mình còn có chỗ tầm thường. Còn
phô quá, tức là còn có cái vẻ le te, chơi trội, ra điều tài hơn, xoa đầu chòng
ghẹo mọi người. Trong khi ấy, Nguyễn Du hầu như chỉ quan tâm đến điều ông suy
nghĩ, và dẫn người đọc đến thẳng với những điều ấy, mà không dềnh dàng chơi nghịch
dọc đường.
Người ta vẫn hay dẫn
ra câu thơ Nguyễn Du tả cây liễu Tối điên cuồng xứ tối phong lưu (Lúc
càng điên càng đẹp) và bảo rằng nó thích hợp với tinh thần tìm tòi của các nghệ
sĩ ở thế kỷ XX. Về phần mình, khi mới đọc nó lần đầu, tôi đã ghê sợ. Tưởng như
cả đời thơ của tôi cũng chỉ thu gọn trong một khái quát ghê gớm đó. Nhưng thôi,
đặt bên cạnh Nguyễn Du, tôi vẫn còn có chút an ủi. Là trừ Truyện Kiều không
kể, thơ tôi thường xuyên ở giữa tâm trí mọi người, khuấy đảo họ, không để cho họ
yên, thế là được rồi.
- Vâng, ai cũng biết rằng
trong việc tìm hiểu văn học cổ điển Việt Nam, người nước ngoài thường dễ đến với
bà hơn Nguyễn Du.
- Tôi cũng biết. Thơ
tôi oái oăm thế mà họ vẫn thích dịch, bởi nó nói rằng những gì mà nhân loại này
quan tâm thì cũng không xa lạ với người Việt Nam. Trong tôi, người ta nghe ra
những âm hưởng của Boccaccio, Rabelais…
Nhưng muốn hiểu được dân tộc
này, nhất thiết phải đến với Nguyễn Du. Đọc ông người ta không nghĩ rằng ông hiện
đại hay cổ điển mà chỉ nghĩ rằng con người là vậy, thơ là vậy.
- Theo bà hiểu, đóng góp của
bà trong văn học là gì?
- Tôi là cái ham muốn muôn đời
của con người, muốn được sống thật đã đầy, thật trọn vẹn. Và cũng là cái ham muốn
vượt lên trên mọi ràng buộc, không chịu khuất phục các quy phạm, muốn vứt bỏ hết
mọi sự thiêng liêng đắp điếm giả tạo để tìm tới cái thiêng liêng chân chính của
đời sống
Tú Xương
Vài nét tiểu sử
Tú Xương tức Trần Tế Xương (1870-1907) nhà thơ lúc đầu sáng tác theo lối lưu truyền trong dân gian. Hàng chục năm sau khi qua đời, đến thời Đông Dương tạp chí, Hữu thanh, Nam Phong… một số bài thơ mới được sưu tầm và đặt tên để phổ biến trong các thế hệ sau.
“Thành thì đen kịt, đốc thì lang”…
Gương mặt những con người
đương thời trong thơ Tú Xương
Là một ngòi bút trào phúng
thực thụ và có bản lĩnh, Tú Xương thường không ngại mang chính mình ra mà chế
giễu. Loạt thơ tự trào, cộng với những bài trữ tình thuần túy (loại
như Sông kia rày đã nên đồng…) gộp cả lại làm nên một mảng thơ riêng,
khá đặc sắc.
Có điều, dẫu sao, trong số
hơn trăm bài thơ hiện đang lưu truyền và được xác định là của tác giả, các bài
thơ “hướng nội” nói trên chỉ chiếm một phần nhỏ. Ngược lại, nói tới Tú Xương,
nhiều khi người ta nhớ ngay tới loại thơ khắc họa chân dung những người đương
thời. Những bài “hướng ngoại” này thường nói tới một đối tượng cụ thể: một ông
phủ, ông đốc học nào đó trong vùng hoặc một người bạn nào đó của tác giả. Và
chúng thường có nhan đề ngắn gọn (do người sau đặt): Mừng ông lang, Chế
ông huyện, Đùa ông hàn, Bỡn ông Điềm v.v…
Một phòng triển lãm
Nhận xét thứ nhất nảy sinh
khi người ta đọc loại thơ này: Tú Xương có một phạm vi quan sát khá rộng. Sống
trong một đô thị nhỏ nơi thoát thai từ làng xóm, ông vẫn giữ được thói quen thường
thấy trong sinh hoạt tinh thần nơi thôn xã là để mắt đến mọi việc xảy ra chung
quanh, và sẵn sàng lên tiếng về những chuyện ấy. Lọt vào kính ngắm thường xuyên
của ông là đủ loại nhân vật, từ quan chức đến sư sãi, từ ông tú ông cử, cho đến
đám học trò đang mài đũng quần trong các lớp bình văn, rồi cô ký, me tây, rồi
thầy thông, thầy phán… sơ sơ có thể ước tính tổng cộng số người được Tú Xương
nhắc tới trong các bài thơ đã viết lên tới vài chục. Tất cả hiện ra như các
hình nhân trong một chiếc đèn kéo quân khổng lồ mà tác giả đã kỳ công vẽ mặt tô
mày để kiếm chút niềm vui giữa cuộc đời tẻ nhạt.
Những nét kỳ dị
Theo sự ghi nhận của nhà văn
Nguyễn Công Hoan – một người nổi tiếng có trí nhớ tốt và đã một thời gian dạy học
ở Nam Định – thì hầu hết các nhân vật được nói tới trong thơ Tú Xương có địa chỉ
thật ở ngoài đời. Các bài thơ đã hình thành như một cách để tác giả đánh dấu những
gương mặt mà mình từng biết và phải chung sống.
Tuy nhiên, điều đó không làm
hại đến ý nghĩa khái quát mà các chân dung có thể có.
Một nhận xét nữa nẩy sinh
khi đọc loại thơ nhân vật của Tú Xương: trước sau bút pháp của ông là khá nhất
quán. Sự hài hước được nhà thơ sử dụng như một loại “chiếu yêu kính” tức một
công cụ để nhận thức bản chất con người và sự việc. Vấn đề không phải chỉ ở chỗ
tác giả thường xuyên miêu tả những thói xấu của các nhân vật, tức vạch ra sự
không bình thường của nó về mặt xã hội (quan lại tham nhũng, đốc học rong chơi,
cờ bạc; sư ở tù; con cái khinh bỉ bố mẹ…) mà điều quan trọng hơn, là ông biết
nhìn ra cả trong mặt mày hình dáng con người cũng có sự biến dạng. Nếu ông chỉ
nói ở cái phố hàng Song lắm quan kia, cô Bố “chồng chung vợ chạ”, ông Hàn “đậu
lạy quan xin”, ta thấy đã tài, đã sắc sảo. Song con mắt thi sĩ nơi ông còn nhìn
thấy cái nét đặc sắc mà cái nhìn xã hội học dễ bỏ qua: “Thành thì đen kịt, Đốc
thì lang”. Trong một dịp khác, ông tả người bán sắt “Mũi nó gồ gồ, trán nó
giô”, cũng như ông không tha cả chính mình “Mắt thì lao láo, mặt thì xanh”. Những
câu thơ hơi khang khác này xui người ta nghĩ rằng hình như trong tiềm thức, tác
giả bắt đầu cảm thấy rằng sự méo mó lệch lạc là nằm tận trong bản chất con người
đương thời. Đây nữa, những câu thơ tả sự dở dang, bất cập, một thứ nửa dơi nửa
chuột tiên thiên bất túc không sao sửa chữa nổi trong con người đương thời, đại
loại:
- Hán tự không biết Hán
Tây tự chẳng biết Tây
- Nghêu ngao câu hát nửa tàu
nửa ta
- Chẳng phải quan mà chẳng
phải dân
- ấm không ra ấm, ấm ra nồi.
Như các nhà nghiên cứu nghệ
thuật đã lưu ý, nét đặc biệt của nghệ thuật hiện đại (rõ nhất là trong hội họa)
ấy là thiên về miêu tả con người với những nét kỳ dị, hình ảnh méo mó, không những
không ăn khớp với những khuôn mẫu sẵn có, mà còn thường xuyên có hiện tượng
phân thân, và không tạo ra một sự ổn định, không có những đường viền rõ rệt. Do
những hạn chế của thời đại và của bản thân, đương nhiên Tú Xương chưa thể có được
một tư duy nghệ thuật mới lạ như vậy. Có thể là những câu thơ trên chỉ được viết
ra một cách tự phát. Dẫu sao đọc Tú Xương, người ta vẫn không khỏi liên tưởng tới
một quan niệm về con người mới mẻ, chưa thể có ở những thời của Nguyễn Trãi,
Nguyễn Du, tóm lại là những quan niệm về con người chỉ xã hội hiện đại mới có.
(Đây chỉ nói về quan niệm; còn như mỗi tác giả đạt tới mức sâu sắc và độc đáo
như thế nào trong quan niệm của mình, thì đấy lại là chuyện khác).
Sự phá cách
Mặc dù chỉ sống được hơn 7
năm trong thế kỷ XX, song Tú Xương vẫn đáng được xem như một nhà thơ có cốt
cách hiện đại. Cảm giác hiện đại chủ yếu hình thành qua ấn tượng về con người
tác giả, một người làm thơ không phải để nói chí hoặc giáo hóa ai mà chỉ cốt
phơi bày cho hết những bức xúc chộn rộn trong lòng mình; con người ấy gần như
đánh mất sự quân bình vốn có, ngược lại lúc nào ông cũng sống trong trạng
thái “ngồi không yên ổn đứng không vững vàng” luôn luôn bị ám ảnh bởi
những ham hố trần tục.
Có điều “mình với ta
tuy hai mà một” (thơ Tản Đà), con người tác giả trong thơ Tú Xương thế nào
thì các nhân vật được ông phác họa cũng vậy. Xưa nay đã nhiều người tả cô đầu, song
chỉ đến Tú Xương, loại người tưởng là dưới đáy xã hội này mới dám lớn tiếng
tuyên bố “Cũng liều bán váy chơi xuân” nghe thật trâng tráo nhưng bên
trong có gì đó chua chát, bi phẫn, nó là cái tâm trạng đến với người ta khi cuộc
sống chung quanh đã trở nên bẩn thỉu quá mà bản thân không biết làm gì để thay
đổi nó. Cái tâm thế của người cô đầu Tú Xương diễn tả ở đây sẽ là tâm thế mà
càng về sau càng phổ biến, và con người thời sau, dù làm bất cứ việc gì, trước
những bất lực phải chịu, cũng muốn văng ra những câu tương tự.
Chẳng những quyết liệt trong
thái độ sống, Tú Xương còn quyết liệt trong các ứng xử nghệ thuật. Thời ông sống
là thời trong văn chương Việt Nam còn đang ngự trị các quy phạm cổ điển. Thơ ca
Việt Nam phải gần ba chục năm sau mới biết đến phong trào Thơ mới, nên gì
thì gì, Tú Xương cũng chỉ có cách trổ tài qua thơ Đường luật. Song bản lĩnh và
ý chí tự do của nhà thơ non Côi sông Vị là ở chỗ, trong khi bị gò bó bởi thi luật
cổ điển, Tú Xương vẫn tìm đủ cách để công phá nó. Một ví dụ: bài thơ mang
tên Bỡn ông Điềm.
Tôi hỏi thăm ông đến tận nhà
Trước nhà có miếu có
cây đa
Cửa hè sân ngõ chừng ba thước
Nứa lá tre pheo đủ một tòa
Mới sáu bận sinh đà sáu cậu
Trong hai dinh ở có hai bà
Trông ông mốc thếch như trăn
gió
Ông tốt duyên vì có nước da
Cũng giống như nhiều bài thất
ngôn bát cú của Xuân Hương, bài thơ này, tuy bề ngoài vẫn giữ được sự đăng đối
(câu ba đối câu bốn, câu năm đối câu sáu) song đó là một sự đăng đối trời cho,
người ta cảm thấy tác giả không cần một chút cố gắng. Trong khi ấy mạch đi của
cả bài thơ quá tự nhiên, hầu như gặp đâu nói đấy, những ràng buộc thừa-phá-đề-luận-kết…
bị để sang một bên, hai câu cuối giống như một miếng bỏ nhỏ khá gây ấn tượng.
Nhất là về mặt mỹ cảm thì sự phá cách càng rõ rệt, cái chi tiết mốc thếch
như trăn gió quá đậm chất văn xuôi, cũng như giọng thơ nửa thân tình nửa
giễu cợt, tất cả làm cho sự vật con người mất hẳn cái vẻ cao thượng, thuần khiết,
vốn được coi là nét tiêu biểu của thơ ca cổ điển.
Tú Xương nhà báo
Gia Định báo, tờ báo đầu
tiên của nước ta được xuất bản ở Sài Gòn 5 năm trước khi Tú Xương ra đời. Nhưng
có lẽ trong hoàn cảnh sự giao thông liên lạc bấy giờ, thậm chí khó lòng nói chắc
rằng nho sĩ Trần Tế Xương biết có một tờ báo như thế tồn tại ở trên đời để tính
chuyện cộng tác. Tương tự như vậy, cũng không ai dám đảm bảo Đại Nam đồng
văn nhật báo, sau đổi là Đăng cổ tùng báo (do Schneider cho làm ở
Hà Nội, có phần chữ Hán do Kiều Oánh Mậu phụ trách) có dịp đến với đông đảo cư
dân thành Nam, để nhà thơ của xứ non Côi sông Vị này có được cách nghĩ rộng ra
về sự tồn tại của một ngòi bút như mình và có thêm những chủ định trong sự sáng
tạo. Theo các tài liệu viết về lịch sử báo chí nước ngoài, thì ngay từ đời Đường
Trung Quốc đã có tờ Đế báo, từ 1355 một ấn phẩm được các nhà nghiên cứu
sau này tạm mệnh danh là Gazette de Pékin đã được nhà Nguyên cho phát
hành, và từ 1800, triều Thanh đã có báo ra hàng ngày, báo in vào những mảnh lụa
vàng, khâu liền với nhau v.v… Có điều, đây là chuyện ở bên Tàu. Ông cha ta có
quan điểm bài ngoại....Tóm lại học làm xuất bản, chưa ai có ý niệm gì về báo cả.
Nếu có tính đến mấy ông nhà nho chuyển sang viết báo, thì người ta phải đợi đến
thập kỷ thứ hai của thế kỷ XX, khi Phan Kế Bính viết cho Đông Dương tạp
chí,
Nguyễn Bá Học viết Nam
phong, Tản Đà làm Hữu thanh hoặc Phan Khôi giữ chân trợ bút
cho Phụ nữ tân văn. Trước đó, nhà báo ở ta thuần túy là lớp trí thức
mới được Pháp đào tạo (Trương Vĩnh Ký, Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Quỳnh). ấy là những
sự kiện được lịch sử công nhận.
Tuy nhiên, nếu căn cứ vào nội
dung các bài thơ mà Tú Xương để lại, người ta lại không khỏi có ý nghĩ rằng ông
nhà nho này sinh ra để làm báo. ở ông luôn luôn có tư duy của một ký giả, chẳng
qua sinh bất phùng thời, không gặp cơ may để thi thố ngòi bút cho đúng lúc
thôi, chứ thật ra ông phải là người của trường văn trận bút hiện đại thì mới phải.
Chất báo chí trong thơ Tú
Xương được bộc lộ ở mấy điểm:
1) Trong khi phần lớn thơ ca
nho sĩ là thơ ca hướng nội, thì thơ Tú Xương “hướng ngoại”. Đối với ông, những
chuyện đời Đường đời Tống ông phải học từ khi để chỏm chả có gì quan trọng. Mà
ông luôn luôn dỏng tai để lắng nghe các chuyện thời cuộc và tìm cách ghi lại nó
trên mặt giấy. Chưa nói được về tình hình chung của cả xứ cả nước, thì ông nói
về chuyện cái thành phố ông ở. Giá một tờ báo lớn nào đó ở Hà Nội, ở Sài Gòn muốn
tìm cộng tác viên tại chỗ, chắc phải mời ông, vì ông thạo tin vỉa hè, biết đủ
chuyện đầu đường xó chợ người ta đang đồn đại, và sẵn sàng làm những việc mà một
phóng viên tập sự phải làm, tức là săn tin ở Sở cảnh sát, ở tòa án. Nhìn vào
các loại việc mà thứ thơ “ống kính chụp nhanh” của ông đã có nhắc tới, nào ăn cắp
vào nhà pha, nào sư ở tù, mán ngồi xe, nào cảnh mẹ vợ ngủ với chàng rể, cô ký lấy
lẽ v.v… người ta dễ nghĩ tới mục Việt Nam nhị thập thế kỷ ba đào
ký mà tờ An Nam tạp chí của Tản Đà sẽ mở.
2) Cũng rất gần báo chí là
cái tư duy bám sát hiện tượng và sự vật của thơ Tú Xương. Ông thích mô tả, mà
không thích tổng hợp vội, khái quát non. Nhân vật ông nói tới phải có cái tên cụ
thể (ông ấm Điềm, ông cử Nhu, ông đồ Bốn…), địa điểm xảy ra hành động cũng là
những phố, những làng có thật (Hàng Lờ, Hàng Nâu, Hàng Sắt v.v…). Đặc biệt, với
Tú Xương bắt đầu cả loạt thơ chân dung viết về đủ loại: ông đốc, ông
phủ, ông đội, ông lang, ông cò, cô đầu, lái buôn, bợm già, công chức thuộc địa
v.v… Những con người có thật đó vào thơ ông sống động linh hoạt như ở ngoài đời
mà vẫn gợi ra những ý nghĩ khái quát mà các bài báo sắc sảo phải có.
3) Nhiều sáng tác của Tú
Xương hình như được viết rất nhanh. Sự việc vừa xảy ra là ông có thơ liền. Lại
có những bài ông làm theo com-măng, theo đơn đặt hàng của người khác, mà vẫn
chân thành, sâu sắc và gửi gắm được tâm sự riêng của mình. Cái lối làm việc có
vẻ như không cần cảm hứng này rất gần với báo chí hiện đại.
4) Sau hết, nếu đi làm báo,
Tú Xương sẽ là một nhà báo viết được nhiều thể tài khác nhau. Trong khi bị gò
bó ở thể thơ thất ngôn, ông vẫn tỏ ra là một ngòi bút phóng túng, có thể bươn
chải xoay xỏa đủ mặt hàng, từ phóng sự, đặc tả cho tới tạp ghi,
phiếm luận, nhàn đàm… sau hết là cả dịch thuật nữa.
Từ trước đến nay, thơ văn của
Trần Tế Xương thường được các nhà nghiên cứu ở ta xếp vào dòng thơ cổ điển, thứ
thơ từ thế kỷ XIX về trước. Đã đến lúc, nên nói thêm rằng sáng tác của Tú Xương
có những khía cạnh khá hiện đại, mà trước tiên con người tác giả hiện ra trong
thơ đã là con người khá hiện đại. Được đào tạo chính quy từ nơi cửa Khổng sân
Trình song ông xa lạ với mọi quan niệm sống khắc kỷ khổ hạnh mà các nhà nho tự
ép xác để noi theo bằng được. Ông thích công khai nói lên những dục vọng vật chất,
những khao khát thèm muốn thường xuyên lồng lộn vật vã trong lòng mình. Cay
nghiệt trong nhận xét, xô bồ thoải mái trong lựa chọn tài liệu, không ngại
trâng tráo trong trình bày miêu tả, ông đã mang tới cho thơ ca một tiếng nói mới,
tiếng nói của những thành thị đang hình thành.
Chất báo chí nói trong bài
này bắt nguồn từ cái phần sâu xa đó trong con người Tú Xương.
Lẳng lặng mà nghe nó chúc
nhau…
Tuy sống và viết chủ yếu vào
ba chục năm cuối cùng của thế kỷ XIX, Tú Xương vẫn còn kịp biết đến 7 năm của
thế kỷ XX.
Ông mất khi Tản Đà ra đời đã
18 năm. Khái Hưng 11 năm, Tú Mỡ 7 năm và Nguyễn Công Hoan 4 năm.
Song đó chỉ là một trong những
lý do để lý giải chất hiện đại trong thơ Tú Xương. Còn có những lý do khác quan
trọng hơn, nó nằm ngay ở tâm lý tác giả, cách cảm nhận đời sống của tác giả…
Bởi lẽ vào thời của mình, Tú
Xương chưa có được các cuộc trò chuyện với bạn đọc nào khác ngoài thơ, có thể dự
đoán ông không ngần ngại khi cần bộc bạch tâm sự của mình với hậu thế.
- Cuộc phỏng vấn của chúng
tôi là để chuẩn bị cho một số báo tết. Chắc ông cũng thừa biết rằng ngày tết,
dân ta nhiều người có thói quen tự nhiên là lẩm nhẩm lại vài câu của ông, những
là “Anh em đừng tưởng tết tôi nghèo” với lại “Khéo bảo nhau rằng mới với me – Bảo
nhau rằng cũ chẳng ai nghe”.
- Người ta đọc tôi cả trong
ngày thường ấy chứ.
- Dẫu sao, tiếng pháo nổ,
màu bánh chưng xanh, câu đối đỏ thường khiến ông xúc động?
- Nó chỉ là một dịp để tôi
thấy cuộc đời phô bày rõ thêm những nhố nhăng vốn có (cười). Vả chăng, tết
nhất thường vẫn sẵn cái ăn cái uống. “ý hẳn thịt xôi lèn chặt dạ – Cho nên con
tự mới lòi ra“; vào những ngày ấy, cái sự rậm rật có đến với các nhà thơ thì
cũng là lẽ thường tình.
- Nếu thế e các thi sĩ thuần
khiết lại cho rằng quá thiên về vật chất, không thanh cao, không đáng trọng, và
biến thơ thành một thứ dung tục?
- Theo quan niệm an bần lạc
đạo của nhà nho chứ gì? Cái đó tôi biết. Chính vì phải vùng vẫy để cố thoát ra
khỏi sự kiềm chế vốn có – đúng hơn là tự kiềm chế, nông nỗi của những kẻ bị nho
học ngấm vào người quá lâu – mà thơ tôi đôi lúc có ngả sang giọng gay gắt và cả
trâng tráo nữa. Nhưng nghĩ lại, vẫn thấy mình phải. Sẽ là vẻ vang, theo tôi, nếu
một người làm thơ được xem là người phát ngôn cho những dục vọng và vạch vòi ra
đủ thứ ham hố trần tục đang xé rách bao tâm hồn đồng loại.
- Hẳn ông cũng biết rằng với
một tuyên ngôn như thế, ông trở nên rất gần với con người hiện đại?
- Gần chứ. Chúng tôi gần
nhau ở nhiều thứ. Nhu cầu tiêu thụ. Khao khát tiện nghi. Cảm giác về một sự náo
động thường xuyên. Cảm giác về tốc độ. Nói thế không phải tôi vơ vào đâu mà thực
sự đã có thơ tôi làm chứng.
- Nhưng về thơ, nói vậy là
xa rời truyền thống thi ca dân tộc?
- Truyền thống điền viên?
Tôi cho cái đó đủ rồi. Tôi muốn nối tiếp một cái mạch khác, mạch của Trạng Quỳnh,
Trạng Lợn, thơ Hồ Xuân Hương… Tóm lại là mạch văn học đô thị, ở đó, con người
thường xuyên cô đơn, khinh bạc, cay đắng, bồn chồn.
- Đời sống đô thị đánh mất ở
người ta nhiều thứ, đó là điều ông không tính tới sao?
- Sự quân bình trong tâm hồn.
Cảm giác gần gũi hòa hợp với thiên nhiên… Tôi đồng ý là đời sống tinh thần của
con người đô thị có bị mất đi một ít nhân tố đẹp đẽ nào đó. Nhưng để bù lại, họ
được làm giàu thêm bởi những nhận thức mới như trên vừa nói. Đúng ra, mỗi nhà
thơ chỉ làm được một ít phần việc của mình. ở thời của tôi, để nối tiếp dòng
thơ điền viên êm ả, đã có cụ Tam nguyên Yên Đổ. Cụ luôn luôn đi tìm sự yên ổn
trong tâm hồn, và sự thực là đã tìm thấy. Còn tôi, tôi có việc khác. Chắc hậu
thế các anh thừa hiểu rằng trong thơ Tú Xương người ta không còn thì giờ để ngắm
nghía tán tụng về trăng, mà chỉ có những câu hỏi đặt ra với trăng thôi. Song,
có phải vì thế mà thiên hạ không đọc thơ tôi đâu (cười). Này, nói vụng
với nhau, trong cách nhìn nhận thiên nhiên, tôi còn hiện đại hơn khối ông thi
sĩ làm thơ sau tôi vài chục năm, vào thời Thơ mới ấy nhé!
- Tú Xương còn hiện đại ở chỗ
thường công khai nói thẳng về mình, sẵn sàng nhạo báng mình, cái đó cũng là do
chủ định chăng?
- Con người không biết tự cười
giễu, con người mà u mê đến nỗi toàn lo bốc thơm, tô công tụng đức cho mình thì
dơ dáng quá, còn ra cái lý cố gì để phải bàn! Đâu phải đến tôi, người ta mới biết tự
trào. Tôi chỉ khác người ở chỗ nói bằng hết, nói tuột ra cả những buông tuồng
nhảm nhí vốn có.
- Nhà thơ trong ông không định
dùng thơ để “tải đạo” và cá nhân ông không định làm mẫu cho mọi người nữa?
- Tôi xa lạ với mọi thứ văn
chương giáo hóa. Chính đời tôi, tôi còn chưa tính được, tôi không rõ mình phong
lưu hay túng kiết, trong sạch hay lầm lỗi, không rõ nên sống ra sao, ước muốn
cái gì… thì tôi còn khuyên dạy ai được. Để đến với sự thiêng liêng, tôi không
biết đường. Trái lại, sự sống ở cái dạng suồng sã của nó, mới chính là điều tôi
biết, vậy cứ nói ra, không chừng lại có ích cho kẻ khác.
- Nghe ra ông vẫn còn tâm
huyết với thơ, với những điều ông đã viết. Ngược lại, trong một số bài thơ, ông
ra sức xỉ vả nghề thơ, nào là “một việc văn chương thôi cũng nhảm”, nào là “muốn
bỏ văn chương học võ biền”… Như thế là sao?
- Kinh nghiệm đời tôi bảo với
tôi rằng: Người ta không bỏ nổi văn chương thì hãy làm văn. Nó là chuyện nghiệp
chướng. Không ai lại đi chọn nó cả. Tôi chán những kẻ lấy văn chương để lập
thân, với lại chán những sự cảm động hão huyền, nước mắt ngắn nước mắt dài sụt
sịt trong thơ lắm rồi. Lúc nào cũng leo lẻo nói đến tình, chưa chắc đã là kẻ có
tình với đời, còn trong thứ thơ ngoa ngoắt chua cay như thơ tôi, có tình hay
không, xin thiên hạ cứ đọc sẽ rõ.
- Nhân dịp năm mới, ông có
nhắn nhủ gì thêm với bạn đọc?
- ở trên, các anh có bảo rằng
giờ đây, người ta còn thích đọc thơ tết của tôi. Trong loạt thơ tết đó, hẳn anh
biết bài Lẳng lặng mà nghe nó chúc nhau. Mặc dù đã được viết ra ngót
nghét trăm năm, nghe chừng bây giờ mấy câu cuối trong bài thơ ấy có vẻ vẫn hợp
với các anh. Vậy cũng mong được xem như lời nhắn nhủ của một kẻ đã qua đời những
năm đầu thế kỷ, gửi cho những ai đang sống những năm cuối cùng của thế kỷ này:
Bắt chước ai, ta chúc mấy lời
Chúc cho khắp hết cả trên đời
Vua quan sĩ thứ, người muôn
nước
Sao được cho ra cái giống
người
Tản Đà
Tản Đà, tên thật là Nguyễn Khắc Hiếu, sinh 25-5-1889. Quê quán: Khê Thượng, Bất Bạt, Sơn Tây. Nhiều năm làm báo ở Hà Nội và cũng mất tại Hà Nội (7-6-1939). Tác phẩm chính: Khối tình con (1916), Giấc mộng con (1917), Giấc mộng lớn (1929), Thề non nước (1932), bản dịch Liêu trai chí dị (1939).
Vài nét tiểu sử
Tản Đà, tên thật là Nguyễn Khắc Hiếu, sinh 25-5-1889. Quê quán: Khê Thượng, Bất Bạt, Sơn Tây. Nhiều năm làm báo ở Hà Nội và cũng mất tại Hà Nội (7-6-1939). Tác phẩm chính: Khối tình con (1916), Giấc mộng con (1917), Giấc mộng lớn (1929), Thề non nước (1932), bản dịch Liêu trai chí dị (1939).
Không chỉ thuộc về núi Tản sông Đà
Giai đoạn lịch sử 1900-1930
thường được gọi là buổi giao thời của xã hội Việt Nam. Trong một thời gian ngắn,
mô hình trung đại phương Đông tan rã, một mô hình mới mà người ta thường gọi là
mô hình hiện đại (song thực tế, là mô hình theo kiểu phương Tây) được hình
thành.
Xã hội nào có người nghệ sĩ
của xã hội ấy.
Nói cách khác, trong cuộc đời
những người cầm bút của một thời đại, người ta thường có thể đọc ra những khía
cạnh mà chỉ riêng ở cái thời buổi ấy mới có, và trong khi ở những người bình
thường những đường nét này thấp thoáng lờ mờ, thì ở những nhân vật xuất sắc, những
đường nét ấy hằn lên rõ rệt. Với thời gian của mình, Tản Đà chính là một trường
hợp như thế.
Xuất thân và học vấn
Không thể hình dung một người
cầm bút như Tản Đà lại xuất thân từ một môi trường nào khác ngoài cửa Khổng sân
Trình. Tuy sau này, ông cũng viết văn, viết báo bằng chữ quốc ngữ, nhưng cách
suy nghĩ của ông vẫn là của người có qua Hán học. Với việc dịch Đại học,
Kinh thi hoặc Thơ Đường, hoặc tranh cãi về đạo nho với Phan
Khôi, ông tự trình bày cho thấy một vốn học mà lớp người theo sát ông như Khái
Hưng, Thế Lữ… dù có biết chữ Hán, cũng không thể so sánh nổi. Theo nhận xét của
Phan Khôi, Tản Đà “không chịu học” nhưng câu này phải hiểu với nghĩa là Tản Đà
không chịu tiếp nhận tư duy phê phán của phương Tây như Phan Khôi, còn thực ra,
cái vốn ngày trước đã giúp ông đủ vững vàng. Chữ Hán không cho phép người ta chỉ
dựa vào năng khiếu để viết, như các nhà văn thời chữ quốc ngữ thuần túy về sau.
Lý do để đi vào nghề cầm bút
Nếu thi đỗ trong mấy kỳ thi
năm 1912 (thi vào trường Hậu bổ, thi Hương) thì có lẽ Nguyễn Khắc Hiếu đã học để
ra làm quan như nhiều người đương thời. Sau khi thi trượt, ông chỉ còn một cách
duy nhất để tự khẳng định là đi hẳn vào sáng tác. Kèm theo thi trượt, những thất
thiệt trong mối tình đầu, là một cơ may để ông hiểu ra sự đời mà cũng là mở đường
cho cái ngông, cái bất cần, về sau trở thành cái tự trọng bao quát trong cách
cư xử của người nghệ sĩ khi cầm bút. Rồi có lúc, Tản Đà sẽ tâm sự với một bạn
trẻ: “Nếu tôi không thi trượt trường Nam thì tất nhiên đã bị hút vào cái khuôn
khổ của một người tầm thường, có lẽ cũng có thể làm nên được một ông quan mà
cái tài chỉ rút lại ở chỗ nay “bẩm” mai “sức”, cái sự nghiệp một đời chỉ ở chỗ
no ấm cho vợ con”.
Sự thích ứng với hoàn cảnh
Xét về một phương diện nào
đó, Tản Đà thuộc loại không may, học hành một đằng, lúc vào đời, thời thế lại
kéo quặt ông sang một nẻo khác. Nhưng đây là một chỗ mạnh của ông: ông không đầu
hàng, mà vật lộn đến cùng, để giành quyền sống, quyền góp mặt với đời. Từ một
nhà nho ông nhảy ngay sang viết văn, viết báo. ở đây, không chỉ đơn thuần cầm
bút, ông còn đứng ra lập nhà xuất bản (Tản Đà thư cục) để in sách của
riêng mình. Trong sự sáng tác cùng với thơ, ông sớm nhận lấy công việc viết văn
xuôi theo kiểu hiện đại, bao gồm các loại văn ký sự có pha tự truyện (Giấc
mộng lớn) hoặc đá khoa học viễn tưởng (Giấc mộng con). Ngoài ra còn
soạn cả kịch. Xuân Diệu từng viết đại ý: tài năng của Tản Đà là ở trong thơ
nhưng bản lĩnh của ông là ở trong văn xuôi – bản lĩnh ở đây hiểu là ý chí quyết
tâm mà cũng là sự thích ứng.
Vinh quang nghề nghiệp
Cùng với những Đông Hồ Lâm Tấn
Phác, á Nam Trần Tuấn Khải, Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Quỳnh… Tản Đà thuộc loại những
nhân vật nổi tiếng nhất trong văn học Việt Nam trước 1932. Do chỗ ngòi bút của
ông khá tự nhiên và dễ dàng, nên số trang viết đứng tên ông thuộc loại đương thời
khó ai theo kịp. Vượt lên trên những đầu sách cụ thể, ở đây còn có thể nói tới
một cái gì như huyền thoại sống mà ông dựng tạo được chung quanh tên tuổi mình,
nó từng in dấu vào tâm trí người đương thời. Khi ông làm báo, người ta gửi thư
cho ông, đưa thơ nhờ ông sửa, có người còn cầu kỳ gửi cả những món ăn mà ông ưa
dùng (như rau sắng chùa Hương). Ông vừa kêu túng, có người giúi ngay cho món tiền
lớn để tiêu. Lại có những Mạnh Thường Quân đi đâu cũng muốn rủ ông cùng đi, nhờ
những người này, ông có dịp ngao du sơn thủy, đi khắp từ Nam ra Bắc, và nhờ vậy,
Tản Đà sớm trở thành một nhà thơ của cả nước, chứ không chỉ riêng vùng quê của
mình.
Mãi mãi là người của thời
xưa
Nếu có dịp nhìn lại những bức
ảnh chụp các nhà văn từ 1932 về trước, người ta sẽ thấy nhiều người trong họ
còn áo dài khăn xếp, chứ không chịu mặc âu phục. Trong những người không chịu
thay lốt này có Tản Đà, và chính là bộ quốc phục kia có thể giúp chúng ta hiểu
thêm một phần về con người ông.
Trong nghề làm báo, Tản Đà
không chỉ nổi tiếng với những bài thơ mượt mà, bài phiếm luận độc đáo, mà còn nổi
tiếng vì quản lý luộm thuộm, đã mấy lần tờ An Nam tạp chí chết đi rồi
sống lại trong tay ông.
Sự say sưa rượu chè cũng như
thói coi rẻ đồng tiền – mỗi khi có tiền trong tay, tiêu không biết xót – những
cá tính ấy đứng ngoài mà nhìn, kể cũng hay hay, nhưng với cuộc đời riêng của người
nghệ sĩ chúng là những yếu tố phá hoại. Suy cho cùng, những thói quen ấy chỉ chứng
tỏ Tản Đà chưa thoát khỏi quỹ đạo những nho sĩ tài tử thời phong kiến và không
nhập được vào sinh hoạt văn hóa tư sản đang hình thành.
Một quá trình tương tự cũng
đã xảy ra với sáng tác của ông. Mặc dù rất yêu thơ Tản Đà, nhưng đến lúc nào
đó, lớp công chúng thành thị – là lớp người chủ yếu mua sách, mua báo nuôi sống
ông – dễ cảm thấy thứ thơ ấy là không đủ cho cuộc sống của họ. Cuộc từ giã đến
dần dần, trong sự lưu luyến của cả đôi bên, nhà thơ và công chúng. Và có lúc, sự
chia tay ấy còn mang cả màu sắc hài hước, như người ta đọc được trên tờ
báo Phong hóa mấy năm 1932-1933: những người như Nhất Linh, Khái
Hưng, Tú Mỡ thường mang ông ra làm trò đùa, dù khi ông nằm xuống, họ sẽ hết
lòng thương cảm.
Kết cục buồn
Có thể là với chính Tản Đà
cái nghèo không có mảy may nghĩa lý. Một là, xưa nay loại nghệ sĩ vốn sống
nghèo như ông đã quá nhiều, và hai là, ông vốn coi đời như một sân khấu trước
sau chỉ lấy việc nhập vào những vai mới mẻ làm chỗ hơn đời, vậy thì phải đứng
ra xoay xỏa mọi bề, đâu có làm ông khó chịu. Nhưng đứng trên bình diện xã hội
mà xét, việc một nhà thơ nổi tiếng khắp ba kỳ, một huyền thoại như ông có lúc
phải mở cửa hàng xem số Hà Lạc để kiếm sống, cứ hiện ra như một cái gì thật
chua xót. Và sự thực là Tản Đà đã chết trong cảnh túng bấn, nó là tấn bi kịch
nhiều người đương thời đã dự đoán, song không biết làm gì để cứu vãn.
Vai trò tiếp nối
Không phải chỉ có Tản Đà, mà
hàng loạt nhà nho đã đến với văn chương, lập nghiệp bằng cái vốn “chữ
nghĩa Tây Tàu chót dở dang” như ông. Nhưng sự dở dang ấy lại là bản mệnh của
một thế hệ. Trong bài Cung chiêu anh hồn Tản Đà, mở đầu Thi nhân
Việt Nam 1932-1941, Hoài Thanh đã nhân danh nhiều nhà văn, nhà thơ nổi tiếng đương thời để ghi nhận
“Có tiên sinh, người ta sẽ thấy rõ chúng tôi không phải là những quái thai của
thời đại, những đứa thất cước không có liên lạc gì với quá khứ của giống nòi”.
Cái cảm tưởng ấy cũng là điều còn đến trong tâm tưởng của nhiều nhà văn Việt Nam
hôm nay. Càng xa ông, người ta càng cảm thấy không thể thiếu ông trên con đường
trở về với các bậc tiền bối như Nguyễn Du, Nguyễn Trãi, Nguyễn Khuyến, Tú
Xương… cũng tức là trở về với văn mạch của dân tộc. Trên ý nghĩa ấy mà xét, có
thể bảo Tản Đà làm chứng cho sự liên tục của văn chương Việt Nam, cho sự thích ứng
trước mọi hoàn cảnh của nhiều thế hệ những người cầm bút.
Một phương diện của tính
cách dân tộc trong thơ
Trong bài Công của thi
sĩ Tản Đà, Xuân Diệu từng bảo rằng nhà thơ ấy là “một thi sĩ rất An Nam,
hoàn toàn An Nam”. Mà đặc điểm chính của giọng thơ Tản Đà như Xuân Diệu xác nhận,
lại là “dịu dàng, trong trẻo, nhẹ nhõm, có duyên”. Nếu không tuyệt đối hóa câu
chuyện thì nhận xét của Xuân Diệu xứng đáng là một gợi ý để chúng ta cùng suy
nghĩ tiếp.
Thơ Tản Đà có lúc hay, lúc
làng nhàng, và trong mấy trăm bài thơ ông để lại, có cả những câu sáo nữa.
Nhưng thơ ông không bao giờ trúc trắc và quá đậm chất văn xuôi, cái đặc điểm mà
chúng ta về sau thấy trong thơ Thế Lữ, lại cũng không bao giờ rơi vào tình trạng
nói ép, nói lấy được, nó là ấn tượng còn để lại từ thơ Xuân Diệu ở một số bài hồi Thơ
thơ, và sau sẽ tiếp diễn rõ rệt hơn trong những Riêng chung, Một khối
hồng, Hai đợt sóng v.v… Đọc thơ Tản Đà, dễ nhớ tới một phong cách dân tộc
ta vẫn trọng trong giao tiếp, ấy là ngại sự thô lỗ, vô ý, cục mịch, thích sự
tinh tế, nhưng phải là cái tinh tế tự nhiên, không dụng công, không cao giọng,
không làm ra vẻ thế này thế khác.
Gần đây, một nhà nghiên cứu,
ông Cao Xuân Huy, có cho rằng cái hình ảnh xui người ta nhớ tới người Việt hơn
cả là nước. Có thể tin ở một nhận xét như thế, bởi nhiều phong cách tiêu biểu
thấy trong văn chương Việt Nam đều có cái chất đó – thanh thoát, trôi chảy, dễ
thích ứng. Và Tản Đà là một ví dụ. (Một trong những tác phẩm mà người ta phải
nghĩ tới ngay mỗi khi nhớ tới Tản Đà, được gọi là Thề non nước).
Trong câu chuyện hàng ngày,
người Việt lại còn hay nói đến chữ có duyên. Khen nhau, người ta bảo người này
có duyên, ngòi bút kia có duyên. Người có duyên không chắc đã đẹp,
nhưng vẻ ngoài dễ ưa và biết trò chuyện. Ngòi bút có duyên không chắc
đã sâu sắc nhưng thường có sức lôi cuốn và làm người đọc phải nhớ. Thơ Tản Đà
là thế. Có duyên mà không dễ dãi. Nhiều tâm sự nhưng lại được nói ra bằng những
lời ỡm ờ tình tứ. Vẻ đẹp trong thơ ông không phải thuộc loại lộng lẫy và gây
nên những choáng ngợp, mà là một vẻ đẹp đôn hậu, có làm dáng một chút vẫn giữ
được vẻ tự nhiên. Lối nói nhiều thì là mà từng gây ra bao sự khó chịu
trong thơ của các nhà thơ hồi đầu thế kỷ. Về phần mình, Tản Đà không thể làm
khác, Tản Đà thường cũng thì là mà, nhưng cách nói của ông duyên
dáng, đến mức tạo nên thích thú, và người đọc thầm hiểu rằng không dễ mà có được
một lối nói vừa dân gian vừa điệu đàng như vậy.
Vả chăng, ở Tản Đà, sự tự
nhiên không chỉ là phương cách, là hình thức chuyện trò, mà đằng sau nó, là cả
một quan niệm sâu sắc về thơ: thơ phải là một cái gì ở giữa phàm trần. Thơ phải
nói ngay vào những chuyện hàng ngày can hệ đến chúng ta, thơ cao hơn đời sống
nhưng không được xa đời sống.
Ở những xứ sở nào khác, dạng
thi sĩ phổ biến thường là loại người một mình ngồi trên cao vòi vọi, nói những
chuyện xa xôi, và con đường đi đến thơ với họ đôi khi là con đường lạnh lẽo đến
rợn ngợp. (Trong chừng mực nào đó, trong văn học Việt Nam hiện đại, đây là trường
hợp của Hàn Mặc Tử). Thơ ở Việt Nam thường được hiểu ngược lại. Nguyễn Du cũng
chỉ nói chuyện ở giữa cõi trần, và người cung nữ của Nguyễn Gia Thiều cũng triết
lý ngay về cái hạnh phúc bình thường mà nhiều người có thể chia sẻ. Tản Đà đi
tiếp cái mạch đó. Đọc Tản Đà, đôi khi người ta phảng phất nhớ tới Lý Bạch: quả
thật cũng như Lý Bạch, Tản Đà cảm thấy mình là một đấng trích tiên, tức là một
ông tiên bị đày xuống trần gian. Và cũng như Lý Bạch, Tản Đà là một đồ đệ của
Lưu Linh, nghĩa là có thể quanh năm say sưa. Nhưng cái lãng mạn của Lý Bạch thường
hào sảng kỳ vĩ, hoành tráng, trong khi cái lãng mạn ở Tản Đà “ăn” ở sự tinh tế,
tự nhiên, duyên dáng như trên đã nói. Làm sao có thể nghĩ rằng Lý Bạch lại có
lúc làm thơ về một cánh bèo trước gió, hoặc than thở về sự đời lắm nỗi éo le,
như Tản Đà thường làm. Các tài liệu văn học sử còn ghi Tản Đà thích trở thành
nhà triết học và đã trình bày thuyết thiên lương như cái trục chính
trong học thuyết của mình. Nhưng chỉ có thế chứ ông không đi xa hơn! Thế mạnh của
ông không phải ở những suy nghĩ trừu tượng, mà ở một cách nói dễ hiểu về những
chuyện thường ngày. Ông có thể mơ màng mà vẫn không quên chuyện cơm áo, thường
ngông nghênh nhưng cũng biết thỏa hiệp khi cần, và nói chán đời, mà không bao
giờ hết bàn về sự đời. Cũng như trong việc xử lý câu chữ trong thơ, ông có thể
trau chuốt nhưng không bao giờ lộ vẻ cố ý cầu kỳ, càng không bao giờ đẩy những
tìm tòi tới cùng để đưa ra một lý thuyết mới về hình thức. Tổng hợp mọi mặt lại,
có thể bảo cái chất riêng ở Tản Đà lại là ở chỗ ông biết dừng lại – bảo đấy là
chừng mực cũng được mà bảo là nửa vời cũng được.
Xuân Diệu thú nhận là khi
trưởng thành không thỏa mãn với thơ Tản Đà, bởi “không thấy ở đó cái tha thiết
cái mãnh liệt”, chính là với nghĩa ấy! Nhưng nên nhớ rằng chính vì cái tha thiết
cái mãnh liệt kia, mà Tản Đà còn lại trong tâm trí nhiều thế hệ. Xuân Diệu có
thoáng một chút Tây, còn thơ Tản Đà mới được coi thực là thơ An Nam, như Xuân
Diệu xác nhận.
Có một nhà văn nữa trong văn
học Việt Nam đầu thế kỷ XX thường được coi là “giàu chất An Nam”, đó là Nguyễn
Công Hoan, với những truyện ngắn nổi tiếng: Kép Tư Bền, Cô Kều gái tân thời,
Nỗi lòng ai tỏ, Cụ Chánh Bá mất giày v.v… Nhưng trong tâm thức của nhiều
thế hệ bạn đọc, cái chất chính của ngòi bút Nguyễn Công Hoan là “khinh thế ngạo
vật”, lấy con mắt khinh bạc ra để cười cợt sự đời.
Vậy cái gọi là “tính cách An
Nam” ở Tản Đà mà Xuân Diệu nêu lên và chúng tôi vừa thử lý giải chỉ là một khía
cạnh, một phương diện của cái thực thể đa dạng mà cùng với thời gian, chúng ta
đang tìm hiểu dần dần.
… Kể ra, nếu không dừng lại ở
văn thơ mà nghĩ sang cả con người thì nhớ về Tản Đà, nhiều bạn đọc còn nói ngay
một nét độc đáo đến mức lập dị ở ông, đó là trọng sự ẩm thực, kềnh càng điệu bộ
trong ăn uống. Chẳng những thích ăn ngon, ông còn thích tạo ra những bữa ăn đẹp
và kiểu thưởng thức món ăn khác người, dù có vì thế mà mất thì giờ cũng không
ngại. Đối với người Việt, nói toạc cái chuyện thích ăn thích uống trước
mọi người hình như là không được tao nhã lắm. Nhưng nghĩ cho kỹ, vẫn thấy ở chỗ
ấy, Tản Đà (và sau này là Nguyễn Tuân) bộc lộ một nét tâm lý chung, có ở nhiều
người quanh ta: ở đây, thấy có thấp thoáng bóng dáng của một thứ triết lý sống
hiện sinh, cốt bắt lấy niềm khoái hoạt ngay trong cõi đời hàng ngày. ở đây, lại
có sự khôn ngoan khéo léo, tìm tự do ngay trong những việc tưởng như tầm thường,
không đạt tới sâu sắc trong những suy nghĩ cao xa thì tạm bằng lòng với những
cái độc đáo nho nhỏ. Và như vậy, thì trước khi nói tới chất nghệ sĩ trong văn
chương, người ta có quyền nói đến chất nghệ sĩ trong con người Tản Đà. Đấy là
cái cách tồn tại của nhiều nhà thơ nhà văn ở xứ sở này, chứ đâu riêng của tác
giả Thề non nước.
Tự nhiên, thành thực cùng một
chút say sưa
Về tài làm văn làm thơ của
mình, trong bài Hầu trời, gợi cho chúng ta hình ảnh của một Táo quân,
Tản Đà đã kể là ông từng đọc cho cả thiên đình nghe:
Đọc hết văn vần, sang văn
xuôi
Hết văn thuyết lý, lại văn
chơi
Đương cơn đắc ý đọc đã thích
Chè trời nhấp giọng càng tốt
hơn
Văn dài hơi tốt ran cung mây
Trời nghe Trời cũng lấy làm
hay
Tâm như nở dạ, Cơ lè lưỡi
Hằng Nga Chức Nữ chau đôi
mày
Song Thành Tiểu Ngọc lắng
tai đứng
Đọc xong mỗi bài, cùng vỗ
tay.
Còn như về tài làm báo, ông
cũng không tiện giấu diếm: Lên trời chơi (trong Giấc mộng con, ông tưởng
tượng vậy), vừa nhất kiến gặp cụ Hàn Thuyên, ông đã bị cụ giữ lại để cùng… làm
tờ Thiên triều nhật báo. Và trong ít ngày ở đó, ông đã viết bài cho đủ
các mục xã thuyết, văn uyển, thời sự, tiểu thuyết. Không thấy nói là ông có được
giao viết phỏng vấn không. Nhưng xem những đoạn trò chuyện với Đông Phương Sóc,
Hàn Thuyên, Nguyễn Trãi… thì cho đoán là ông cũng rất thích lối đàm đạo “xuyên
thời gian”, xem đấy là một trò chơi thú vị. Có lẽ vì vậy, mà vừa nghe chúng tôi
đề nghị, ông đã vui lòng chấp nhận ngay cuộc phỏng vấn.
- Đọc tác phẩm của ông, nhất
là các tự truyện, thấy ông kể là sống khá ung dung, trừ mấy năm cuối túng quẫn
còn trước đó, lúc nào cũng có người giúp tiền để tiêu, có rượu để uống, thức ăn
ngon để nhắm. Vậy mà ông vẫn hay kêu, những là “Nôm na phá nghiệp kiếm ăn
xoàng” với lại “văn chương hạ giới rẻ như bèo”, rồi ông lại được tiếng là nhà
thơ đầu tiên sống bằng ngòi bút, tại sao?
- Từ tôi trở về trước, có hạng
nhà nho tài tử, luôn luôn nghĩ rằng mình sinh ra để làm thơ làm văn cho mọi người
vui, vậy thiên hạ phải nuôi mình, nếu để mình đói mình khổ là thiên hạ có lỗi.
Tôi là loại hậu duệ cuối cùng của dòng nhà nho tài tử đó, nên đúng là có hay
kêu, mà cũng đã cố kiềm chế nên mới kêu có thế! (cười). Nghe nói hình như
các anh bây giờ lại cũng giống tôi, ăn phải đũa của tôi, đang được bao cấp, giờ
phải tự nuôi lấy thân, nên cũng hay đập chân đập tay than thở! Nên nhớ trước
các anh và sau tôi, các ông Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Tuân… vào
cái thời các anh gọi là tiền chiến ấy, cũng phải viết để sống, ai ăn chịu với
nghề thì làm tiếp, ai ế hàng văn không người mua thì đi buôn, hoặc đi làm thuê
làm mướn, chứ có thắc mắc bao giờ. Học gì thì học, chứ học cái sự than thở của
tôi, đâu có nên!
- Ông nghĩ gì về nghề văn,
nói nôm na là thấy sướng hay khổ?
- Có thích thì mới làm, chứ
có ai buộc mình phải cầm bút? Như tôi tự nghĩ, với người làm nghề nhà nòi như
tôi, viết là một lạc thú, như được ăn ngon mặc đẹp. Nhưng với người đời, chắc họ
thấy mình khổ, họ không ao ước những nỗi chua cay mặn chát của mình làm gì. Vậy
bảo chả sướng tí nào cũng được. Ai muốn sướng đừng làm thơ.
- Người ta có học để trở
thành thi sĩ được không?
- Không. Nhưng phải học thì
mới thành được thi sĩ lớn.
- Nếu như cần kể ra một vài
nguyên tắc chi phối ông trong sống và viết, thì đó là nguyên tắc gì?
- Chỉ có một: theo tự nhiên.
Nhưng phải là cái tự nhiên nồng nàn, thắm thiết chứ không phải cứ nằm ườn ra lười
biếng rồi bảo là tự nhiên thì không ai chịu được. Này, tôi bảo thật, học được tự
nhiên như tôi còn mệt: kể cả khi tôi dông dài kể chuyện, khi tôi cầu kỳ tỉ mẩn
trong ăn uống và đối xử, người ta vẫn thấy tôi tự nhiên, ấy thế mới khổ.
- Nghề nào, theo ông, là gần
với nghề làm thơ hơn cả?
- Nghề cô đầu.
- Xin ông cắt nghĩa rõ hơn?
- Là nghề phải lấy
thanh sắc ra mà chiều thiên hạ. Chết nỗi, sự phô diễn thanh sắc ấy cũng là niềm
sung sướng của mình, nên mình cứ lao vào như thiêu thân.
- Có phải cô đầu nào cũng
thông minh tài hoa như nhân vật Vân Anh của ông trong Thề non nước đâu.
Nhiều kẻ khác quá tầm thường.
- Thì nghề nào chả gồm
rất nhiều chúng sinh mặt trắng nhợt nhạt và chỉ có một số rất ít vượt hẳn lên
trên so với đám đông? Chẳng lẽ nghề văn của tôi, của anh là một ngoại lệ ư?
- “Đôi hàng nước mắt đôi làn
sóng – Nửa đám ma chồng nửa tiệc quan” – Sao trong bài Vịnh Kiều, ông nghiệt
vậy?
- Tôi nghiệt với cô ấy, như
đôi lúc đã nghiệt với chính mình. Cũng như cô ấy, tôi ham vui, nhẹ dạ, nông nổi,
dễ quên.
- Thế cái gì mới là mối đe dọa
với nghề văn?
- Thói khệnh khạng của mấy
ông quan dở.
- Ngoài thơ, ông còn làm
báo, viết văn, viết cả sách cho trẻ con học nữa. Làm việc cật lực như vậy, nhằm
chứng minh cái gì?
- Không gì là không làm được.
Ví như người ta bảo tôi vốn xuất thân nho học, chỉ giỏi chữ ta, không làm báo
như tây được, thì tôi làm cho họ biết.
- Đâu là lý do khiến ông cảm
thấy dễ dàng hòa nhập vào nền văn chương đang được Âu hóa lúc ấy?
- Sự thành thực. Thành
thực dám là mình, nói to lên những điều mình cảm, mình nghĩ, không cần tính đến
chuyện là khôn hay dại. Tôi cho rằng văn chương cả đông lẫn tây đều cần đến sự
thành thực ấy. Ví dụ như những rung động trước một người đẹp. Lại ví dụ như
chuyện ăn uống. Trong Giấc mộng lớn, tôi đã kể lần ở Cổ Đẳng “… đương
ăn rau đổi ra ăn thịt. Mỗi ngày cũng chỉ có một bữa ăn, mỗi bữa ăn hoặc là cái
thủ heo, hoặc con gà con vịt hoặc con cá… Đương lúc ăn rau thời ở trong nhà đi
ra sân, có khi phải vịn theo hàng ghế, đến khi ăn thịt thời sao mà khỏe mạnh lạ
thường. Nhân nghĩ đến câu thực nhục giả dũng hãn (ăn thịt có sức khỏe)
có khi là phải; mà sự ăn quan hệ với người khá nhỏ ru!”. Ngờ rằng nhiều người cũng
thích ẩm thực như mình, ăn ngon cũng thấy sướng, nhưng lại ngại nói ra. Họ sợ,
tôi thì không.
- Đương thời một học giả có
hạng đã bỉ bác ông là tha hồ nói theo ý mình, như người “trần truồng mà đi
ngoài phố”, hẳn ông giận lắm?
- Đã gọi là người viết thực
sự ai chẳng có lối cực đoan, chỉ thấy có việc của mình đáng làm, cái cách của
mình hay ho, còn thiên hạ thì hỏng hết… Nghĩ lại thấy nên đánh một chữ đại xá,
người nọ đại xá người kia, là xong. Như các anh bây giờ gọi là thông cảm ấy.
Tôi không thích người ta cứ buộc tôi phải thù ghét mãi những người đã có lúc
cãi cọ với tôi. Nhỡ ở dưới suối vàng, tôi với họ lại thân nhau thì sao?!
- Ông nghĩ thế nào khi viết
“Phiêu lưu tên lính đội tiên phong?”. Có phải ông thích làm người dẫn đường?
- Thích cũng chẳng được. Làm
gì có ai chọn được thời mình sống, mấy lại cái vai tuồng của mình ở thời ấy,
bao giờ. Chẳng qua, như đã nói, tôi phải cái tính ở chỗ mọi người không thích
làm, mình lại thích làm, ở chỗ mọi người nghĩ mình không làm được, mình làm cho
họ trông thấy. Lại coi thế là sướng. ấy, tội là tội chỗ ấy. Tiên phong với ai
đâu, chỉ tiên phong với chính mình. Mà thấy ai chăm chăm bắt chước như mình, lại
ngán luôn, không muốn nhìn mặt nữa.
- Ông nghĩ sao khi thấy ở nửa
cuối thế kỷ XX này, trên trần thế chúng tôi, thơ in ra nhiều vô kể?
- Ối dào, về cái sự lạm phát
ấy, tôi cũng đã lãnh đủ rồi. Các anh cứ giở lại Nam hong mà xem số
nào cũng vài chụcbài thơ, tính lại thơ ngổn ngang cả đống, kém gì thời các anh
bây giờ. Nhưng thử hỏi, ngoài thơ tôi với mấy bài của Đông Hồ, Trần Tuấn Khải,
thì thơ thời ấy còn lại cái gì? Khi ai cũng biết làm thơ, nghĩa là thơ bắt đầu
hỏng. Như trong đá bóng mà các anh thích ấy, phải có nhà thơ chuyên nghiệp và
có “đẳng cấp” cao, cái mà các anh bây giờ bảo là ngoại hạng hay gì gì đó.
- Nhưng như thế, trước sau lại
rơi vào cảnh “thơ ca bán phố phường?”
- Khổ thật, cay đắng thật,
nhưng thà có sự phân biệt thật giả như thế còn hơn ngồi mà khen nhau, ai cũng
đáng khen mà chẳng ai thành nhà thơ cả.
- Khi nào ông cảm thấy bài
thơ mình viết đáng gọi là bài thơ hay?
- Tự mình thấy sung sướng,
như được bát canh ngon, chén rượu quý.
- Cái sướng ấy, sẽ dẫn đến sự
say sưa?
- Say nghĩa là được sống một
cuộc sống khác. Vượt lên cái thông thường hàng ngày, không bị nó quấy nhiễu, vậy
sướng thì phải say chứ sao.
- Và ông sẽ khuyên mọi người
cùng tận hưởng như ngày nào ông cầu chúc cho khắp mọi nhà “Tha hồ rượu sớm trà
trưa – Nghiêng chai dốc chén say sưa tối ngày”?
- Không hẳn thế. Mỗi người
nên có cái say riêng của mình. Chỉ những người không say cái gì, cứ tỉnh khô
ra, tôi mới cho là hỏng.
Lại nói chuyện hưởng thụ.
Tôi làm thì tôi phải được hưởng. Tôi chỉ hưởng trên cái phần tôi làm ra, không
tranh phần của người khác là được. Các anh còn nhớ là tôi có lúc phải đi làm
nghề gieo quẻ Hà Lạc để kiếm sống đó sao? Vả lại, nói của đáng tội, nhỡ tôi có
cách hưởng thụ đẹp, xem tôi hưởng thụ, người ta thấy vui thì sao? Thế thì việc
gì phải xấu hổ cho thêm rách việc (cười). Hình như ở chỗ này, tôi cũng
theo kịp lối nghĩ của các anh sống ở cuối thế kỷ đấy chứ!
- Nếu được sống lại, ông sẽ
làm gì?
- Đến lên trời, tôi còn làm
báo, nữa là được sống giữa dương gian, nhất định tôi sẽ viết, có phải vừa kêu vừa
viết cũng chẳng sao.
Chương hai
Giữa hai nền văn hóa
Phan Khôi
Ngô Tất Tố
Phan Khôi
Vài nét tiểu sử
Phan Khôi sinh 20-8-1887. Mất ngày 16-1-1959.
Tác phẩm đã in Chương dân thi thoại (1936, tái bản 1996), Trở vỏ lửa ra (1939), Việt ngữ nghiên cứu (1955), và các bản dịch Thù làng (1951), Tuyển tập tiểu thuyết Lỗ Tấn (1955), Tuyển tập tạp văn Lỗ Tấn (1956).
Ngòi bút “hiếu sự”
Trong tài liệu nghiên cứu
văn học, Phan Khôi không bao giờ được coi như một nhà thơ thực thụ và lại càng
không có vai vế gì trong nền thơ Việt Nam hiện đại. Dù vậy, mỗi khi nói đến
phong trào Thơ mới người ta vẫn phải nhắc tới ông với bài thơ Tình
già, in ra năm 1932. Lạ một nỗi là chính Phan Khôi cũng không hề có ảo tưởng
gì về mình khi làm cái việc công bố bài thơ này. Ông nói về sự mở đường của
mình như một bước nhảy liều qua quãng đường bí. “Chẳng phải là tôi hiếu sự,
nhưng vì tôi hết chỗ ở trong vòng lãnh địa của thơ cũ, tôi phải đi kiếm đất mới,
mà miếng đất tôi kiếm được đó chẳng biết có ở được không, nên mới đem ra trình
chánh giữa làng thơ (…). Tôi cầm chắc việc đề xướng của tôi đây sẽ thất bại lần
nữa, nhưng tôi tin rằng sau này sẽ có người làm như tôi mà thành công” (Phụ
nữ tân văn 10/3/1932).
Những chi tiết này không chỉ
giúp ta hình dung ra vai trò của ông trong đời sống tinh thần đương thời, mà đồng
thời còn để nhận biết con người ông, cách tồn tại của ông trong văn học. Đó là
một con người độc đáo, đôi khi đến mức gàn quải. Trong khi muốn bứt ra khỏi mọi
lối mòn, muốn tự mình khác đi và giúp cho chung quanh khác đi, con người đó
cũng không thoát khỏi những hạn chế của thời đại, của hoàn cảnh xuất thân, và cả
những ràng buộc do chính bản thân ông gây ra cho ông. Chính vì vậy, sự tồn tại
của ông là bao gồm cả thành công và thất bại, dở và hay, mở đường và đứt gãy.
Người can dự
Tuy đi vào chi tiết cụ thể,
còn có nhiều điều phải tranh luận, nhưng trên nét lớn, các nhà nghiên cứu lịch
sử – văn hóa thường gọi giai đoạn từ đầu thế kỷ cho tới 1945 ở ta là một giai
đoạn chuyển mình so với một ngàn năm lịch sử trước đó. Người ta chợt nhận ra
ngoài mình còn có cả một thế giới rộng lớn. Nhiều việc không thể làm như cũ. Mọi
chuyện phải được quan niệm lại. Ta đang ở vào khoảng vị trí nào trong công cuộc
tiến hóa? Những ưu thế của chúng ta ra sao, và đâu là chỗ bất cập, là chỗ kém cỏi?
Nên làm thế nào để có thể đua tranh với các dân tộc khác trên thế giới?… Hàng
trăm câu hỏi đặt ra, buộc mọi người, trước tiên là các tri thức, phải xúm lại
bàn bạc. Chính là đặt trên cái nền của những thay đổi này mà các nhà nghiên cứu
lịch sử nhận ra bóng dáng của một con người như Phan Khôi: ông can dự vào quá
nhiều những vụ việc quan trọng nổi cộm lên trên dư luận. Bên cạnh sự kiện
“trình chánh” bài Tình già có liên quan đến phong trào Thơ mới, ông
còn thu hút sự chú ý qua cuộc trao đổi về cuốn Nho giáo của Trần Trọng
Kim, qua việc tranh luận về Quốc học với Lê Dư, Phạm Quỳnh, Nguyễn Trọng
Thuật, rồi qua cuộc tranh luận về duy tâm và duy vật với Hải Triều
v.v… Trong 10 vụ án văn chương, mà nhà nghiên cứu ở Sài Gòn cũ là Thanh Lãng liệt
kê ra khi tổng kết Phê bình văn học 1932-1945, thì Phan Khôi đã liên quan
có tới 5 vụ. Có khi ông là người khởi xướng. Có khi ông chỉ là một thành viên
tham gia tranh luận. Sự nhạy cảm đôi khi đẩy ông đi quá đà. Cách nói của ông
thường gây khó chịu. Kết luận cuối cùng không phải bao giờ cũng thuộc về ông.
Song sự đóng góp của Phan Khôi không ai có thể phủ nhận, mà trước tiên là với sự
tham gia của ông, một số cuộc tranh luận hiện lên với tầm vóc xứng đáng của nó.
Trên phương diện hiểu thấu xã hội và đề xuất vấn đề, những can dự liên tiếp này
của Phan Khôi đánh dấu sự có mặt của một lớp trí thức độc đáo của xã hội Việt
Nam nửa đầu thế kỷ XX – những trí thức xuất thân từ Nho học, nhưng do sự xô đẩy
của hoàn cảnh, lại tiếp nhận được những tinh hoa của Tây học, và muốn vận dụng
cả hai thứ hiểu biết đó, để giải quyết các vấn đề xã hội ở Việt Nam nửa đầu thế
kỷ XX.
Ngòi bút tung hoành trên trường
báo chí
Nếu như sự sáng tác văn
chương đã có từ nước Việt Nam trung cổ, thì chỉ từ thế kỷ XX (hoặc tính rộng
ra, lùi về trước đó ít năm) trên con đường hiện đại hóa, ở xã hội ta mới bắt đầu
có các hoạt động báo chí. Đứng về phương diện tiến hóa xã hội mà xét, loại
phương tiện truyền thông đại chúng mới được du nhập này quả là một công cụ hữu
hiệu, nó giúp ích nhiều cho sự vận động của xã hội. Không chỉ ngẫu nhiên, những
trí thức quan trọng của đất nước nửa đầu thế kỷ, từ Huỳnh Thúc Kháng, Nguyễn
Văn Tố, Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Quỳnh, qua Hải Triều, Trần Huy Liệu, rồi Nhất
Linh, Khái Hưng trong đời đều có làm báo và lấy báo làm nơi thể nghiệm những điều
suy nghĩ cùng là những đề nghị của mình trước quốc dân đồng bào.
Về phần mình, Phan
Khôi cũng sống trong báo chí một cách tự nhiên, như con cá sống trong nước. Đây
không phải loại nhà báo lấy tin, phản ánh sự việc – đúng theo nghĩa đen của hai
chữ ký giả – mà đây là loại nhà báo chuyên thăm dò vào những vấn đề vừa nẩy
sinh trong xã hội, để khái quát và bình luận. Nhiều người đương thời cùng lúc
nhận ra một đặc điểm của ngòi bút ông, đúng hơn là của con người ông: nhạy cảm
và bộc trực. Lấy một ví dụ: cuộc đấu tranh để từ bỏ những ràng buộc cổ hủ đối với
phụ nữ là một vấn đề lớn của xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỷ. Nhất Linh, Khái
Hưng làm công việc này bằng cách viết các tiểu thuyết Đoạn tuyệt -
1935, Nửa chừng xuân – 1934 (còn Nguyễn Công Hoan thì tranh luận lại
bằng tiểu thuyết Cô giáo Minh). Phan Khôi chỉ có phương tiện duy nhất
là tờ báo, nhưng chính là các bài báo vài ngàn chữ của ông đã rải rác ra đời sớm
hơn các tiểu thuyết đó, chẳng hạn bài Tống Nho với phụ nữ in ra từ
13-8-1931 bài Một cái hại của chế độ đại gia đình: Bà già với nàng
dâu in ra 20-8-1931. Hai bài này (nhất là bài thứ nhất) đã khiến cho nhà
thơ nổi tiếng đương thời như Tản Đà hết sức bất bình, ông viết rằng như vậy là
Phan Khôi “loạn ngôn hoặc chúng” và làm “bại hoại phong hóa”. Ngày nay, bình
tĩnh đọc lại, người ta nhận thấy Phan Khôi tuy xuất thân từ cựu học, nhưng có
tư tưởng khá mới, và trong một số việc, ông còn đi trước cả Tự Lực văn đoàn. Và
đã mấy ai biết như ông, tận dụng được phương tiện báo chí để “dũi” vào những vấn
đề nhạy cảm đến như vậy?
Phong cách độc đáo, số phận
độc đáo.
Nét nổi bật trong phong cách
viết báo của Phan Khôi là lối viết rõ ràng, mạch lạc.
Giữa những người cầm bút hồi
đầu thế kỷ vốn trọng từ chương, thích hoa mỹ, kiểu cách, ông thường tự trình diện
như một ngòi bút suôn đuột, nghĩ sao nói vậy. Có lần ông đã nêu lên cái chuẩn mực
cho sự viết của mình “chữ phải viết đúng, đừng để cho kẻ khác có thể hiểu lầm,
văn phải viết cho thật đâu ra đó, như cái tờ giao kèo hay lời quan tòa biện án,
đào đất mà chôn cái giọng văn khoa cử ngày xưa đi cho tuyệt”. Một quan niệm như
thế, có vẻ xa lạ với cách hiểu thông thường. Song có lẽ chính vì vậy, những gì
Phan Khôi viết ra, luôn luôn độc đáo. Vả chăng, cái mà người ta chờ đợi ở một
tác phẩm văn chương là cái phần tâm huyết của ngòi bút, cái đó ở Phan Khôi bao
giờ cũng sẵn. Dù chỉ viết những bài báo ngắn, ông cũng thường mang vào đấy mọi
lịch lãm từng trải cùng những yêu ghét sâu nặng của mình. Mỗi bài viết đã thật
sự nẩy sinh như một nhu cầu của chính bản thân người viết, và những độc đáo
trong cách nói, cách trình bầy mà ai cũng thấy, chẳng qua chỉ là những biểu hiện
cụ thể những độc đáo trong cách nghĩ, cách sống của tác giả. Có điều, bất cứ
cái gì bị đẩy tới cực đoan rồi cũng trở thành xa lạ. Ngay từ trước 1945, ngòi
bút Phan Khôi đã trải qua đủ thăng trầm, và bên cạnh sự kính trọng, ông đã tự
chuốc lấy nhiều ác cảm đến nỗi trong con mắt của một ít người đương thời, có
lúc ông đã bị coi như bất cận nhân tình, như kẻ phá hoại. Từ sau 1945, trong một
hoàn cảnh xã hội đã khác đi về căn bản, cách nghĩ, cách sống cực đoan cũng sẽ
là nguồn gốc của những thăng trầm sẽ đến với ông, dựng tạo nên chung quanh thân
thế ông những bi kịch đáng tiếc hơn. Nhưng đó là một câu chuyện khác, chúng ta
sẽ nói trong một dịp khác.
Ngô Tất Tố
Vài nét tiểu sử
Ngô Tất Tố (1898-1954). Vừa viết văn vừa viết báo (các bút danh Thục Điểu, Phó Chi, Hy Cừ…), ngoài ra còn nghiên cứu dịch thuật. Tiểu phẩm báo chí được sưu tầm từ trước 1975, và hiện nay còn đang tiếp tục. Các tiểu thuyết Tắt đèn (1939), Lều chõng (1940).
Nhà nho thức thời, ngòi bút tình cảm
Khả năng thích ứng
Mỗi khi đề cập tới thiên tiểu
thuyết giàu chất tự truyện của Ngô Tất Tố là cuốn Lều chõng, các nhà
nghiên cứu văn học ở ta có thói quen đối lập nó với Nhà nho, Bút
nghiên. Trong khi Chu Thiên (tác giả Bút nghiên) thi vị hóa chế
độ thi cử, thì “Ngô Tất Tố phê phán nó một cách sắc sảo” (Từ điển văn học). Ông
“không ngại ngùng phanh phui ra trên mặt giấy tất cả những mặt trái, những chuyện
ti tiện thấp hèn của tầng lớp trí thức của một chế độ” (Lời giới thiệu Ngô
Tất Tố, Tác phẩm, tập I).
Nhưng có lẽ không nên quên
là cùng với Nho giáo của Trần Trọng Kim,
Vang bóng một thời của
Nguyễn Tuân, Lều chõng từng được giải thưởng của Hội Alexandre de
Rhodes, một hội nghiên cứu có khuynh hướng khuyến khích phục cổ. Chỉ nhìn vào
nhân vật chính của Lều chõng là Đào Vân Hạc, người ta đã thấy tác giả
gửi vào biết bao ưu ái. ở Đào Vân Hạc như cô đúc tập trung mọi nét tài hoa mà
những người xuất thân chốn cửa Khổng sân Trình thường ngấm ngầm tự hào. Sự
khuôn phép của thi cử được miêu tả trong Lều chõng như một cái gì cực
kỳ vô lý. Song, dưới ngòi bút của Ngô Tất Tố, nhân vật Đào Vân Hạc vẫn phóng
túng trong ăn nói, cư xử, vẫn đùa rỡn hồn nhiên với đám cô đầu Hà Nội, nói
chung là vẫn thanh thoát tự do trong cách sống. Được viết khi tác giả đã ở vào
độ tuổi chín chắn song Lều chõng lại có cái duyên riêng của tuổi trẻ,
nó hé cho thấy một phần cuộc đời tình cảm tự nhiên của tác giả. Giữa những dòng
chữ, người đọc không cần tinh ý lắm cũng đọc ra được nỗi ngây ngất của ông đầu
xứ trước quá khứ đẹp đẽ của mình, và có cơ sở để ngờ rằng mãi mãi về sau ông
còn nhấm nháp vẻ thi vị của nó một cách hào hứng.
Nhưng mặc cho bao người lưu
luyến, Nho học ngày một đi vào tàn lụi. Các khoa thi tiếp theo bị bãi bỏ, Ngô Tất
Tố của chúng ta buộc phải đi vào con đường vứt bút lông đi, cầm lấy bút sắt.
Theo lôgíc thông thường, hẳn một người đã có lúc đánh cược cuộc đời mình vào sự
lều chõng thi cử, sẽ rất bỡ ngỡ trước vận hội mới, và sẽ để cho cuộc sống riêng
của mình trôi qua trong lúng túng, chán chường. Tính cách bảo thủ của các trí
thức nho học bấy lâu vẫn được truyền tụng như một huyền thoại và giá có thêm một
ông đầu xứ bảo thủ nữa thì sự đời cũng chẳng làm ai ngạc nhiên! Song với Ngô Tất
Tố, mọi chuyện giản dị hơn nhiều. Ông có mặt ở một khu vực hết sức mới mẻ là
nghề “bán chữ”, tức dùng ngòi bút để sinh sống. Trong hồi ký Bốn mươi năm
nói láo, Vũ Bằng, với tư cách một đồng nghiệp trẻ, từng cho thấy ở Ngô Tất
Tố còn nhiều chất thầy đồ cổ lỗ, thật thà như đếm, dễ bị đám trẻ lỡm đến như thế
nào! Có điều nghĩ kỹ lại, thấy đấy chính là những chi tiết ghi nhận sự kiên trì
cùng là cái dẻo dai nhập cuộc, tức khả năng quyền biến để thích ứng với hoàn cảnh
của ông đầu xứ hôm qua. Từ nông thôn lên thành thị, từ cách sống của một ông đồ,
một thầy thuốc mô phạm nghiêm trang, chuyển sang cách sống dông dài đàn đúm của
đám ký giả tọc mạch đương thời, Ngô Tất Tố luôn luôn vẫn còn là mình mà cũng đã
tự khác mình khá nhiều. Hóa ra trong hạt nhân triết lý của đạo Khổng vẫn có điểm
tựa cho những người ham sống, biết lựa chiều cuộc sống để tồn tại một cách hợp
lý! Về phần mình, khả năng hóa thân liên tục đã cho phép Ngô Tất Tố có mặt
trong những giai đoạn lịch sử văn học khác nhau của nửa đầu thế kỷ, cả thời báo
chí mới thành hình, cả những năm 1932-1945 mà giờ đây, người ta gọi là cái thời
tiền chiến huy hoàng, cả những năm đầu của nền văn học cách mạng và kháng chiến.
Tính cách chuyên nghiệp
Thời tiền chiến, giữa giới
viết văn với giới làm báo, hầu như chưa có ranh giới rõ rệt. Các nhà văn không
chỉ coi báo chí là chỗ ghé gẩm nhờ cậy đăng bài trước khi in vào sách, mà trước
tiên, họ đến với báo như một công việc phải xúm vào làm cho nổi đình đám. Với
các tờ báo nhận viết giúp, họ sẵn sàng có mặt trong đủ loại bài vở khác nhau:
viết tiểu thuyết để cắt ra đăng làm nhiều kỳ; viết phóng sự; và nhất là viết
các bài vặt, để trêu chọc thiên hạ, gây sự với đám quan trường cùng đám trọc
phú, hoặc cãi nhau với các báo bạn.
Những bài báo nhỏ này, – đội
những cái tên ước lệ: phiếm luận, nhàn đàm, hài văn… và giờ đây được
xếp chung vào một mục là tiểu phẩm - tiêu thụ một khối lượng giấy mực
lớn lao và cũng bòn rút khá nhiều sức lực của đám người viết nọ. Nhưng họ chấp
nhận vì biết rằng trước tiên, cầm bút là một nghề khe khắt, đã làm là phải dấn
tới. Ngô Tất Tố là một trường hợp như thế. Ông viết nhanh, viết bạo vừa có kiến
thức, vừa có thực tế. Giống như một cầu thủ bóng đá sẵn sàng đi với các huấn
luyện viên khác nhau, và đá được ở mọi vị trí, ông có mặt ở nhiều thể tài (từ
tiểu phẩm đến phóng sự, từ tiểu thuyết đến nghiên cứu, dịch thuật), và ngả món
nào cũng độc đáo, ở thể nào cũng bộc lộ được bản sắc ngòi bút của mình. Tuyển tập
hiện đang lưu hành của Ngô Tất Tố có hai tập, trên một ngàn trang thì một phần
ba là tiểu phẩm. Song thỉnh thoảng người ta vẫn đọc lại được, phần vì ở đó hiện
lên cả cái lỉnh kỉnh bất thành của báo chí đương thời, phần vì có những bài thuộc
loại tuyệt bút như Làm no, hay Cái ăn trong những ngày nước ngập, kể
chuyện một người nông dân lấy… đất để sáng chế ra các món ăn như thế nào.
Ngòi bút tình cảm
“Ngô Tất Tố với chiếc áo the
đã sờn, chiếc khăn xếp không có tuổi, cây ô đen tương đối, đôi giày trăng trắng
gọi là, đủng đỉnh từ nhà quê ra thành phố”.
Một ký giả lâu năm cùng cụng
đầu với Ngô Tất Tố trong nghề làm báo, kể lại về ông như vậy. Có vẻ như ông
không có tuổi. Ông đứng ngoài thời gian, đứng ngoài mốt. Trong một xã hội đã an
bài, ông dễ dàng lẩn đi, né tránh, và để hết tâm sức vào công việc. Nếu như nhận
xét này không đúng với tính cách xông xáo trong trường văn trận bút của Ngô Tất
Tố, thì ít nhất, nó cũng đúng ở một điểm: trong văn chương, ông không thuộc loại
người chăm sóc đến hình thức và thích tìm tòi các phương cách biểu hiện. Mải miết
với những sứ mệnh xã hội mà theo ông, ngòi bút phải đảm nhận – mà có lẽ, cũng
là mải miết với việc kiếm sống – ông không bao giờ ngả sang phía duy mỹ của sự
nghiệp sáng tác. Cách viết của ông đơn sơ chân thực, và trước tiên, đó là cách
viết tình cảm, cũng tức là một cách viết mực thước, cổ điển. Song chính vì vậy
nó là một thứ văn chương thời nào người ta cũng đọc được.
Điều này thấy rõ nhất, ở cuốn
tiểu thuyết gắn liền với tên tuổi Ngô Tất Tố, cuốn Tắt đèn.
Như người đồng nghiệp nọ đã
kể, bao quanh chỗ làm việc của Ngô Tất Tố ở Hà Nội, thường khi là những người
nông dân ở quê ra, kẻ đến nhờ một ít chữ nghĩa văn chương trong các đơn từ lên
quan, người khác đến vay vài hào để mua mấy thứ đồ gia dụng. Khi đưa những người
quen này trở thành nhân vật tiểu thuyết, Ngô Tất Tố đã mang vào đấy nhiều xót
xa thương cảm của mình. Tắt đèn không chỉ là loại tiểu thuyết mà người
ta cần đọc mỗi khi muốn hình dung ra đời sống cùng cực ở nông thôn Việt Nam trước
1945. Tắt đèn còn là loại tiểu thuyết mà người đọc giàu tình cảm dễ ứa
nước mắt, do đó, là một phương tiện giáo dục khá hữu hiệu.
Chương ba
Những người khai phá
Khái Hưng
Thế Lữ
Thạch Lam
Khái Hưng
Khái Hưng tên thật là Trần Khánh Giư, sinh 1896, mất 1947. Trụ cột của Tự Lực văn đoàn. Tác phẩm chính: Hồn bướm mơ tiên (1933), Nửa chừng xuân (1934), Tiêu sơn tráng sĩ (1935) v.v…
Vài nét tiểu sử
Khái Hưng tên thật là Trần Khánh Giư, sinh 1896, mất 1947. Trụ cột của Tự Lực văn đoàn. Tác phẩm chính: Hồn bướm mơ tiên (1933), Nửa chừng xuân (1934), Tiêu sơn tráng sĩ (1935) v.v…
Người có lẽ đã sinh vào mùa xuân
Văn học Việt Nam nửa đầu thế
kỷ XX là cả một quá trình hiện đại hóa gấp rút liên tục. Và một trong những người
đóng vai trò mở đường, người sớm mang lại cho tiểu thuyết giai đoạn này những
khuôn mẫu hoàn chỉnh, đó là nhà văn Khái Hưng.
Trong các sách tư liệu văn học
không thấy nói rõ ngày sinh tháng đẻ của Khái Hưng, song những người yêu văn
ông dễ đoán rằng ông sinh vào mùa xuân. Bởi văn chương Khái Hưng là một thứ văn
trẻ trung lại tự nhiên như cây cỏ. Vẻ mềm mại của câu, những ý nhị trong cách
dùng từ, sự chừng mực của giọng điệu… bấy nhiêu nhân tố gộp cả lại, làm nên cái
duyên dáng riêng mà cũng là một vẻ đẹp riêng, không chói lọi, nhưng dễ chấp nhận.
Có thể là những ai sành sỏi sẽ nghiêng về các loại văn có sắc thái thật đậm,
hương vị gắt hẳn lên, tức những loại “đặc sản” như văn Nguyễn Tuân, văn Nam
Cao… Nhưng với số đông bạn đọc, chỉ thưởng thức văn chương giữa trăm công ngàn
việc tất bật hàng ngày, tôi nghĩ văn Khái Hưng như một thứ cơm chín tới, thơm dẻo,
rất vừa miệng. Nên nhớ là những cuốn tiểu thuyết đầu tay của nhà văn này ra đời
từ đầu những năm ba mươi, khi nền văn xuôi mới còn trầy trật tìm tòi,
lúc thì chưa thoát khỏi chất biền ngẫu của văn xuôi cổ điển (như trường hợp Tản
Đà, Nguyễn Bá Học), lúc lại Tây quá (như trong một số thể nghiệm trên báo chí của
Hoàng Tích Chu). Tiếp nối một thành công khá nổi bật trước đó là Tố Tâm,
Khái Hưng đã cùng với nhiều người đương thời đặt những viên gạch đầu tiên, trên
con đường xây dựng một nền văn xuôi linh hoạt mà lại tự nhiên như đời sống.
Giữa Tản Đà và Nhất Linh
Cũng giống như nhiều người
cùng lứa sinh vào những năm cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, Khái Hưng trước tiên
là con người của một giai đoạn chuyển tiếp văn hóa. Tiểu sử Khái Hưng
còn ghi rõ ông là con một vị tuần phủ (quan đầu tỉnh ở các tỉnh nhỏ), thân phụ
ông từng cũng nổi tiếng là hay chữ, đã có thơ đăng ở Nam phong; và
trước khi tiếp nhận học vấn ở các trường tiểu học, trung học của người Pháp,
ông đã theo đòi bút nghiên trong gia đình để có được một căn bản Hán học vững
chắc. Người ta cũng lại biết rằng so với nhiều đồng nghiệp khác, con đường văn
nghiệp của Khái Hưng bắt đầu hơi muộn, mãi năm 36 tuổi tác phẩm đánh dấu đời
văn của ông là Hồn bướm mơ tiên mới xuất hiện trên tờ Phong
hóa (1932).
Có thể dự đoán sở dĩ như vậy
là do Khái Hưng có một thời gian dò dẫm tìm đường, tâm thế sáng tác của ông
không thể mới như Nhất Linh (Nhất Linh sau chuyến du học ở Pháp) nhưng cũng
không thể “nửa chừng xuân” như Tản Đà, mà trên nét lớn phải là sự kết hợp của cả
hai kiểu sáng tác đó. Và Khái Hưng đã làm trọn vai trò của mình, vai trò một
người tự đổi khác, đổi khác đến hoàn toàn để thích ứng với thời đại. Đọc văn
Khái Hưng, tiếp xúc với những con người trong văn xuôi của ông, dễ có cảm tưởng
là trước mắt ta không có sự phân biệt cứng nhắc Đông – Tây, mà chỉ có một thực
thể văn hóa sinh động. ở đó, có sự muôn màu muôn vẻ của đời sống, cái cốt cách
nhân bản vốn là yêu cầu bắt buộc với mọi hoạt động tinh thần; ở đó lại có sự
tinh tế, có vẻ đẹp. Đây không chỉ là cái hồn của văn Khái Hưng mà cũng là cái
đích hướng tới của nhiều tác phẩm văn xuôi ở ta, thời tiền chiến.
Một căn bản văn hóa chắc chắn
Như những người thân trong
gia đình từng kể, trước lúc ngồi viết, Khái Hưng có thói quen ngâm nga mấy câu
chèo cổ hay trống quân.
Có dịp theo chân mấy anh em
trong Tự Lực văn đoàn một lần hứng lên kéo nhau xuống xóm ả đào, Hoài Điệp Thứ
Lang (tức Đinh Hùng) đã phác họa hình ảnh một Khái Hưng vùng vẫy giữa môi trường
nghệ thuật đó như sau: “Khái Hưng đón lấy trống và roi chầu ở tay Nguyễn Tuân một
cách thành thạo. Với một dáng điệu ra phết lạc phách giang hồ, anh ngồi vắt
chân chữ ngũ rất gọn (rung đùi cẩn thận), tay cầm roi chầu đúng kiểu phong lưu
tài tử, và đầu nghiêng nghiêng, anh đánh liền một hơi cả ba khổ trống sơ cổ,
tòng cổ, trung cổ – tiếng trống ròn tan dõng dạc khiến đào với kép đang dừng
phách, buông đàn để uống rượu, hút thuốc lào, bỗng giật mình sửa lại điệu ngồi
cho tề chỉnh và Nguyễn Tuân khoái trí, vỗ đùi la lên: Hay quá! Hay quá! Không
ngờ trống anh chàng Nửa chừng xuân này nghe hào hùng đáo để”.
Ta cũng không nên quên rằng
Khái Hưng lấy tựa cho câu chuyện tình giữa Lan và Ngọc từ một câu thơ tương
truyền là của Lê Thánh Tôn, và được ghi lại trong Công dư tiệp ký của
Vũ Phương Đề: Gió thông đưa kệ tan niềm tục – Hồn bướm mơ tiên lẩn sự đời; cũng
như về sau, ông viết Tiêu sơn tráng sĩ dựa trên quá trình khai thác kỹ
lưỡng Hoàng Lê nhất thống chí cùng truyện thơ Sơ kính tân trang.
Đấy là một cực trong con người
văn hóa Khái Hưng – cực truyền thống.
Nhưng đây, còn một cực khác:
sau Nửa chừng xuân, Dọc đường gió bụi… Khái Hưng sẽ viết Đẹp, ở
đó qua nhân vật người họa sĩ tên Nam, nhiều quan niệm về nghệ thuật hiện đại vốn
không lấy gì làm dễ hiểu – vì chỉ mới bùng nổ và lan ra trong đời sống nghệ thuật
bên Paris ít lâu – lại được ngòi bút nhà viết tiểu thuyết Khái Hưng diễn giải
khá dung dị, tự nhiên. Trên con đường tiếp nhận văn hóa phương Tây, Khái Hưng
cũng như Nguyễn Tuân, Hàn Mặc Tử và một số đồng nghiệp khác cũng rất muốn đi tới
cùng, đi tới cái mới nhất, so với hoàn cảnh lúc ấy cho phép.
Từ rất nhiều chi tiết nho nhỏ
như trên, Khái Hưng hiện ra trong tâm trí chúng ta như một người cầm bút với một
căn bản văn hóa chắc chắn, xem việc viết văn như một hành động văn hóa, luôn
luôn có được lối tiếp cận toàn diện với những ảnh hưởng đương thời, và “tiêu
hóa” được chúng một cách dễ dàng.
Nhịp điệu đều đặn
Có lẽ do sự bùng nổ của
thông tin mà cũng là vì sự đưa đẩy của thói quen, báo chí ta hiện nay – cả báo
hàng ngày lẫn các báo hàng tuần– gần như không bao giờ đăng tiểu thuyết. Nhưng
trước đây, thời tiền chiến thì đó là việc thông thường. Từ Giông tố, Số đỏ của
Vũ Trọng Phụng, qua Quê hương của Nguyễn Tuân, Lều chõng của
Ngô Tất Tố… trước khi được in thành sách, nhiều cuốn tiểu thuyết nổi tiếng đã sống
dưới hình thức feuilleton, tức đăng dần trên mặt báo. Lẽ tự nhiên là
từ đó, nảy sinh ra lối làm việc riêng của các nhà văn thời ấy. Có khi cùng lúc
họ viết mấy tiểu thuyết. Và cứ hàng tuần, họ phải nộp đủ một số trang mà họ đã
hẹn với báo. Sự cảm hứng có bị khuôn vào theo đơn đặt hàng. Nhưng để bù lại, tự
nhiên ở các nhà văn hình thành một nền nếp, hơn nữa, một quan niệm lành mạnh về
nghề, hoạt động sáng tạo trở thành đều đặn.
Trong số các nhà văn chuyên
viết tiểu thuyết loại này, Khái Hưng phải được suy tôn là “tay tổ”. Nghĩa là đọc
ông người ta không bao giờ cảm thấy người viết ấy bôi bác, viết chiếu lệ cho
xong chuyện. Ngược lại, với lối làm việc ung dung tự tin, ngòi bút ông lui tới
một cách dễ dàng, tác phẩm của ông vừa có bố cục chu đáo, vừa giữ được cảm hứng
thường trực.
Có cảm tưởng như với
nhà tiểu thuyết Khái Hưng, không có việc gì là khó, chuyện gì rồi cũng viết được
thành tiểu thuyết hết. Tác phẩm của ông, thuần túy tưởng tượng có, dựa vào sách
vở cũ để hình dung lại cũng có; mà bám ngay vào những chi tiết thực của dòng họ
ông, cái gia đình lớn của ông cũng có.
Có lần nhân dịch mấy truyện
của Alphonse Daudet, Khái Hưng bảo: “Đọc Daudet ta có những cảm giác êm thấm, dịu
dàng. Tác giả dù muốn ta buồn lo yêu ghét, cho chí kinh hoàng nữa, ta cũng chỉ
buồn lo yêu ghét kinh hoàng… một cách nhẹ nhàng”. Những nhận xét như thế cũng
là đúng cho chính ngòi bút của Khái Hưng nữa.
Một chỗ đứng riêng
Bao giờ cũng vậy, thế giới của những người cầm bút là cả một
tập hợp phong phú gồm những cách sống khác nhau và các số phận khác nhau. Trở lại
với thời tiền chiến, người ta dễ nhận ra một sự đa dạng đáng ngạc nhiên: Nhất
Linh là người có học thức, là người khởi xướng cả một phong trào; ý đồ ở ông
luôn luôn có thừa, nhưng khả năng thực hiện lại không theo kịp. Thạch Lam vốn sẵn
tâm huyết với đời, nhưng thiếu một cái gì như sự tự nhiên, do đó, là sự dồi
dào. Lưu Trọng Lư phù du trôi nổi sống bằng những nóng lạnh bất thường. Vũ Trọng
Phụng mạnh vì thù hận, nhưng cũng khổ vì thù hận quá nặng. Văn chương Nguyễn
Tuân có cái thế của cây cảnh, đẹp, cao sang, nhưng đơn độc, không gần với số
đông… Đặt bên cạnh những đồng nghiệp ấy, Khái Hưng gợi ra hình ảnh một người cầm
bút dung dị mà người ta dễ gần dễ mến. ở ông, không chỉ có cái uyên bác, cái lịch
lãm của những ông đồ, ông cống, các nhà nho tài tử, mà còn có cái tài hoa của
những tay thợ khéo, làm nên niềm tự hào của các làng nghề truyền thống thời
xưa. Một đời sống với văn chương, ông đã viết rất đều đặn, và không có quyển
nào đuối, và ở thể tài nào cũng có những thành tựu. Chỉ riêng đóng góp của ông
vào việc sử dụng và thuần hóa mà đồng thời cũng là hiện đại hóa tiếng Việt, đã
đủ khiến người ta phải xếp ông vào hàng ngũ các bậc thầy của văn chương ở nửa đầu
của cái thế kỷ mà chúng ta đang sống.
Thế Lữ
Vài nét tiểu sử
Thế Lữ tên thật là Nguyễn Thứ Lễ - Ngày sinh 10-6-1907 (một số sách viết nhầm 6-10). Ngày mất 3-6-1989. Từng có chân trong Tự Lực văn đoàn, viết nhiều trên các báo Phong hóa, Ngày nay. Sau chuyển sang hoạt động sân khấu. Tác phẩm chính: Mấy vần thơ (thơ, 1935), Vàng và máu (truyện, 1934), Trại Bồ Tùng Linh (truyện, 1941) v.v…
Mở đường táo bạo và dừng lại đúng lúc
Trong một bài thơ mang
tên Lời mỉa mai Thế Lữ viết:
Tôi dấn bước đầu trong cảnh
trần gian
Ông cũng là tác giả của hai
câu thơ mà Xuân Diệu thích nhắc lại:
Cái thuở ban đầu lưu luyến ấy
Ngàn năm chưa dễ đã ai quên
Nên hiểu cái ấn tượng về sự
mở đầu này như thế nào? Lý do cụ thể, tức là cái cớ để viết, có thể rất giản dị
(một kỷ niệm của tình yêu, tình bạn, một chuyến đi; một lần gặp gỡ). Nhưng theo
tôi, đặt vào hoàn cảnh sinh hoạt văn nghệ thời tiền chiến và tâm thế của tác giả,
người ta vẫn cảm thấy như có mối liên hệ xa gần với cái bước đi ban đầu của những
người viết văn làm thơ xứ này, khoảng những năm 30, đó là khi các nhà văn nghệ
chính thức từ giã cái mẫu hình văn học trung cổ và dần dà làm cuộc khai phá để
gây dựng nền văn học hiện đại. Bởi vì ở thơ, sự bắt đầu này quá rõ, và lại nảy
sinh ồ ạt, nên có cả một phong trào, gọi là Thơ mới, nó đối lập hẳn với
thơ cũ. Song nhìn rộng ra, phải thấy cuộc biến động xảy ra ở cả văn xuôi, ở kịch,
bao nhiêu thay đổi đã đến với người ta trong cách làm, cách hiểu về văn học. Là
một người có mặt rất sớm, hơn nữa, có công dựng tạo nên và thúc đẩy sự thay đổi,
thì trước thời buổi này làm sao Thế Lữ không xốn xang cảm động cho được?
Trong một truyện ngắn mang
tên Trăng ngàn, Thế Lữ viết về nhân vật Tuấn. “Anh thấy mình vẫn sáng
suốt để nhận thấy sự rung động của tâm hồn. Anh phân tích hoài, ngẫm nghĩ hoài.
Người trong cuộc luôn luôn đứng ra ngoài để nhìn trở vào. Nhà tài tử đang lúc
phô diễn tự thả cho tâm trí lùi xa và tự ngắm dáng điệu mình trong sân khấu. Tuấn
thuộc vào hạng nghệ sĩ giàu tình tứ và cảm giác muốn tận hưởng các trạng huống
của tâm trí cũng như muốn thưởng thức hết các vẻ đẹp của phong cảnh trần gian”.
Khi dẫn lại đoạn văn này, trong cuốn Việt Nam văn học sử giản ước tân
biên, một nhà nghiên cứu ở Sài Gòn trước đây là Phạm Thế Ngũ đã lưu ý: “Tuấn
đây hẳn là một hình ảnh của Thế Lữ. Cái khuynh hướng phân thân và tự quan sát ở
đây đã tạo ra một con người tài tử về cảm giác, lãng mạn
một cách thức tỉnh, không chịu
để cho một cảm giác nào lọt vào ý thức mà không đưa qua cái lọc phân tích trước”.
Về phần mình, chúng tôi muốn
nhấn mạnh thêm là trong cái thói quen làm gì, rung cảm gì cũng có sự tự ý thức
rành mạch, vừa xúc động, vừa biết ghi nhận sự xúc động ấy, và trong chừng mực
nhất định, chủ động hướng dẫn nó, Thế Lữ đã hiện ra như một nhà nghệ sĩ kiểu mới,
khác biệt rất nhiều so với các bậc tiền bối, từ Tản Đà trở về trước.
Cái cảm giác thuở ban đầu,
bước đầu mà Thế Lữ hay nói trong thơ nảy sinh từ nhận thức về sự khác biệt
đó. Hướng cả đời mình vào một sinh hoạt văn học còn đang mới mẻ, cuộc phiêu lưu
tự dò dẫm, tự tìm đường của ông diễn ra trên hầu như tất cả các phương diện của
nghề nghiệp. Và nó cũng được khởi động ngay trong cái khu vực tưởng ổn định nhất,
và khó thay đổi nhất, là hình thức thể loại, bao gồm cả thơ lẫn truyện.
Nếu có dịp đọc lại Mấy
vần thơ người ta sẽ không khỏi ngạc nhiên khi thấy sự tồn tại đồng thời ở
đây cả những bài thơ giàu nhạc điệu, lẫn những đoạn quá đậm chất văn xuôi.
Bên cạnh những:
- Tiếng ve ran trong bóng
cây rậm mát
Giọng chim khuyên ca ánh
sáng mặt trời
Gió nồng reo trên hồ sen dào
dạt
Mùa xuân còn, hết? Khách đa
tình ơi!
- Mây hồng ngừng lại sau đèo
Mình cây nắng nhuộm bóng chiều
không đi
Trời cao xanh ngắt – Ô kìa
Hai con hạc trắng bay về Bồng
Lai.
Là những:
- Tiếng pháo rắc trong thành
phố vắng
Mưa phùn rây cùng ánh đèn
yên lặng
Gợi lên mặt đường đen, loáng
và xa
Hai dãy nhà kín cửa đứng chơ
vơ
Điềm nhiên mặc kệ con người
vơ vẩn
- Thế Lữ nghĩ ba hôm mới nói
“Ô phải đây”. Rồi ở ngay Hà
Nội
Anh ta vừa hoạt động vừa mơ
màng
Lúng túng như anh mán học
làm sang
Trong một bộ áo quần rất lịch
sự.
Có thể cắt nghĩa: đây là do
bước đầu thơ mới còn vụng dại, nên mới lúng túng như thế! Nhưng theo chúng tôi
có thể nghĩ khác: đấy là những cố ý của Thế Lữ. Cố ý làm ra vẻ văn xuôi để đi
ngược lại cách hiểu thông thường về thơ. Cứ làm sao khác thơ cũ đã, rồi mọi
chuyện điều chỉnh sau.
Hoặc như trong thể truyện, một
người lịch lãm như Thế Lữ hẳn thừa biết rằng ở phương Tây cũng như phương Đông,
loại truyện kinh dị, nhất là truyện trinh thám, luôn luôn bị người ta coi thường,
chỉ xếp vào thứ văn học hạng hai, hạng ba. Song chính vì thế, ông bắt tay viết,
viết cho thiên hạ thấy rằng những thói quen cũ cần phải thay đổi, và mọi chuyện
cần được nghĩ lại. Sự khai phá mở đường thường khi đồng thời là một sự thách thức.
Nhưng có hề gì với con người có một ý chí vững chắc như tác giả Mấy vần
thơ, mà như Hoài Thanh, tác giả Thi nhân Việt Nam nhận xét, là
trong cuộc đấu khẩu giữa Thơ mới - Thơ cũ thời ấy, chỉ bằng những vần thơ của
mình, Thế Lữ đã mang lại chiến thắng cho Thơ mới mà không cần tranh biện. Quả
thật, không có một chút quá đáng nào trong lời ông tâm sự với Xuân Diệu: cái ý
phá vỡ những lề lối trói buộc là nhất quán trong tôi.
Liên tục vượt qua thói quen
cổ hủ, cảm giác mở đầu có đến với tâm trí Thế Lữ một cách thường trực thì cũng
là điều dễ hiểu.
Nhưng nhu cầu hoạt động thì
nhiều, mà sức lực mỗi người chỉ có hạn. Luôn luôn mở đầu tức đồng thời cũng có
nghĩa là phải luôn luôn dừng lại, hơn thế nữa, luôn luôn từ bỏ những con đường
vừa khai phá.
Cái luật đời thông thường đó
cũng xảy ra với Thế Lữ, và chỗ hơn người của ông, là ông rất chủ động trong cái
việc dừng lại ấy.
Mặc dù là một trong những
người mở đường cho thơ Việt Nam hiện đại, song trước sau, Thế Lữ chỉ là tác giả
một tập thơ duy nhất.
So với Thế Lữ, Xuân Diệu đến
với thơ có chậm hơn vài năm, song trên đại thể, có thể bảo họ là cùng trang lứa.
ấy vậy mà một bên đời thơ của Xuân Diệu kéo dài tới hơn 50 năm, trong khi ấy
bên kia, đời thơ của Thế Lữ chỉ khoảng 5 năm, nghĩa là mười lần ít hơn, sự khác
biệt thật là khủng khiếp.
ở đây, chúng tôi không có ý
định so sánh xem đóng góp về văn học ai lớn hơn ai. Đứng về tâm lý của người
sáng tác văn chương, chỉ xin nêu lên một nhận xét: nếu như ở phương Tây, người
ta thường được chứng kiến hiện tượng một vận động viên, một cầu thủ, một diễn
viên sân khấu hay một nhạc công tuyên bố giã từ đấu trường, chia tay với sàn diễn
đúng vào lúc tài nghệ lên đến đỉnh cao, thì hầu như điều đó, không có ở Việt
Nam. Nói hẹp trong phạm vi nghề văn, trừ phi trời bắt tội không viết được nữa
không kể, còn thông thường ai đã làm nghề này thường cứ thế làm mãi và rất
thích được khen rằng càng già càng dẻo càng dai (mặc dù nhiều khi chung quanh
chỉ nói vậy cho phải phép). Nghĩa là những người biết tự hạn chế và dám đặt dấu
chấm hết cho một phần sự nghiệp của mình, loại đó quá hiếm. Đặt vào hoàn cảnh ấy
mới thấy cái hiện tượng Thế Lữ ngay từ 1936-1937 đã nồng nhiệt giới thiệu Xuân
Diệu và như các nhà văn học sử thường viết, tự nguyện nhường ngôi bá chủ thi
đàn cho Xuân Diệu, để rồi dứt khoát không làm thơ nữa… cái hiện tượng ấy quả là
bất thường, độc đáo. Kể ra, cách tồn tại trong văn chương là muôn hình muôn vẻ,
không ai giống ai, mà trong việc dùi gắng nhẫn nhịn bám trụ lấy nghề, “một tấc
không đi một ly không rời”, nhiều cây bút ở ta cũng cố tự khai thác, tự làm
giàu mình thêm và có những đóng góp cho văn học. Tuy nhiên, cũng đã đến lúc nên
nói là ở đây, không khỏi có những trường hợp, sự dùi gắng đồng nghĩa với sự ham
hố quá đáng, không tự biết mình, và cái sự kéo dài gắng gượng và tùy tiện này
làm cho một số tác giả trong một số trường hợp, hiện ra cũ mòn, nghèo nàn cằn cỗi,
mình lặp lại mình không xong, nên đánh mất luôn cả tình cảm sẵn có nơi bạn đọc.
Trở lại với trường hợp Thế Lữ, bởi lẽ trước sau ông vẫn có một vị trí danh dự
trên thi đàn, nên sự dừng lại của ông càng đáng khâm phục. Nếu lại lưu ý thêm
là về sau, ông cũng bỏ luôn cả truyện kinh dị, truyện đường rừng để chuyên chú
vào sân khấu, thì người ta càng có lý để khái quát: đây không chỉ là một nghệ
sĩ biết khai phá mở đường, mà còn là một người luôn luôn biết dừng lại đúng
lúc. Đó là một khía cạnh trong con người nghệ sĩ nơi ông, một phương diện của
tài năng vốn có nơi ông và phải nhận đó là việc làm táo bạo, đi ngược thói thường,
nên trên cái nền chung của thời gian lịch sử, lại càng hiện ra chói sáng.
Thạch Lam
Vài nét tiểu sử
Thạch Lam tên thật là Nguyễn Tường Lân (1910-1942), thành viên Tự lực văn đoàn. Tác phẩm chính: Gió đầu mùa (1937), Nắng trong vườn (1930), Sợi tóc (1942), v.v…
Về với cội nguồn từ văn hóa
Hình như chỉ ngày hôm nay,
những trang viết gắn liền với đời sống thanh bình của Thạch Lam mới hiện ra với
đầy đủ ý nghĩa của nó.
Một trong những đoạn văn hay
nhất của Thạch Lam là đoạn viết về cốm, in trong Hà Nội băm sáu
phố phường.
…”Cơn gió mùa hạ lướt qua
vùng sen trên hồ nhuần thấm cái hương thơm của lá, như báo trước mùa về của một
thứ quà thanh nhã và tinh khiết. Các bạn có ngửi thấy, khi đi qua những cánh đồng
xanh, mà hạt thóc nếp đầu tiên làm trĩu thân lúa còn tươi, ngửi thấy cái mùi
thơm mát của bông lúa non không? Trong cái vỏ xanh kia, có một giọt sữa trắng
thơm, phảng phất hương vị ngàn hoa cỏ”.
Điều kỳ lạ của mấy câu văn ấy
là ở cái không khí mà chúng tạo ra, mỗi lần đọc lại, một cảm xúc thanh sạch được
khơi dậy. Ta mang máng nhận ra ở đó, có những liên tưởng tốt đẹp tới nhân dân,
xứ sở, đến mức, đến mức… ta quên mất rằng, thực ra chúng được viết bằng một thứ
ngữ pháp không thật thuần Việt, sản phẩm của một người đọc nhiều sách vở Pháp
và có thể nghĩ bằng tiếng Pháp. Nhưng rồi nhiều người vẫn đối xử với đoạn văn
viết về cốm ấy với nhiều ưu ái, thông cảm. ấy cũng là cái thái độ mà người ta
dành cho toàn bộ sản phẩm của Thạch Lam, bởi lẽ biết rằng ở thời của mình, đó
là một ngòi bút có sự kết hợp nhuần nhị cả tinh hoa của văn hóa Đông – Tây và
luôn luôn mang lại cho sự sáng tác một vẻ đẹp cao quý.
Từ tây sang đông tìm về truyền
thống, tìm về dân tộc
Tuy chính thức có chân trong
Tự Lực văn đoàn, nhưng sự xuất hiện của Thạch Lam, có phần muộn mằn hơn so với
mấy người cùng nhóm. Mãi 1937, Gió đầu mùa, tập truyện ngắn đầu tay của
ông mới ra đời. Với tư cách là tác giả của những Hồn bướm mơ tiên, Đoạn
tuyệt, Đời mưa gió, Nửa chừng xuân, bấy giờ, cả Nhất Linh lẫn Khái Hưng đều
đã tìm được chỗ đứng của mình trên văn đàn. “Làm cho người ta biết rằng đạo Khổng
không hợp thời nữa” – “Đem phương pháp khoa học áp dụng vào văn chương Việt
Nam” – “Lúc nào cũng mới, trẻ, yêu đời, có chí phấn đấu và tin ở sự tiến bộ” –
là những điều chính ghi trong tôn chỉ của nhóm Tự Lực. Có điều phải
nhận trong khi thực thi công việc… mấy yếu nhân của nhóm đôi khi cũng làm nhiều
chuyện quá ồn. Đọc Nhất Linh và Khái Hưng, sau cái mừng vì người mình có thể bắt
kịp thời đại, sống và cảm nhận hết những khía cạnh tốt đẹp của văn hóa phương
Tây, một vài người đương thời thuộc loại ưu thời mẫn thế không khỏi phấp phỏng
lo ngại, không khéo cứ cái đà ấy mà kéo rồi xã hội ta đánh mất luôn chính mình,
và trở thành bản sao của nền văn hóa phương Tây, dẫu sao cũng còn xa lạ.
Đặt vào hoàn cảnh ấy, mới thấy
Thạch Lam xuất hiện như một nối tiếp hợp lý. Ông đã kịp đến để gặt hái những gì
những người đi trước gieo cấy.
Về nhiều phương diện, ngòi
bút viết nên những Gió đầu mùa, Sợi tóc… vẫn là đi từ văn hóa phương
Tây mà trưởng thành lên. Người ta bắt gặp điều ấy qua những chi tiết làm nên tiểu
sử đời ông, nền giáo dục mà ông chịu ơn, những câu văn còn phảng phất hơi Tây
mà ông sẽ viết, những quyển sách, tờ báo đương thời từ bên Pháp gửi sang, mà
ông thường nhắc tới, khi viết các bài báo nhỏ cho tờ Ngày nay. Nhưng
sâu sắc hơn thế, Thạch Lam vừa tiếp nhận cái sáng sủa mạch lạc rất tiêu biểu
cho văn chương Pháp, vừa thấm nhuần chất duy lý trong triết học Pháp. óc phê
phán thường trực nơi ông, nó có mặt cả trong sáng tác lẫn những bài viết về nghề
văn, sau này tập hợp lại trong tập Theo dòng. Người ta thường chỉ bảo
nhau Thạch Lam là một ngòi bút tinh tế, mà quên rằng trong các tiểu luận, ông
thường cũng hiện ra như một ngòi bút có những kiến giải tự chủ và rất nghiêm khắc.
Những nhận xét của ông (đại loại: “Chúng ta có cái đời sống bên trong rất nghèo
nàn và bạc nhược”, “Những phong trào ở nước ta, bất cứ phong trào gì, đều có một
tính chung: là nông nổi, chỉ hời hợt bề ngoài. Cái mà chúng ta thiếu nhất là
sâu sắc”…) đối với tương lai, vẫn có ý nghĩa một sự cảnh tỉnh.
Có điều, không chỉ so với
các nhà văn thuộc Tự lực văn đoàn, mà trong cả “dàn nhạc” tiền chiến, Thạch Lam
vẫn là người có khuôn mặt phương Đông rõ ràng và khả ái hơn cả. Trong cái thủ
thỉ thân tình của giọng điệu, cái đạm bạc đơn sơ của đường nét, chất liệu làm
nên tác phẩm, những ngụ ý theo kiểu “ý tại ngôn ngoại” bàng bạc khắp nơi, Thạch
Lam tự trình diện với một phong thái giàu chất hàm súc, kín đáo, mà ở phía trời
Tây, các nhà văn thường ao ước. Trên con đường tìm lại ảnh hưởng của thơ Đường,
của ca dao, trong việc bấu víu vào những chất liệu thuần Việt, kiểu
như Hoa bưởi thơm rồi đêm đã khuya (Xuân Diệu), Sóng gợn tràng
giang buồn điệp điệp (Huy Cận), các nhà Thơ mới thấy ở Thạch Lam một người
đồng hành đáng tin cậy, mà cũng đầy thách thức. Với Thạch Lam, hình như lẽ sống
của văn chương không gì khác hơn những quan tâm đến cuộc sống quanh mình, những
băn khoăn về bản sắc dân tộc, mà tự mình đặt ra, rồi lại tự mình tìm cách giải
đáp. Từ Nhà mẹ Lê tới Hai đứa trẻ, từ Gió lạnh đầu
mùa qua Cô hàng xén, một mô-típ được ông trở đi trở lại, là cái
chất mòn mỏi, bình lặng ở cuộc sống đương thời. Trong khi nắm bắt cái hồn của
thực tại chung quanh, ông không quên mang lại cho nó một chiều dày lịch sử, biết
nhận ra từ đức hy sinh, vẻ tận tụy trong cuộc sống hôm nay cái hương vị của ngàn
xưa. Rút cục thì với những người như Thạch Lam, văn hóa Tây phương không phải
là cái đích. Từ những bậc thầy của văn hóa Tây phương ông sớm nhận ra những cái
gật đầu đồng tình, khuyến khích: các anh phải giữ lấy chất phương Đông của các
anh! Các anh phải đến với chính dân tộc, với mảnh đất dưới chân các anh! Đó mới
là công việc phải làm của người trí thức chân chính! Thạch Lam là một trong những
ngòi bút tiên khu trong cái tiến trình văn hóa mà sau này một ngòi bút của
nhóm Thanh Nghị là Đinh Gia Trinh sẽ phác họa: “Cuộc phục hưng ở xứ
ta khởi đầu bằng một sự lựa chọn ôn tồn ở hai nền văn minh á đông truyền thống
và văn minh Tây phương mới nhập tịch (thời kỳ báo Nam phong), rồi nó
đã đột ngột tới sự khinh miệt cái di sản tinh thần của nước nhà, sự ca tụng quá
đáng và thiết tha những cái gì Âu Tây mang lại (thời kỳ Phong hóa, Ngày
nay). Nay thái độ bồng bột ấy thay đổi và bọn trí thức đã trở lại tôn trọng
những di sản của đất nước, những tinh túy của văn minh á đông, trong khi tin tưởng
càng mạnh là phải học nhiều của Tây phương để đi tới sự thành công trong việc
xây dựng một nền tư tưởng và một nền nghệ thuật Việt Nam xứng đáng”.
Ý niệm về kẻ khác
Trong số vài chục thiên truyện
Thạch Lam đã viết, có một tác phẩm đứng riêng ra một góc, đó là trường hợp truyện
ngắn Người đầm. ở đấy, nhà văn kể chuyện một người đàn bà Pháp cũng
buồn, cũng lặng lẽ, trầm mặc, và rất cô đơn giữa mọi người, như nhiều nhân vật
người Việt mà ông vẫn miêu tả. Thông thường người ta xem thiên truyện này là một
cái gì lạc lõng so với mọi thứ được viết dưới tay Thạch Lam. Bị những ám ảnh thời
sự chi phối, lại có người cho rằng đấy là một trong số ít ỏi những trường hợp
nhà văn bộc lộ lòng căm ghét thực dân, và chứng tỏ vai trò chủ nhân của mình.
Song, có lẽ là hợp lý hơn, nếu đặt Người đầm vào cái mạch hòa nhập
văn hóa Đông Tây mà chúng ta đang nói. Cuộc gặp gỡ bi thảm giữa hai dân tộc
Pháp – Việt đã dẫn đến chế độ thực dân được xác lập ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX
để rồi trở nên nguồn gốc những ác cảm khôn nguôi mà mỗi người chúng ta chôn chặt
trong lòng, khi nghĩ về người Pháp. Nhưng bên cạnh chính trị, giữa các dân tộc
còn có mối quan hệ văn hóa, ở đó hai bên xâm nhập vào nhau và để lại những hệ lụy
kỳ lạ trong cả cộng đồng lẫn trong mỗi cá nhân. Những điều mà giờ đây, những bộ
phim Pháp như Người tình, Điện Biên Phủ, Đông Dương đề cập tới là điều
mà một trí thức như Thạch Lam đã thấp thoáng cảm thấy. Sự chín chắn về văn hóa
(như được phác họa trong các phần trên) đã mang lại cho ông cái nhìn chừng mực
trước mọi chuyện, và lòng dũng cảm vượt qua mọi mặc cảm cố hữu kể cả những mặc
cảm khó vượt nhất. Đến lượt mình, sự chín chắn này lại đánh dấu một sự trưởng
thành chung của cả xã hội. Về phương diện triết học mà xét, người ta bảo một chủ
thể chỉ được coi là trưởng thành khi có được ý niệm chính xác về kẻ khác, và
trước tiên là thấy trong kẻ khác đó những nét tương đồng với hình ảnh phóng chiếu
của chính mình.
Mối thiện cảm kín đáo
Truyện ngắn Người đầm đã
được Thạch Lam hoàn thiện như thế nào để diễn tả một cách tinh tế nhất mối liên
hệ tinh thần của chúng ta với những người vừa xa lạ vừa gần gũi: người Pháp?
Người đầm là một truyện
ngắn của Thạch Lam, vốn in lần đầu trên báo Ngày nay (1937), sau in lại
ở tập Nắng trong vườn (1938).
Nội dung Người đầm có
thể tóm tắt như sau: Một lần, tác giả tới xem chiếu bóng ở rạp Pathé (trông ra
Hồ Gươm; sau đổi là rạp Hòa Bình, nay thành Nhà hát múa rối), ở đó, ông gặp một
người đầm, cùng đi xem với con gái. Có cái lạ là hai mẹ con người này chỉ ngồi ở
ghế hạng nhì, chỗ vẫn thường dành cho người bản xứ. Chẳng những thế, ở bà toát
ra vẻ khiêm nhường nhũn nhặn, “cái nhìn của bà rụt rè e lệ quá, khiến tôi
ái ngại và cảm động”. Giờ nghỉ, ra ngoài, bà mua kẹo cho con, vẻ rất thân
thiện với chú bé bán kẹo, nhất là khi thấy chú chạy vội đi vì sợ cảnh sát, thì
bà buồn hẳn.
Cũng như nhiều truyện ngắn
khác của Thạch Lam, Người đầm kết thúc bằng cái cảnh ngoài trời “mưa
bụi và gió lạnh”, còn hai mẹ con người đàn bà “lủi thủi đi trên con đường vắng”
ra về. Từ đó, tác giả – nhân vật xưng tôi trong truyện – không gặp lại bà nữa.
Người chủ hiểu biết, độ lượng
và cái nhìn hợp lý về kẻ xa lạ
Mấy thế kỷ đã qua, kể từ khi
hai dân tộc Pháp-Việt có dịp tiếp xúc với nhau. Trong tâm thức người Pháp, người
Việt thường hiện lên với những đường nét thế nào? Những hình ảnh này đã thay đổi
ra sao theo thời gian? Bấy nhiêu câu hỏi lẽ ra phải sớm được đặt ra, và tìm lời
giải đáp, qua các tác phẩm văn chương (cố nhiên là loại viết bằng tiếng Pháp),
bởi gạt sang một bên những cái nhìn thực dân, có thể tin chắc là trong chừng ấy
thời gian tiếp xúc, tâm hồn Pháp đã là một tấm gương tốt để người Việt tới soi
mà nhận ra bóng dáng bản thân.
Tiếc thay, vì quá bận bịu, ở
ta chưa ai ngó ngàng tới chuyện này cả.
Tình hình cũng chả khả quan
gì hơn khi nhìn vào phần viết ngược lại, tức câu chuyện “bóng dáng người Pháp
trong tâm thức người Việt”. Đại khái, chỉ biết rằng trong phần lớn trường hợp,
người Pháp thường được phác họa như những kẻ lố lắng, thô lỗ, kỳ cục. Thơ Tú
Xương tả cảnh thi cử: Trên ghế bà đầm ngoi đít vịt – Dưới sân ông cử ngẩng
đầu rồng; bài văn tế Francis Garnier, tương truyền là của Nguyễn Khuyến: Mắt
ông xanh lè – Mũi ông thò lõ – Tay ông cầm cờ– Miệng ông huýt chó – Nhà ông
bày toàn những chai, – Vườn ông trồng toàn những cỏ. Cho đến giai đoạn xã
hội Việt Nam trở nên ổn định và có phần thịnh trị, như từ sau 1932 trở đi, thì
trong một đôi phen xuất hiện, hình ảnh này cũng chưa phải đã được cải thiện khá
hơn. Nhân vật công sứ trong Giông tố của Vũ Trọng Phụng chỉ là một sơ
đồ thiếu sức thuyết phục. Trong khi đó, ở những truyện ngắn của Nguyễn Công
Hoan như Tôi cũng không hiểu tại làm sao, Lại chuyện con mèo, mấy ông
Tây “sơ-vin” lại hiện ra chẳng có gì là gây được thiện cảm, người này tàn nhẫn
lạ lùng, người kia ngẩn ngơ máy móc trong cách nghĩ, cách sống.
Đặt trong khung cảnh này mà
xét, thì với Người đầm, Thạch Lam đã bộc lộ một cái nhìn và thái độ
khác hẳn. Tư thế của nhân vật xưng tôi ở đây, là tư thế một người chủ lịch lãm,
đại lượng. Ông không giấu rằng, ông có những tình cảm tốt đẹp với dân tộc Pháp,
vừa muốn thân thiện với họ, vừa muốn hiểu biết họ. Và sự thực là ông đã có một
hiểu biết đến nơi đến chốn về dân tộc ấy, đến mức, chỉ hình ảnh một người đàn
bà thôi cũng đủ gợi nên trong ông hàng loạt liên tưởng “Tôi hiểu cái buồn và
cái lạnh lẽo của bà, lúc này có lẽ đang mơ màng nghĩ đến quê hương ở tận bên
kia, cái làng nhỏ ở sườn đồi, cái chuông nhà thơ cao trên bụi cây, cánh đồng cỏ,
mấy con bò đủng đỉnh, bên cái suối trong mà bọn chị em bạn cùng làng đang quỳ đập
quần áo trên bàn giặt. Tôi đã đọc nhiều tiểu thuyết của người Pháp quá, nên có
thể tưởng tượng được rõ rệt cái đời của người bên ấy”. Quay trở lại với hình ảnh
của người đàn bà trước mặt, lúc này ở tác giả không còn có sự phân biệt đây là
người ta, kia là người Pháp nữa, mà chỉ còn duy nhất một nhân vật phụ nữ yếu đuối
cần được che chở. Thạch Lam nhìn bà chẳng khác bao nhiêu so với cách ông vẫn
nhìn những bà mẹ Lê, cô Tâm trong Cô hàng xén, cô Liên trong Hai
đứa trẻ. “Tôi tự nhiên đem lòng thương mến người đàn bà Pháp ấy. Cái vẻ buồn
rầu âm thầm của bà làm cho tôi cũng buồn lây”.
Do chỗ được soi sáng từ một
cái nhìn như thế, người đầm ở đây trở nên sinh động, trước tiên là có một đời sống
nội tâm phong phú: nhạy cảm và biết điều; đơn độc song vẫn tế nhị; khiêm nhường
cố thu mình lại, như bất cứ ai phải sống ở một nơi xa lạ, trong khi vẫn tìm
cách khẳng định bản thân trước cái hoàn cảnh éo le và không có gì là dễ chịu ấy.
Về mặt nhận thức mà xét, giờ đây, người đàn bà kia không còn là hiện tượng ngoại
nhập lạ lùng kỳ quái, như vẫn thấy ở nhiều tác phẩm văn chương mà đã trở thành
một con người bình thường, thành viên của một nhân loại thống nhất; kẻ khác đã
trở thành chính ta, có nhiều cái ta trong hình ảnh kẻ khác ấy.
Vượt lên lối nhìn nhận thông
thường để đi tới một tiên cảm lớn
Với bút pháp hiện thực khá
nghiêm ngặt, nói đơn giản với một sự tỉnh táo vốn có, khi tả người đàn bà Pháp
ngồi trong rạp chiếu bóng, Thạch Lam không quên lưu ý “Tôi nhận thấy, cũng như
tôi, những người khác ngồi chung quanh tò mò nhìn vào người đầm. Nhưng họ nhìn
một cách sống sượng và chăm chú quá; trong những con mắt đó, đôi khi lại còn
thoáng qua một tia lãnh đạm và ác cảm nữa”. ở một đoạn sau, tác giả láy lại: “Một
vẻ buồn lặng lẽ và trầm mặc phảng phất trên nét mặt người đàn bà đó. Thỉnh thoảng
bà ôm lấy con ghì chặt vào lòng, như se lại, trước cái ác cảm bà đoán thấy ở
chung quanh”.
Hóa ra, không phải cái nhìn
của Thạch Lam là cái nhìn chung của mọi người về người đầm. Mà ngược lại, bởi
biết rằng cái cách nhìn nhận của mình còn đang là xa lạ, nói đúng ra, vượt lên
cao hơn hẳn với chung quanh, nhà văn cảm thấy như được một sự kích thích thú vị
và càng hào hứng theo đuổi những suy nghĩ riêng tư. Rút cục, chúng ta có một
thiên truyện nó như chứng tích cho sự trưởng thành của ý thức cộng đồng: sau
giai đoạn thù hận, đến giai đoạn chấp nhận người Pháp, bởi biết rằng, trong khi
mang tới nhiều đau đớn và bất hạnh thì đồng thời họ cũng là cái cầu nối để
chúng ta đến với thế giới hiện đại, và nhiều người trong họ vẫn là những người
đáng mến.
Cần nói thêm rằng: không phải
ngay từ đầu nhà văn đã dám đi đến cùng trên con đường được ông lựa chọn. Trong
bản in trên báo Ngày nay 1937, thiên truyện có một kết cục hơi khác với
văn bản ngày nay chúng ta vẫn đọc: mấy tháng sau buổi xem chiếu bóng ở rạp
Pathé, tác giả có dịp gặp lại người đàn bà kia, thì bà đã thực sự bị hoàn cảnh
làm cho xấu đi. Trong cung cách của một người Pháp nói tiếng Việt đã hơi sõi,
bà quát mắng một người ăn mày “Xin cái gì nữa, đồ bú dù”, còn cô bé con cũng
“níu lấy áo mẹ, giơ chân đá về phía những đứa trẻ khốn nạn kia, mồm mắng câu mà
cô đã học được của anh bồi: “Cút, con khỉ”. Tóm lại người đầm hôm nào đã có đủ
những thói xấu của đám người Pháp sống lâu ở Đông Dương. Có lẽ là do căn cứ vào
bản in báo này, mà Nguyễn Tuân, trong bài viết nổi tiếng về Thạch Lam in ra năm
1957, đã hạ những câu bình phẩm “Trong cái tấm lòng quê hương mát mẻ của Thạch
Lam, đôi lúc vẩn lên cái bóng dáng một vài con người thực dân Pháp, cái bóng
dáng của một Người đầm (…). Qua cái hơi văn càng bình thản bề ngoài ấy,
ta thấy thực dân cái (cũng như thực dân đực) càng trở nên kệch cỡm, nó dị dạng
tới cái mức phải cho nó cút đi khỏi cái chân trời chung của cả tác giả lẫn độc
giả”.
Nghĩa là, theo Nguyễn Tuân
người đầm nói ở đây là đồng nhất ngay từ đầu, đồng nhất hoàn toàn, với hình ảnh
một kẻ thực dân.
ở chỗ này, người đọc hậu thế
lại có dịp chứng kiến ngòi bút Thạch Lam tinh tế và tác giả đã cẩn trọng với
trang sách của mình đến là ngần nào. Nếu chỉ giữ lại như văn bản đã in báo thì
suy cho cùng, cái nhìn của Thạch Lam về mối quan hệ giữa con người và hoàn cảnh
vẫn có nét gì đó hao hao như cái nhìn của những Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công
Hoan và nhiều người đương thời.
Có lẽ vì sớm cảm thấy điều
đó, nên khi đưa Người đầm vào tập Nắng trong vườn, Thạch
Lam đã làm một cuộc thay đổi căn bản. Đoạn văn diễn tả cái cảnh gặp lại lần sau
bị tước bỏ hẳn. Thay vào đó, chỉ là mấy câu buông lửng, “Từ đó, tôi không bao
giờ được gặp bà ta nữa”, nghĩa là nhà văn không muốn nhìn nhận cái việc người đầm
bị “làm hỏng”. Vẫn trân trọng lưu giữ “hình ảnh dịu dàng của người đàn bà đó”,
tác giả kết thúc truyện ngắn bằng một ý nghĩ giản dị và đôn hậu. “Bây giờ chắc
bà ta có công việc làm rồi”. So với bản in báo, thì bản in sách có mất đi một
chút sắc sảo trong cách nhìn nhận nhân tình thế thái, song nghĩ kỹ, nó lại
trung thành với chính Thạch Lam hơn, nó trở nên nhất quán trong cái ấn tượng mà
nhà văn này khác với tất cả những người khác, muốn để lại trong tâm hồn bạn đọc.
Với văn bản hiện nay, người đọc cảm thấy càng âm vang lên niềm ao ước của Thạch
Lam, có lẽ nó đã là lý do chính thôi thúc ông viết Người đầm:
“Tôi mơ màng ao ước người
Pháp nào cũng tốt như bà; chúng ta sẽ yêu mến nước Pháp đẹp đẽ và rộng lượng
kia bao nhiêu, và hai giống người khác nhau trên mảnh đất này sẽ hiểu biết
nhau, coi nhau thân như anh em một nhà”.
Sau những tháng năm trở đi
trở lại trong tâm trí nhiều thế hệ bạn đọc, càng về sau, Người đầm của
Thạch Lam càng hiện ra như bằng chứng của một tấm lòng độ lượng, một cái nhìn về
con người mang dấu ấn của văn hóa, mà cũng là một tiên cảm lớn.
Chương bốn
Nối tiếp quá khứ
Nguyễn Công Hoan
Tú Mỡ
Lưu Trọng Lư
Nguyễn Công Hoan
Vài nét tiểu sử
Nguyễn Công Hoan sinh 6-3-1903, mất 6-6-1977. Tác phẩm chính: Kép Tư Bền (1935), Bước đường cùng (1939), Đống rác cũ (1963), Đời viết văn của tôi (1971), Nhớ gì ghi nấy (bản in đầy đủ 1998).
Những cái nháy mắt tinh nghịch
Trong các cuốn từ điển cùng sách giáo khoa dùng ở phổ thông và đại học, Nguyễn Công Hoan thường được đánh giá xác đáng như nhà văn tả chân độc đáo, một trong những tác giả tiêu biểu của trào lưu hiện thực phê phán trong văn học tiền chiến. Nhưng với các truyện ngắn Nguyễn Công Hoan thời kỳ đó, luôn luôn người ta còn có thể đọc ra những mối liên hệ sâu xa với văn học dân gian và qua ông, hiểu thêm thực trạng của những người cầm bút đương thời.
Trạng là một loại nhân vật đặc biệt của văn học dân gian Việt Nam, biểu tượng tập trung của trí thông minh và cách sống khôn ngoan mà những người dân bình thường vốn ưa thích. Dù sống ở thời nào và khoác tên gì, song các nhân vật trạng đều giống nhau ở chỗ tinh ranh ma quái, giỏi biến báo, và nhất là giỏi đối đáp. Trước những tình thế khốn quẫn, những nghịch cảnh trớ trêu, họ linh hoạt tìm ngay được cách thích ứng. Không làm gì, nhưng họ biết tất cả. Không để bị ai lừa, họ còn luôn luôn “đi guốc trong bụng thiên hạ”. Lại cũng do biết nhiều quá, nên một triết lý hư vô thường cũng phảng phất trong cách nhìn đời của các trạng. óc thực tế chắc chắn cộng với một trí tưởng tượng hồn nhiên thường trực, đã giúp cho các trạng nhìn đâu cũng thấy chuyện buồn cười, dù sau khi cười, họ cũng không biết làm gì hơn!
Trước khi trở thành nhân vật của các truyện cười dân gian, các loại trạng nói trên đã thả sức tung hoành trong xã hội trung cổ Việt Nam nhiều thế kỷ. Sang thời hiện đại, trong khi các truyện trạng trong quá khứ bắt đầu được sưu tầm ghi chép, thì các trạng hiện đại tiếp tục hành nghề. Lại có những nhà văn hấp thụ được cái mạch truyện cười dân gian đó để viết đều đều, chẳng hạn như trường hợp Nguyễn Công Hoan, cây bút cả đời sống đạo mạo trong nghề dạy học, song vẫn mang tâm hồn nghịch ngợm trẻ trung của một thứ trạng hiện đại.
Tấn kịch nhân gian
Có nhiều dấu hiệu khác nhau để xác nhận sự vững vàng và lý do tồn tại thật sự của một ngòi bút, song dấu hiệu quan trọng nhất có lẽ là khả năng của ngòi bút đó trong việc áp đặt một cách nhìn đời riêng cho bạn đọc. Thế giới do nhà văn tạo nên có thể lớn có thể nhỏ. Nhưng thế giới đó phải có sức sống nội tại, phải thống nhất lại theo những quy luật riêng, cái cung cách riêng mà chỉ nhà văn đó mới có.
Trong giới cầm bút ở xứ ta thế kỷ này, Nguyễn Công Hoan thuộc về một số ít ỏi những người tìm được lý do tồn tại thật sự như vậy. Từ cách khái quát hiện thực, cho tới cách dựng truyện, cách tìm nhân vật, cách đặt câu dùng chữ, văn ông luôn luôn có một thần thái riêng trộn không lẫn. Mà nguồn gốc của tất cả những cái làm nên thần thái riêng ấy là một lối nhìn đời theo kiểu trạng dân gian trên kia đã nói. Vào các trang sách của ông, cuộc sống xã hội Việt Nam thuở giao thời hiện lên với không biết bao nhiêu là vớ vẩn nhảm nhí. Đám nhà giàu xổi mới nảy nòi, nhố nhăng lố bịch (Cô Kếu gái tân thời, Nỗi lòng ai tỏ, Một tấm gương sáng); bọn quan lại keo bẩn ngu dốt, sẵn sàng làm bất cứ việc gì xấu xa, miễn bóp nặn được người dân và thăng quan tiến chức (Thật là phúc, Cái nạn ô tô, Xuất giá tòng phu…). Sự suy đồi phong hóa diễn ra ở khắp mọi nơi, trong mọi gia đình (Mất cái ví, Nỗi vui sướng của thằng bé khốn nạn…). Từ thành thị đến nông thôn những người dân thường túng bấn, nghèo khổ, chìm đắm trong cảnh tối tăm vô nghĩa (Sáng chị phu mỏ, Thanh! Dạ, Quyền chủ, Chính sách thân dân…). Bằng một cách nói có phần táo tợn, trong cuốn hồi ký Đời viết văn của tôi (ĐVVCT) (in ra năm 1971, lúc nhà văn đã 68 tuổi), Nguyễn Công Hoan từng nhiều lần trình ra những “đức tính” bẩm sinh chẳng có gì hay ho của mình lúc còn trẻ, nào là “khinh thế ngạo vật” “nghịch ngợm ranh mãnh”, thích tìm những thói xấu của người chung quanh để trêu ghẹo, đôi khi trở thành bất nhẫn “hư đốn, mất dạy” (trích ở ĐVVCT, các trang 42, 45). Trong những lời lẽ đó, không phải chỉ có chút ít thậm xưng, mà còn rất nhiều sự thực. Bàng bạc sau các câu chuyện tức cười là một khái quát thản nhiên về thói đời đen bạc. ở đời có ai tốt bụng với ai đâu, người ta chỉ tỏ ra tử tế khi cảm thấy có lợi, giống như người đàn bà nọ, hết lòng trông nom một người ốm chỉ vì biết chẳng bao lâu người ốm đó sẽ chết, và mình sẽ xin được mái tóc (Tôi xin hết lòng). Hoặc ông chủ nhà đòn đám ma mang lê táo đến thăm một gia chủ, cốt để xí phần trông nom ma chay (Một tin buồn). Bởi vậy, sẽ là ngớ ngẩn, nếu ta tin ở những lời hứa hão, như lời hứa trở về của người vợ đi du học ở nước ngoài (Thế là mợ nó đi tây), hoặc lời mời chào của một kẻ thị dân trong cơn túng quẫn (Thằng điên). Theo cách trình bày của Nguyễn Công Hoan, sự nông nổi phải được xem như một thứ bản tính thứ hai của con người. Với sự nông nổi ấy, người ta đã làm bao tội ác mà không hay biết, tình thế trớ trêu chẳng khác cảnh đám lính huyện lỵ nọ hùa nhau chôn sống cười cợt trên sự đau đớn của một con ngựa già, hoặc một ông tri châu bắn bừa bắn bãi sáu mạng người - thực ra là những kẻ vô tội – sau đó vu cho họ là giặc, và đi báo quan trên lĩnh thưởng. Không phải ngẫu nhiên, trong hồi ký, Nguyễn Công Hoan kể lại rằng khi đi học, có lần thầy giáo ra đầu bài “ở đời anh có hy vọng gì”, ông đã viết có mỗi một câu “ở đời tôi không có hy vọng gì cả”, rồi đem nộp. Để hiểu cái đành hanh khinh bạc trong nhiều truyện ngắn Nguyễn Công Hoan, có lẽ nên xem mẩu chuyện bâng quơ đó như một thứ chìa khóa đích thực. Khinh bạc, hư vô, bi quan đến cùng cực trước sự đời, nên trong nhiều tác phẩm, ông đã đứng ra vạch vôi vào những gì gọi là giá trị, là tốt đẹp, từ vẻ nghiêm chỉnh của một ông giáo (Thầy cáu) tới cái mải miết của một kẻ đi theo dõi các hành tung nghi vấn (Cái lò gạch bí mật), từ sự trịnh trọng của một ông đồ già viết phúng điếu (Xin chữ cụ nghè) cho tới những lời quảng cáo của một gánh hát nghèo nơi tỉnh nhỏ (Đào kép mới). Với Nguyễn Công Hoan, hình như bao giờ cũng thế, không có gì mới trên đời này cả!
Kẻ sống bên lề
Trong số các nhà văn Việt Nam sống và viết ở thế kỷ XX, Nguyễn Công Hoan thuộc loại viết khỏe, viết nhiều bậc nhất. Truyện dài đã in của ông lên tới trên 30 quyển, bao gồm cả những tiểu thuyết dài dài và nổi tiếng bởi những lý do khác nhau như Tắt lửa lòng, Lá ngọc cành vàng, Bước đường cùng.
Truyện ngắn – lĩnh vực bộc lộ đầy đủ văn tài của ông – cũng vậy, số lượng những cái ông đã cho in đâu những trên 200, mà riêng số thật hay, thường được in đi in lại cũng đến dăm sáu chục. Vào dịp Nguyễn Công Hoan lên lão 60, với tư cách một kẻ hậu sinh, một cậu học trò, nhà văn Tô Hoài đã ghi nhận “Lực lưỡng như một tay đô vật không có địch thủ, từ Kiếp hồng nhan tới nay, truyện ngắn truyện dài Nguyễn Công Hoan sừng sững tạo thành một thế Tam Đảo Ba Vì hùng vĩ, vượt qua cả hai thời kỳ, tiến vào Cách mạng tháng Tám” (Kiếp hồng nhan là tập truyện ngắn đầu tay của Nguyễn Công Hoan in ra năm 1923; hai thời kỳ nói ở đây là trước và sau 1930 – V.T.N).
ấy vậy mà trước sau Nguyễn Công Hoan không sống hẳn về nghề văn. Nghề tay phải của ông vẫn là nghề dạy học. Chẳng ai ngăn cản, mà chủ ý của ông là vậy. Nghe người ta gọi mình là nhà văn, ông thấy ngần ngại. Nguyễn Công Hoan chỉ nhận mình là người viết văn, thế thôi! Mỗi lần có thể được, ông đều tìm cách làm ngược những điều thiên hạ quen hình dung về các nhà văn, coi đó làm vui. Ví như xưa nay ai cũng nghĩ người viết văn phải đọc sách nhiều. Thì ông công khai bảo là rất ngại đọc sách, có những cuốn rất nổi tiếng đã cầm lấy rồi, cũng chỉ đọc ít trang rồi bỏ.
Người ta chỉ có thể hiểu được những điều ấy, nếu nhớ tới cá tính riêng của Nguyễn Công Hoan và nhất là đặt con người ông, nhân cách ông, trong mối quan hệ với cái môi trường mà ông chịu nhiều ảnh hưởng. Thời gian hình thành tính cách của ông là hai chục năm đầu của thế kỷ. Tuy lúc ấy chế độ thực dân đã được xác lập để dần hướng xã hội theo hướng tư bản, song tàn tích phong kiến còn rất nặng. Bản thân Nguyễn Công Hoan lại lớn lên trong một gia đình quan lại, loại quan nhỏ, sống có phần thanh bạch. Lý tưởng phong kiến – ở cái phần thanh cao tốt đẹp – cộng với cảm hứng dân gian lành mạnh đã giúp cho ông một thái độ sống có lương tri, thương người nghèo, ghét kẻ giàu, nhất là luôn luôn cười giễu những cái xấu xa dơ bẩn. Nhưng quan niệm phong kiến về văn hóa vốn nghiệt ngã. Nó rất ghét những gì gọi là phi chính thống vượt ra ngoài khuôn khổ. Nói chung thì đó là một quan niệm hẹp hòi khô cứng. Có lẽ là do tâm thức ăn sâu những quan niệm kiểu đó, nên một người thạo viết quen viết, sinh ra để viết, như Nguyễn Công Hoan, chỉ coi những chuyện mình viết ra là để cười cợt cho vui, mà không phải việc nghiêm chỉnh. Mặt khác, cũng phải nhận là vào thời Nguyễn Công Hoan viết nhiều viết khỏe, nghề viết văn ở Việt Nam chưa ra quy củ nền nếp gì cả. Những điều mà Nguyễn Công Hoan mang rêu rao (nào là ở đây “như một cái chợ”, quá nhiều kẻ tầm thường theo đuổi những cái danh hão; nào là “một dạo người ta sợ những người làm nghề cầm bút như sợ… hủi”) không phải là không có lý. Quá trình dân chủ hóa trong xã hội bấy giờ vừa mới bắt đầu thì đã bị làm hỏng. Cách nhìn cao ngạo, lối sống bên lề mà Nguyễn Công Hoan lựa chọn là một cách phản ứng trước thời đại. Sự phản ứng ấy lại nhiều phần phù hợp với bản chất tự do của sự sáng tạo và cũng ăn nhịp với xu hướng vận động của lịch sử, nên đã góp phần giải phóng ở Nguyễn Công Hoan một sức làm việc dồi dào mà mỗi lần nghĩ tới, không ai là không kính phục.
Tú Mỡ
Vài nét tiểu sử
Tú Mỡ Hồ Trọng Hiếu, sinh 14-3-1900, mất 13-7-1976, nhà thơ trào phúng có chân trong Tự Lực văn đoàn. Tác phẩm chính: Dòng nước ngược (1934), Nụ cười kháng chiến (1952), Bút chiến đấu (1960)…
Biết cười tức là biết sống
Trở lại với một quan niệm chi phối cuộc đời nhà thơ trào phúng Tú Mỡ
Trào phúng là một chuyện khó. Trong khi cười cợt người khác, người ta lại dễ bộc lộ chỗ tầm thường của mình, và đã đến nước ấy thì không gì cứu vãn nổi! Chỉ những tấm lòng hồn nhiên và cởi mở, hơn nữa, những đầu óc tỉnh táo, mới cười được một cách trong sáng và sâu sắc. ít ra điều đó đã đúng với nhà thơ trào phúng thuộc loại sáng giá nhất của văn học hiện đại: Tú Mỡ.
Học để nhìn đời một cách lạc quan
Có lần, qua một tờ báo, nhà thơ Vũ Đình Liên có gửi mấy dòng thơ tâm tình với Tú Mỡ. Tác giả Ông đồ bảo rằng đời mình “đầy rẫy những nỗi buồn không thi vị”, nên muốn hỏi kinh nghiệm Tú Mỡ xem nên nghĩ sao để sống cho vui vẻ. Tác giả Dòng nước ngược liền trả lời bằng bài Lạc quan, trong đó ông kể rằng lúc trước ông cũng thường ủ rũ chán đời, và nhiều phen rên rỉ “trần ai là bể khổ”. Nhưng, “thật phúc đức”, ông đã mau tỉnh ngộ và thường tự nhủ hãy yên vui để làm việc và hưởng hạnh phúc ở đời; còn khi nào mệt quá, tìm nơi thanh vắng nghỉ ngơi cho đầu óc được thoải mái. Tóm lại, sở dĩ ông không buồn vì ông quyết trở thành một tín đồ của chủ nghĩa lạc quan. Dường như qua đây, Tú Mỡ muốn bộc bạch rằng nhìn đời với những khía cạnh vui vẻ của nó nhiều khi không cần bẩm sinh mà là điều người ta có thể học được; và khi nó đã thành nhu cầu nội tại, thành phương cách tự vệ của con người thì tự nhiên người ta gạt được hết mọi nỗi ưu phiền và tạo được niềm vui sống.
Theo dõi các bài thơ in trong Dòng nước ngược, thấy đối với cái định hướng tâm lý chính của đời mình, Tú Mỡ khá thành thật, thơ ông quả là tiếng cười vút lên từ sự quan sát đời sống, và càng đi theo các hướng lạc quan như thế, ngòi bút ông càng tìm được sự hào hứng vốn rất cần cho sáng tạo. Một lần nào đó, trên chuyến tàu hỏa, Tú Mỡ chứng kiến một cảnh trái mắt: một bên là người vợ ngồi không, và luôn tay phấn son ngắm vuốt, còn một bên là anh chồng “tay cầm chai sữa, tay bồng con thơ”, đến khi con ngủ lại ngân nga ru con. Thế là ông có bài Thằng… vú em. Lại một lần khác – theo lời các thành viên Tự Lực văn đoàn kể lại – mấy anh em đang cùng nhau đi chơi thì bắt gặp một cảnh lạ đời không dễ ai tưởng tượng nổi: Một viên quan ngồi trong ô tô, hai bên có bốn tên lính chạy theo vác lọng che ngoài mui xe. Trong lúc ai cũng thấy chướng nhưng chưa kịp nói gì, thì Tú Mỡ buột ra một câu khái quát: “Y đi lọng!” (chơi chữ từ tiếng Pháp idiot nghĩa là thằng ngốc), và trở về làm bài thơ Đi lọng. Cứ thế, ông viết về đủ cảnh nhố nhăng kỳ cục: những ông già làm bộ trẻ và những ông trẻ làm bộ già; những viên quan nịnh bợ dốt nát và những tờ báo chết yểu. Đặt bên cạnh những bài thơ của Tú Xương nhiều phen ngả sang cay cú hằn học, cái cười của Tú Mỡ như có gì lành hiền hơn, nhưng do đó, lại dễ chấp nhận hơn. Trên một số phương diện, Tú Mỡ gợi nhớ tới Nguyễn Khuyến, nhất là trong những bài tự trào hóm hỉnh và pha chút trữ tình.
Cốt cách dân tộc
Ai đó từng nói: các dân tộc khóc giống nhau, song cười lại khác hẳn nhau. Một điều có thể chắc chắn hơn; xưa nay những cây bút gây cười ở ta, thường khi là những cây bút mang được căn cốt dân tộc đặc sắc. Hồ Xuân Hương, Tú Xương xưa đã thế, mà Tú Mỡ cũng thế. Không phải ngẫu nhiên, bên cạnh các bài thơ trào phúng đậm đà phong vị dân gian, Tú Mỡ còn là tác giả của những truyện thơ phỏng theo ngụ ngôn, cổ tích, và bản thân ông từng viết chèo, viết kịch dân ca.
Chính điều này cũng là nhân tố khiến cho Tú Mỡ sống chết với nghề cầm bút và có được vị trí nghề nghiệp vững chãi.
Nguyên hồi đó là khoảng những năm 1931-1932, sau những ngày du học ở Pháp về, Nhất Linh Nguyễn Tường Tam bắt gặp một nét chủ yếu trong không khí thời đại: cái phong thương sầu bi kiểu Tuyết hồng lệ sử và cả Tố Tâm nữa đã quá đủ; nay là lúc người ta đang khao khát một đời sống tinh thần thiết thực và khỏe mạnh. Và thế là ông bắt tay làm lại tờ Phong hóa mà một trong những mục đích là tạo ra được tiếng cười vui vẻ cho xã hội. Điều đáng lưu ý là trong công việc khá tâm huyết này, một người chủ trương Âu hóa như Nhất Linh nghĩ ngay đến người bạn cũ là Tú Mỡ Hồ Trọng Hiếu, và xem Tú Mỡ Hồ Trọng Hiếu là một thành viên chủ chốt trong cái văn đoàn của mình. ở đây Nhất Linh có sự nhạy cảm đặc biệt: ông hiểu rằng trong đời sống, không thể thiếu tiếng cười; rằng có nhiều chuyện nghiêm túc, không thể có cách nói nào khác, ngoài cách thông qua tiếng cười. Mà để khiến cho đông đảo công chúng cùng cười, rất cần có những con người có được nét căn bản văn hóa dân tộc chắc chắn, bao gồm cả vốn liếng Hán học lẫn văn hóa dân gian. Chính Tú Mỡ đã đáp ứng được nhu cầu đó, ngòi bút của ông mang tới cho các trang báo Phong hóa, Ngày nay những tiếng cười hồn nhiên không gì thay thế nổi.
Một phương diện thường bị quên lãng
Một điều đáng tiếc với Tú Mỡ cũng như với đa số bạn đọc chúng ta, là từ sau khi in ra lần đầu cuốn Dòng nước ngược (toàn bộ ba tập) của ông ở cả Hà Nội cũng như Sài Gòn gần như không được in lại. Kế đó, trong những tài liệu nghiên cứu phê bình văn học xuất bản vài chục năm nay, Tú Mỡ thường chỉ được giới thiệu như một nhà thơ đả kích kẻ thù (hoặc về sau, thơ trữ tình hài hước viết cho thiếu nhi), còn cái phần cười vui, cười chế nhạo những lố lăng rởm đời lại ít được nói đến. Đã đành thơ “phản phong phản đế”, thơ đả kích Việt gian bán nước là phần công lao to lớn của Tú Mỡ, và những phần thưởng cao quý ông được nhận sau những bài thơ này là rất xứng đáng. Song đã đến lúc nên nhìn nhận tài năng trào phúng của Tú Mỡ một cách toàn diện và khôi phục lại cả những bài thơ chế giễu sự đời của ông – trong số này, có một ít bài được tác giả viết với cả tâm hồn nghệ sĩ dung dị và dễ mến. Cũng như những tác phẩm hài hước chân chính, những bài thơ hay nhất của Tú Mỡ thầm bảo với chúng ta rằng hãy biết sống một cách lành mạnh, vừa chấp nhận, vừa vượt lên những ngang trái còn đầy rẫy chung quanh, và một trong những công cụ chủ yếu, để chống lại sự đông cứng của đời sống, chính là hài hước.
Sự thanh thản của người nghệ sĩ
Những sự lựa chọn đích đáng
Bạn bè nước ngoài đến Việt Nam thường bảo dân Việt là những người thích cười và chính chúng ta cũng vui lòng với những nhận xét như vậy. ấy thế nhưng trong đáy sâu tâm thức nhiều người, tiếng cười thật ra vẫn bị coi thường. Người ta gọi đó là những trò bông lơn chọc ghẹo nhau, một thứ cười cợt bày ra cho vui, chứ chẳng có gì là nghiêm chỉnh cả. Riêng với những người có địa vị cao trong đời sống tinh thần đời xưa, tức các kẻ sĩ, thì tiếng cười lại càng không được xem trọng. Các thi sĩ xưa thường hiện ra với khuôn mặt đăm chiêu, vẻ lo đạo, lo đời, chứ không nhếch mép cười mấy khi. Cực chẳng đã, phải lấy việc gợi ra tiếng cười của mọi người làm sự nghiệp, như một Hồ Xuân Hương, một Tú Xương, thì trong thâm tâm, họ đã chấp nhận sự rẻ rúng của dư luận chính thống. Sách vở không còn ghi chép, song dựa vào cách suy nghĩ của người xưa, có thể tin chắc rằng sinh thời, cả Hồ Xuân Hương lẫn Tú Xương đều chưa được đánh giá thích đáng và chỉ đến lớp hậu thế chúng ta, các nhà thơ lớn ấy mới phần nào được đặt đúng vị trí. Trong hoàn cảnh ấy, việc một nhà thơ như Tú Mỡ, vào những năm ba mươi của thế kỷ này, dám mạnh dạn đứng ra nhận lấy việc làm thơ trào phúng, xem đó như mặt hàng “chuyên doanh”, là một hành động vượt lên thành kiến thông thường. Sự cởi mở của hoàn cảnh đã giúp cho tác giả một phần. Nhưng có lẽ cái chính ở đây có một sự khôn ngoan biết điều mà không phải ai cũng có ngay được. Trong khi chấp nhận lời khuyên của Nhất Linh là bỏ hẳn thơ trữ tình để làm thơ trào phúng (tức là tiếp tục làm thơ cũ, thơ bình dân, ngay trong khi thi đàn đang sôi sục khí thế đi tìm cái mới), Tú Mỡ thực đã chứng tỏ là một con người có bản lĩnh. Ông tự tin. Ông không hùa theo phong trào, chạy theo thời thượng, mà ngược lại, tìm cách đóng góp cho cái Văn đoàn đầy tham vọng mà ông là một thành viên, bằng chính sở trường vốn có. Cái bản lĩnh này ở Tú Mỡ sẽ còn có dịp bộc lộ, khi gần như suốt thời kháng chiến chống Pháp ông nhận công tác ở một ty văn hóa địa phương và chuyên làm thơ đánh địch, lấy tên là Bút chiến đấu. Hình như với Tú Mỡ, đây là một việc làm tự nhiên, không phải phân vân toan tính gì nhiều. Đã đi kháng chiến là phải tìm cách đóng góp cho kháng chiến. Mà cách đóng góp tốt nhất, là dựa ngay vào sở trường vốn có của mình, tức là làm thơ trào phúng. Ông không có những băn khoăn nhận đường, hoặc khao khát lột xác như ở một số đồng nghiệp. Ông sớm bắt tay vào việc sáng tác đều đặn, lại theo đuổi công việc một cách hào hứng, nó khiến cho sự nghiệp của ông có thêm một mảng chắc chắn, rồi hợp với bộ phận sáng tác trước 1945, làm nên lý do để ông ở lại với lịch sử văn học.
Tiếng cười nhẹ nhàng
Mặc dù cùng sử dụng tiếng cười làm công cụ tác động vào đời sống song giữa Hồ Xuân Hương, Tú Xương và Tú Mỡ vẫn có những chỗ khác nhau. Người kỳ nữ của đất Hà thành có tiếng cười của bậc đàn chị, đùa trêu, bỉ bác cái tẻ nhạt, cái vớ vẩn của cuộc đời và không thôi xót xa cho thân phận của mình. Trong khi ấy, tiếng cười của người thi sĩ thành Nam có cái hằn học của kẻ bất đắc chí, muốn tung phá cả xã hội thủa giao thời nhốn nháo, nham nhở. Về phần mình Tú Mỡ không tới được độ sâu sắc của hai bậc tiền bối. Trong khi chế giễu sự đời, tiếng cười của tác giả Dòng nước ngược thường không chát chúa cay độc, mà thiên về hóm hỉnh nhẹ nhàng. Trước Cách mạng, ông cười bọn quan lại tham và dốt, những “ông đồng, bà cốt” gieo rắc mê tín dị đoan cùng là kẻ dửng mỡ khoe của hoặc sống lố lăng khác đời. Trong kháng chiến chống Pháp, ông giễu bọn tướng tá thực dân cùng các hạng tay sai. Đại khái thấy gì bất hợp lý, thấy gì ngang ngược trái khoáy, là ông cười, cười một cách hồn nhiên mà không cài vào đấy một ít tâm sự riêng tư hoặc thâm trầm suy nghĩ để nâng câu chuyện lên tầm vóc một vấn đề có ý nghĩa xã hội thế này thế nọ. Sống giữa những nhà thơ người nào cũng đầy mơ mộng, cùng nhiều hoài bão lớn lao, Tú Mỡ có vẻ gì quá thiết thực. Nhưng cái tạng của ông là thế, chỉ cần chung quanh cùng cười là ông mát ruột, ngoài ra ông không muốn khác và không thể nào khác. Cũng nên lưu ý thêm là trong toàn bộ thơ Tú Mỡ có một bộ phận tuy ít nhưng đọc khá thú vị là thơ tự trào. Thủa trẻ ông cười mình bất tài lơ mơ, không được tích sự gì cho đời. Về già, ông cười mình còn ngây thơ khi đùa với các cháu. Trong cái việc lấy mình ra đùa bỡn, Tú Mỡ như muốn đặt mình lẫn giữa mọi người, biết mình cũng chưa hoàn thiện và sẵn sàng chấp nhận sự đời dang dở. Và như vậy, tiếng cười nhẹ nhàng càng có cớ để cất lên thường trực, lúc này nó đã biến thành lời tâm sự chuyện trò của ông với người thân, với đồng nghiệp, và nói chung với bạn đọc.
Con người thanh thản
Sống trong một thế kỷ đầy biến động, song cuộc đời Tú Mỡ lại chỉ hiện ra với những đường nét đơn giản. Theo bạn bè và những người thân trong gia đình kể lại, thì cách sống của ông phải gọi là thanh bạch. Lúc nhỏ, đi học, lớn lên, đi làm nuôi gia đình. Là một công chức mẫn cán, ngay cả khi tham gia Tự Lực văn đoàn ông vẫn không rời cái “sở phi năng” (Sở tài chính) mà ông đã tòng sự liên tục từ 1918 đến 1945, tức là 27 năm trời. Đến khi được chuyển hẳn sang sáng tác, thì ông lại cặm cụi lo đọc lo viết. Mặc dù quen biết nhiều, nhưng theo Nguyễn Công Hoan, Tú Mỡ là người “thuốc lá không hút, chè tàu không nghiện, tổ tôm không biết đánh”. Giữa đám người cầm bút đông đảo “đa ngôn đa sự”, ông có vẻ như sống riêng ra, lấy sự siêng năng cần mẫn làm trọng, lấy cảnh gia đình yên ấm làm vui, không phiêu lưu không mơ tưởng hão huyền, tin rằng thiên đường chỉ có ở trên trần thế, được sống khỏe mạnh, lại có công việc ưa thích đã là tiên cảnh lắm rồi, còn như có gì khó chịu trước sự đời, thì đã có nụ cười hóa giải giúp!
Ông đến với cách sống ấy một cách tự nguyện. Ông thấy bằng lòng với nó, tự ông cho rằng đời ông chỉ nên tồn tại theo kiểu như thế. Có lần ông tả con mèo “Thờ nhà chủ cơm ăn chuột bắt - Tôi chẳng chui luồn khuất tất một ai“. Một lần khác, ông nói kỹ hơn về mình, thông qua lời tự thuật của một cậu bé bán báo “Tôi thênh thênh như cá nước như chim trời – Được vùng vẫy thảnh thơi là thỏa thích - Tôi chẳng ngại cơm khi không no áo khi mặc rách - Chỉ miễn sao cho đói sạch rách thơm - Sung sướng nhất là tôi giữ được thiện lương - Khỏi nhơ bẩn vì bát cơm tấm áo - Tôi chỉ là một trẻ con bán báo – Khắp phố phường chân sáo nhảy tung tăng“. Đằng sau tiếng cười nhẹ nhàng hóa ra có ẩn giấu một lẽ sống riêng. Lẽ sống này tuy đơn sơ, nhưng nhà thơ đã sống với nó một cách tự nhiên thuần thục, nhờ thế đời ông có được những khía cạnh lão thực mà chỉ những người từng trải mới có.
Khi viết những vần thơ lờ mờ sương khói ấy (tập trung trong Tiếng thu, và còn vang vọng trong nhiều tập thơ về sau), Lưu Trọng Lư đã thật sự là một thi sĩ. Đối với người thanh niên của thời đại máy vi tính và mạng Internet, có thể cách cảm cách nghĩ của ông là một cái gì đã quá xa xôi, nhưng với con người Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX, nhiều người thấy rất gần gũi. Thơ Lưu Trọng Lư đồng nghĩa với một cái gì đẹp dịu nhẹ mơ màng. Nó đồng lõa với người ta trong việc tạo ra một thế giới mông lung, từ đó thoát ra và vượt lên trên cuộc đời dung tục.
Lưu Trọng Lư
Vài nét tiểu sử
Lưu Trọng Lư, sinh 19-6-1912, mất 10-8-1991.
Tác phẩm chính: Người sơn nhân (1933), Chiếc cáng xanh (1941), Khói lam chiều (1941), và nổi tiếng với tập thơ Tiếng thu (1939).
Người ấy là một thi nhân
Lưu Trọng Lư là một trong những thi sĩ bẩm sinh với nghĩa hình như trời sinh ra ông để làm thơ. Không cần nghiêm chỉnh hay cao đạo gì hết, bề ngoài cứ vật và vật vờ vậy, ông sống giữa đời, lấy việc triền miên theo đuổi những câu thơ thức dậy trong tâm trí làm niềm vui thích. Một người có biết Lưu Trọng Lư hồi tiền chiến là Nguyễn Vỹ từng kể lại rằng nếu lúc viết, Trương Tửu nghiêm nghị, trầm mặc hàng giờ, viết bằng xong mới nghỉ, thì Lưu Trọng Lư cứ viết một lúc lại đi lang thang, rồi mới trở lại viết nữa. Có khi ông trở vào bàn thì tờ giấy đang viết dở đã bị gió cuốn bay đi đâu mất, ông lục lọi vài nơi, la hét vài câu, rồi ngồi xuống viết lại trên tờ giấy khác.
Lẽ cố nhiên, một người đã thường xuyên sống như trong mộng giữa đời thường, có hiện ra ngất ngư bảng lảng trong sinh hoạt văn chương, cũng là một điều dễ hiểu.
Trong cuốn hồi ký Những năm tháng ấy (bản in của Nxb. Văn học, 1987, tr. 171-173), nhân kể về chuyện giao thiệp với các nhà văn, nhà phê bình Vũ Ngọc Phan có nhắc lại một ít chi tiết vui vui: Hồi tác giả Nhà văn hiện đại còn làm việc cho tờ Hà Nội tân văn, có lần đang in theo lối feuilleton một truyện dài của Lưu Trọng Lư (sau khi đã thanh toán nhuận bút), thì tác giả Tiếng thu đến lấy bản thảo về chữa. Mãi không thấy trả, chợt Vũ Ngọc Phan nhận được điện thoại của một nhà xuất bản, cho biết Lưu Trọng Lư vừa bán cho họ một bản thảo có vẻ giống với truyện đang đăng dở theo lối in rải nhiều kỳ trên Hà Nội tân văn. Đến xem thì đúng như thế thật. Mấy chục năm sau, Vũ Ngọc Phan còn lấy làm thắc mắc: chỗ trong nghề với nhau, sao lại tùy tiện như thế được nhỉ?!
Kể ra, ai đã biết tính Lưu Trọng Lư, nghe chuyện ấy sẽ không lấy làm lạ. Sự dễ dàng gặp đâu hay đấy, như Vũ Ngọc Phan miêu tả, là thuộc về bản tính của tác giả Tiếng thu. Giận ông thì giận suốt đời! Vậy tốt hơn hết là chấp nhận, xem sự lơ mơ của ông đã thành cố tật, và hướng sự chú ý vào việc tìm hiểu xem giữa cái bản tính ấy với cái đích mà đời ông theo đuổi quan hệ ra sao, vì đâu mà một người như ông vẫn có chỗ đứng vững vàng trong sinh hoạt văn học của thế kỷ chúng ta đang sống.
Về văn xuôi thì mọi chuyện có phần khá đơn giản. Từ lâu, các nhà phê bình và nghiên cứu, không cần rào đón gì hết, đã viết thẳng ra rằng trong hơn chục cuốn tiểu thuyết Lưu Trọng Lư đã viết, phần lớn xếp đặt tùy tiện hoặc bịa đặt lộ liễu, ngòi bút tác giả không mạnh về tả, không giỏi về kể chuyện, nên phần lớn ít có giá trị. Riêng có vài cuốn mang chất tự truyện như Chiếc cáng xanh, Khói lam chiều, nay đọc lại còn cảm động. Từ một số trang khá trữ tình trong các tự truyện ấy, ta biết nhà thơ lớn lên trong một gia đình ra sao, cái chất trầm lặng của phong cảnh miền Trung đã thấm thía trong tâm hồn ông ra sao, nhất là những kỷ niệm về bà mẹ còn để lại dư vang sâu sắc trong lòng ông đến thế nào.
Riêng với thơ thì tình hình có hơi tế nhị hơn một chút.
Theo cách hiểu thông thường, thơ là nghệ thuật của sự trau chuốt, thơ cần dụng công, nhà thơ như người thợ tìm ngọc từ đá, băn khoăn lo lắng đến từng chữ một. Trong khi ấy, thơ Lưu Trọng Lư hồn nhiên, tự nhiên. Có lần chính ông đã viết rằng thơ mình “vất chỗ này một chút, vất chỗ kia một chút, nó thành hình gì thì nó là cái ấy”. ở một chỗ khác, ông thành thực tự nhận có những bài như được đời cho, ngẫu nhiên mà thành, ngâm lên rồi mà vẫn không biết có phải của mình hay của ai, và nếu của mình thì từ đâu tới. Vậy mà có điều lạ là thứ thơ ấy vẫn khiến nhiều người lưu luyến, đọc một hai lần chưa đủ, cứ thấy vương vấn cần phải đọc lại, và có khi không thuộc được cả câu thơ, song cái hồn cốt của nó thì lại rất nhớ. Với Lưu Trọng Lư, nhà thơ là kẻ đi tìm những cảm giác mơ hồ trong mình và cho nó hiển hiện:
Em không nghe mùa thu
Dưới trăng mờ thổn thức
Là kẻ yêu vu vơ, giận hờn vu vơ:
Ai bảo em là giai nhân
Cho đời anh đau khổ?
Ai bảo em ngồi bên cửa sổ
Cho vương víu nợ thi nhân?
Là kẻ trang trọng lắng nghe nhịp đi của thời gian và chỉ sợ nó bay đi mất:
Nhẹ bàn tay, nhẹ bàn tay
Mùi hương hàng xóm bay đầy mái đông
Nghiêng nghiêng mái tóc hương nồng
Thời gian lặng rót một dòng buồn tênh
Khi viết những vần thơ lờ mờ sương khói ấy (tập trung trong Tiếng thu, và còn vang vọng trong nhiều tập thơ về sau), Lưu Trọng Lư đã thật sự là một thi sĩ. Đối với người thanh niên của thời đại máy vi tính và mạng Internet, có thể cách cảm cách nghĩ của ông là một cái gì đã quá xa xôi, nhưng với con người Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX, nhiều người thấy rất gần gũi. Thơ Lưu Trọng Lư đồng nghĩa với một cái gì đẹp dịu nhẹ mơ màng. Nó đồng lõa với người ta trong việc tạo ra một thế giới mông lung, từ đó thoát ra và vượt lên trên cuộc đời dung tục.
Trong số các tên tuổi một thời làm nên phong trào Thơ mới, tác giả Tiếng thu thường được các nhà nghiên cứu về sau xếp vào loại có công đầu. Kém Thế Lữ 5 tuổi, nhưng hơn Xuân Diệu 4 tuổi, vào khoảng 1932-1933, Lưu Trọng Lư đã bước vào tuổi 20. Mà hồi ấy, hai mươi tuổi người ta đã đàng hoàng lắm, đã cảm thấy là chủ nhân chân chính của cuộc đời, đã dám nhận lấy việc thay đổi những thói quen cũ. Lưu Trọng Lư đón nhận phong trào Thơ mới như diều đón gió, và ông cũng làm tất cả để thúc đẩy nó tiến tới. Ông đi diễn thuyết, ông viết thư để tranh luận với Tản Đà. Ông làm cả một bài theo giọng trào phúng, giễu cợt lối thơ thù tạc vô cảm. Thuộc về ngòi bút Lưu Trọng Lư là cái đoạn phân biệt tâm lý già trẻ rất rạch ròi mà Hoài Thanh và Hoài Chân đã dẫn lại trong phần mở đầu bài Một thời đại trong thi ca của cuốn Thi nhân Việt Nam 1932-1941: “Các cụ ta ưa những màu đỏ choét, ta lại ưa những màu xanh nhạt… Các cụ bâng khuâng vì tiếng trùng đêm khuya, ta nao nao vì tiếng gà lúc đúng ngọ…”. Nhìn kỹ thì lại thấy con người trong thơ Lưu Trọng Lư còn nhiều duyên nợ với các thi sĩ phương Đông trong thơ cổ Trung Hoa như Lý Bạch, Đào Tiềm, Tô Đông Pha, hoặc gần gũi ngay đấy là Tản Đà. Trong khi nét chủ đạo ở một cây bút thật mới như Xuân Diệu là muốn ôm lấy cả cuộc đời, bươn bả đi tìm những cảm giác mới và có được những cuộc hưởng thụ thật đã đầy, thì Lưu Trọng Lư chỉ mong được sống phóng túng giữa tình và mộng, thế giới của ông là cái thế giới xa vắng, rất quen với thơ cổ điển. Giá kể cứ sống như cũ cũng được. Song thời thế đã đổi khác, làn gió lạ từ phương Tây thổi tới không làm cho ai yên ổn được nữa. Việc một phong trào như Thơ mới có sức lôi cuốn rộng rãi đến cả những người như Lưu Trọng Lư nói lên một điều đơn giản là phong trào nảy sinh rất hợp lòng người, nó đã thực sự giải phóng cho những lực lượng sáng tạo khác nhau để làm nên bản hòa điệu chung của tinh thần thời đại.
Chương năm
Vùng vẫy trong môi trường mới
Lê Văn Trương
Vũ Bằng
Lê Văn Trương
Vài nét tiểu sử
Lê Văn Trương (1906-1964), nổi tiếng với các tiểu thuyết in trên Tiểu thuyết thứ bảy. Phổ thông bán nguyệt san v.v… Tác phẩm chính: Một người (1937), Tôi là mẹ (1939), Trường đời (1940), Tôi thầu khoán (1940) v.v…
Hiệp sĩ của một trường đời éo le
Mặc dù vắng bóng đã lâu, song hoàn toàn có thể nói trên phương diện văn chương, Lê Văn Trương vẫn có một cuộc sống riêng, nối tiếp, thay đổi, mỗi thời người ta lại nhìn nhận về ông một khác.
Sau các nhà văn Tự Lực văn đoàn, sau Vũ Trọng Phụng và Lan Khai, Nguyễn Bính và Quang Dũng… trong không khí cởi mở của đời sống văn học thập kỷ cuối cùng thế kỷ XX, giới văn học bắt đầu nhắc nhở nhiều đến Lê Văn Trương, cây bút có số đầu sách chiếm kỷ lục trong văn học ta. Hình như giờ đây những thành bại của nhà văn ấy đang trở thành những bài học sốt dẻo với nhiều người, nhất là những ai muốn coi sáng tác như một nghề kiếm sống và thích tạo nên bùng nổ trong mối quan hệ sinh động với đông đảo công chúng.
“Ông lớn” một thời
Chỉ cần nhìn thoáng qua về xã hội tiền chiến, người ta thấy ngay rằng Lê Văn Trương thuộc vào loại những tên tuổi được nhắc nhở nhiều nhất trong văn học những năm từ 1931-32 trở đi. Trong đầu óc một người trung lưu bấy giờ, ba chữ Lê Văn Trương gắn liền với một loại tiểu thuyết thông tục. Dù in trong Phổ thông bán nguyệt san hay ở các nhà xuất bản khác, Đời Mới, Cộng Lực, Tân Dân, các tiểu thuyết ấy đều bán giá phải chăng vừa tầm với túi tiền mọi người. Và trước tiên là sự phải chăng trong nội dung câu chuyện: một tham tá bất bình với ông sếp, liền bỏ việc làm, quyết chí trở thành nhà văn bênh vực những kẻ hèn yếu (Một người), một cô gái tân tiến, theo cha là một chủ thầu xông pha vào đủ nơi nguy hiểm (Trường đời). Một người anh cả hy sinh vì đàn em, quyết trông nom cho chúng khôn lớn, nên người, rồi mới tính đến những vui buồn của riêng mình (Người anh cả). Một cô gái nhẹ dạ, sau tu tỉnh lại, trở nên một người đàn bà đức hạnh (Kẻ đến sau). Đại khái là như vậy. Qua lời kể không mấy trau chuốt khéo léo, nhưng được cái dễ hiểu, những tiểu thuyết ấy biết mang lại cho người đương thời những lời khuyến khích cụ thể: hãy giữ lấy chút lòng tự trọng dám đối mặt với đời. Hãy gắng kiếm thêm đồng tiền để có thể sống tự lập, sống đàng hoàng.
Và nhớ đừng quên “giấy rách phải giữ lấy lề”, nếu cần hãy xả thân hy sinh vì danh dự, đúng như đạo đức cổ truyền đã dạy. Trong sự pha trộn giữa chất á Đông cố hữu còn đang sâu cây bén rễ trong xã hội với ảnh hưởng Tây phương vừa du nhập – ít nhất trong cái vẻ không quá khắc kỷ mà cũng không buông thả – quả thật triết lý “người hùng” mà Lê Văn Trương ca tụng có chút gì đó rất vừa với khẩu vị đám đông độc giả đương thời, nó là lý do chính khiến cho sách của ông dù thường in với số lượng bấy giờ coi là lớn (2.000 – 3.000 bản), song vẫn tiêu thụ đều đều. Và Lê Văn Trương cái máy nói và máy viết đó (chữ của Lan Khai) cứ thế tồn tại như một phong cách, một tác giả – chúng tôi còn muốn nói: một ông lớn trong văn học – dù về sau, khi cần chọn ra một hai tác phẩm thuộc loại để đời thì chính ông cũng phân vân và thất vọng, mà thiên hạ lại càng phân vân, vì hình như… rất khó tìm ra một cuốn trội hẳn lên cỡ như Đoạn tuyệt, Tắt đèn, chứ đừng nói như Chí Phèo, Số đỏ.
Người hùng yếu đuối
Trên đại thể, công chúng văn học trước 1945 gồm hai nhóm lớn: một là bộ phận quan lại, công chức cao cấp cũng là trí thức thượng lưu, số người này ngoài sách báo bằng tiếng Pháp, chỉ đọc đến Tự Lực văn đoàn là cùng. Bên cạnh đó là bộ phận công chúng đông đảo hơn nhưng cũng táp nham hơn, bao gồm các nhà buôn nhỏ, các loại thầu khoán, ký ga, giáo viên tiểu học, thư ký hãng buôn và công chức loàng xoàng… Mang nặng dấu ấn của một đời sống thành thị vừa hình thành, bộ mặt tinh thần của họ thường khi pha tạp, nửa tỉnh nửa quê, nửa cũ nửa mới. Không bao giờ họ bị đẩy vào cảnh khốn quẫn như những tầng lớp bần cùng nhất của xã hội, song cuộc sống trước mắt họ cũng đầy tai biến, cũng hội tụ đủ chìm nổi, rủi may, xót xa, ân hận… Cố nhiên là họ dễ có sự thông cảm với tác phẩm của những Nguyễn Công Hoan, Lan Khai, Vũ Trọng Phụng, Lưu Trọng Lư, Thanh Châu, Nguyễn Đình Lạp… Trong số này, Lê Văn Trương có một vai trò đặc biệt. Cuộc đời của ông, tính cách của ông mang nặng cái chất trung lưu mà chỉ thời tiền chiến mới có. Theo lời kể của Lan Khai (trong cuốn Lê Văn Trương, mớ tài liệu cho văn học sử Việt Nam in ra cuối những năm 1930) thì Lê Văn Trương “tầm vóc cao nhớn, dáng đi lừ lừ như một con cá chắm lội, với một màu da bánh mật, gương mặt rắn căng, một cái trán hẹp của người thiết thực, đôi mắt sâu gườm gườm và những cái nhìn nhanh như chớp”. ấy bề ngoài như vậy, song thực ra, theo Lan Khai, Lê Văn Trương lại là một con người yếu đuối “nhát như thỏ, mềm như sứa”. Luôn luôn, ông phải gồng mình lên mà sống. Sở dĩ trong các tác phẩm, ông nói rất nhiều “những lời liên miên, những lời sảng loạn”, bởi lẽ ông muốn cầu xin những cái chính ông đang thiếu. Một người mù rên rỉ đòi ánh sáng - trong cái nhìn của Lan Khai, hành động sáng tác của Lê Văn Trương hiện ra vừa anh hùng, vừa thảm hại như vậy! Thoạt đầu, ông chỉ nói một mình mình nghe, một mình mình biết, “những lời lặp đi lặp lại của một kẻ gần như mất trí”. Đến lúc nhận ra rằng nó cần cho chung quanh, ông mới nảy ra ý định kêu gào hộ mọi người. Rút cục thì cái tính cách phường tuồng của các nhân vật Lê Văn Trương dù đôi khi gợi lên ái ngại, ít nhiều vẫn cứ làm người đọc cảm động. Có thể là ngòi bút ông còn thiếu chất nghệ sĩ, lại càng chưa được tinh luyện, nhưng có hề gì, cái chính là ông đã lên tiếng, nhân danh những con người giống ông, những con người cũng khao khát hành động như ông, theo những chuẩn mực mà ông và họ cùng tin tưởng. Từ chỗ “tự thôi miên”, ông đã mặc nhiên tạo được khả năng thôi miên kẻ khác, lý do là ở chỗ ấy.
Nỗi buồn để lại
Vào thời tiền chiến, hầu như trong giới viết văn, người ta chưa thật có một ý niệm đầy đủ về văn hóa đại chúng, như cách bây giờ chúng ta thường hiểu. Nỗi lo của các nhà văn Tự Lực là nỗi lo góp mặt với đời, chứ mấy ông đâu có bận tâm nhiều đến chuyện chiều nịnh bạn đọc để kiếm sống. Các nhà văn trong nhóm Tân Dân có vất vả hơn trong việc nuôi sống bản thân và gia đình, song từ Nguyễn Tuân ung dung tài tử, tới Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng… có phần túng đói hơn, cũng chưa ai sa đà đến mức thương mại hóa ngòi bút. Lê Văn Trương là một ngoại lệ chăng? Không hẳn. Với mỗi cuốn sách, ông đều gửi gắm vào đấy khá nhiều tâm huyết; hơi thở hổn hển của ông đôi khi có thể cảm thấy trên từng chương từng đoạn tiểu thuyết. Sự thiêng liêng của nghề nghiệp là điều mà Lê Văn Trương hằng tâm niệm. Chỉ hiềm một nỗi nó không được bảo đảm bằng một nghệ thuật tương xứng. Sở dĩ ông vẫn thường bị kêu là làm hàng, lý do là ông viết quá nhiều, không để công chăm chút tác phẩm mà chỉ mải viết cho xong, cốt viết lấy được, và có vẻ sẵn sàng kiêu hãnh vì thấy nhiều độc giả bị cuốn hút theo. Chưa hẳn Lê Văn Trương cố tình sống và viết vội vã, cẩu thả, mà cái tạng của ông là thế. Với cái tạng ấy ông có những chỗ được của mình và những sự phải trả giá. Chỗ được (sách bán chạy – độc giả đông – tác động xã hội lớn) – ông chỉ kịp hưởng trong một thời gian ngắn. Còn sự thất thiệt lại kéo dài. Suốt mấy chục năm nay, thành kiến còn đè nặng lên Lê Văn Trương, khiến các nhà văn học sử nhiều khi bất công mà quên cả công góp của ông. Số phận của ông là thế. Nếu để ý kỹ sẽ thấy hiện tượng Lê Văn Trương tồn tại ở những nền văn học khác nhau, trong những thời khác nhau. Từ những sáng tác của họ, đúng hơn từ ảnh hưởng mà các cây bút đó gợi ra, người ta có thể nhận ra những đường nét làm nên bộ mặt xã hội đương thời. Còn ở góc độ thuần túy văn chương, bài học rút ra từ trường hợp Lê Văn Trương, tiếc thay lại là những bài học buồn mà trong nghề, người ta không mấy khi nói thẳng với nhau, người ngoài nghề cũng ít biết, song thực tế vẫn là có thật. Chỉ có trong các cuốn sách giáo khoa, văn học mới phát triển mạch lạc, công bình, hợp lý. Còn trong thực tế, các quá trình văn học thường khi xô bồ hỗn độn, cái tinh túy pha trộn giữa bao cái xoàng xĩnh tầm thường, nhất là ở những nền văn học mang nặng tính cách thuộc địa như ở ta thời tiền chiến.
Lời kêu gọi: Phải biết vượt thoát khỏi những định kiến
Không được vồ vập săn đón như tác phẩm của Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Bính, Hàn Mặc Tử…song dần dà, nhiều cuốn tiểu thuyết nổi tiếng của Lê Văn Trương đã được lục tục in lại. Phải chăng, sau một thời gian dao động, rồi giá trị thực của Lê Văn Trương cũng được xác định? Và người ta có thể bắt đầu nói tới những bài học rút ra qua “một cách tồn tại trong văn học” mà ông theo đuổi?
Văn chương là khu vực ở đó dành chỗ rộng rãi cho sự sáng tạo. Các giá trị được hình thành trong văn chương thường khi là những giá trị khác nhau như cây cỏ muông thú trong thiên nhiên vẫn khác nhau, mỗi loài mỗi giống kiếm ăn một kiểu và sống một kiểu, nên người ta dễ công bằng chấp nhận nhau, lấy sự khác của người làm niềm vui của mình. Có điều những người đã sống lâu với nghề còn biết thêm rằng thời nào cũng vậy, nghề này còn mang đầy những thành kiến định kiến, người hành nghề ở đây, vô tình cũng có mà hữu ý cũng có, thường không tránh khỏi sự dòm ngó xét nét nhau, rồi lấy những luật lệ không ghi thành văn bản ra để bó buộc nhau; bởi vậy mỗi ngòi bút sống được với nghề, nhất là những người có tên trong lịch sử thật ra đều là một ngoại lệ, một trường hợp vượt thoát, bẻ gãy thành kiến, chế ngự mặc cảm để tồn tại. Như ở trường hợp Lê Văn Trương, mà đây đó chúng ta đều đã nghe nói. Truyện ông viết nhiều khi dễ dãi, văn chương cẩu thả, nhân vật chắp nối tùy tiện. Song càng biết vậy người ta càng phải lấy làm lạ mà tự hỏi tại sao nhiều người vẫn thích đọc văn ông và một thời gian dài, đây vẫn là một tác giả ăn khách, sách in ra đều đều với số lượng lớn, bán khắp Bắc Trung Nam, và sự thực là đã tạo nên một cái tên, có được một khuôn mặt dù thế nào đi nữa thì cũng là một khuôn mặt còn lại với lịch sử. Riêng đối với những ai tài năng có hạn – chúng tôi định viết: những người hiểu mình “tài hèn sức mọn” song lại tràn đầy tâm huyết, và sức lực có thừa, và sẵn rất nhiều ham hố lập nghiệp – thì cuộc đời của Lê Văn Trương, cách tồn tại của nhà văn này, đáng được coi là một gợi ý, hơn nữa, một sự cổ vũ. ý nghĩa phổ biến của hiện tượng Lê Văn Trương là ở chỗ đó.
Chiếc giày vàng
Những ai ham thích bóng đá đều biết ở châu Âu hiện có hai giải thưởng chính dành cho các cầu thủ: một, cho người được coi là xuất sắc nhất của một mùa bóng; và một nữa, cho người đã chơi hiệu quả nhất, tức sút vào lưới đối phương được nhiều hơn ai hết.
Mượn cách nói đó, để phân loại các nhà văn tiền chiến, có thể bảo: trong khi Nhất Linh, Khái Hưng, Nguyễn Tuân, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao thay nhau giành “quả bóng vàng” thì Lê Văn Trương chỉ nhăm nhăm tính chuyện giành “chiếc giày vàng” và sự thực là đã sống trong tâm trí người đương thời với cái danh tiếng đó. Về sự độc đáo công phu, những cái thiết cốt với nghề, ông không bằng ai. Song ông chịu viết, dám viết và phải nói là rất có duyên “làm bàn”, tổng cộng ông đã đứng tên sau hơn một trăm đầu sách.
Ngay ở điểm này thấy Lê Văn Trương vượt qua được một định kiến hết sức phổ biến xưa nay; định kiến rằng trong văn chương quý hồ tinh bất quý hồ đa; nhà văn phải lấy chất lượng làm chính, với nghĩa phải thôi xao cân nhắc đắn đo từng chữ, phải sẵn sàng viết đi viết lại hàng trăm lần mỗi bản thảo như ông Tolstoi và những nhà văn kếch sù nào đó đã làm. Không! Trong khi ở xứ sở này nhiều nhà văn chạy gạo nuôi vợ nuôi con chưa xong, lấy những tấm gương ấy ra dỗ ngon dỗ ngọt họ, buộc họ phải theo, thì có khác chi xui dại họ, tước vũ khí đồ nghề, cái cần câu cơm của họ. Từ cuộc đời của Lê Văn Trương, người ta nghe ra những lời khuyên khác về nghề. Vâng, chữ văn kia cũng có ba bảy đường! Hãy cứ viết như mình có thể viết, miễn có bạn đọc là được. ở thời của Lê Văn Trương, chưa có chế độ bao cấp, nên nhà văn sách bán ế là nhà xuất bản cúp lương ngay, chỉ sợ các ông chủ xuất bản cắt suất quá nhanh, chứ không sợ ai nuông chiều làm hỏng mình cả.
Viết cho bạn đọc hôm nay
Để đạt tới sự sung mãn của ngòi bút, tức luôn luôn viết nhiều viết khỏe, một thành kiến khác mà Lê Văn Trương phải vượt, mà xem ra đã vượt qua dễ dàng: ông không quá quan trọng hóa nghề nghiệp. ở dạng thô thiển của nó, triết lý “hạnh phúc là ở trong hành động” luôn luôn ám ảnh ông. Và toàn bộ cuộc đời ông là nhằm minh họa cho nó. Với Lê Văn Trương, viết văn không phải thứ nghề cứ đốt lò hương cho đến sáng, rồi băn khoăn, rồi chiêm nghiệm, đến mụ mị cả tâm hồn, mà là chuyện mở sạp hàng giữa chợ, có khách đến đâu phục vụ đến đấy, trong lúc mọi người đang đói chưa làm được thức ăn ngon, thì một ít mì ăn liền sốt dẻo cũng đã quý lắm rồi.
Không phải Lê Văn Trương không biết đến những thiêng liêng cao cả người đời gán cho nghề văn, song ông có cách hiểu riêng và con đường riêng để đi tới sự thiêng liêng đó. Triết lý người hùng của Lê Văn Trương không mới mẻ, cao xa, thậm chí là còn có vẻ phường tuồng giả tạo, song nó giản dị, thiết thực và vẫn là hướng thiện, nên thích hợp với đám độc giả trung lưu đương thời. Về phần mình, Lê Văn Trương đã rất trung thành với triết lý đó; trước sau ông vẫn là một trong số ít nhà văn tiền chiến có một triết lý để theo đuổi từ đầu đến cuối.
Người nhẹ vía
Đẩy quá lên một chút, cái nhìn thực dụng kiểu Lê Văn Trương có thể dễ dàng dẫn tới cách sống tàn nhẫn, dùng văn chương xúi giục bạo lực, và tối thiểu biến việc cầm bút thành một hành động bịp bợm. Song Lê Văn Trương đã dừng lại đúng lúc. Trong các tiểu thuyết, con người đạo lý của ông thường xuyên phơi ra lộ liễu đến mức trở thành mọi cái đích cho mọi kẻ ghét ông tha hồ nhắm bắn. Có điều không nên quên là chính nhờ có thứ đạo lý ít nhiều cổ lỗ ấy mà con người hùng trong các tiểu thuyết của ông lại có được cái yếu đuối dễ gần của những con người bình thường.
Trong đời tư, ông cũng là kẻ sẵn sàng phô ra mọi chỗ yếu như vậy, ông thích khoa trương; mỗi khi cơn bốc đồng kéo đến, ông không ngại đứng ra nói dông nói dài đủ điều về những chuyện mà thật ra ông không thành thạo. Để bù lại, được cái bao giờ ông cũng thành thật và tính thích sòng phẳng. Ông không có lối làm bộ làm tịch hù dọa mọi người, vênh vang tưởng rằng mình thuộc loại cao lương mỹ vị tới mức thiên hạ không ai hiểu. Với sự nghiệp của mình, ông có cái nhìn nhẹ nhõm hồn nhiên, nghĩa là mặc dù thường xuyên thao thao bất tuyệt thuyết lý song ông không ràng buộc ai hết, đến cả chính đời sống bản thân, Lê Văn Trương cũng không quá coi trọng, nói chi là những ý tưởng hão! Day tay mắm miệng để viết, song, theo hồi ức của những người đương thời, Lê Văn Trương vẫn ham chơi chẳng kém một ai. Sau mỗi lần viết lách được ít tiền ông hào hiệp thết đãi bạn bè đến đồng bạc cuối cùng. Ông lại cũng hay làm việc nghĩa, kể cả những việc nghĩa với các đồng nghiệp. Đọc mấy câu một ông lớn trong nghề đương thời như Lê Văn Trương giới thiệu một cây bút mới vào nghề như Nam Cao in ở đầu tập Đôi lứa xứng đôi (tức Chí Phèo) người ta không khỏi ngạc nhiên. Ông không ích kỷ. Nhiều kẻ ích kỷ chỉ bởi họ quá coi nặng ý nghĩa của những gì họ viết ra, lúc nào họ cũng chăm chút lo liệu chỉ sợ không đắc đạo để kịp trở thành thánh. Sự lương thiện nơi Lê Văn Trương trước tiên bộc lộ ở chỗ, cả đời ông không bao giờ tính chuyện thánh hóa. Với sự lương thiện ấy, ông thật đã vượt qua một thành kiến lớn ngầm chi phối nghề cầm bút đương thời. Và đây có lẽ là sự vượt thoát quan trọng nhất trong đời văn của ông, nó cũng là một lý do khiến Lê Văn Trương có thể tồn tại một cách đàng hoàng trong thời tiền chiến, mặc dù không bao giờ ông là một nhà văn lớn.
Hai đoạn văn ngắn của Lê Văn Trương
* Vai trò của những thử thách trong quá trình lập nghiệp của một con người
“Có nhiều thiếu niên thật có đủ thông minh và nghị lực để gây một sự nghiệp mà đến nỗi suốt đời chẳng có sự nghiệp gì, lại còn bị bả yên hoa cám dỗ đến thành ra người vô dụng và đắc tội với xã hội: ấy cũng chỉ vì họ gặp nhiều may mắn quá (…) Biết bao thiếu niên có tài trí mà đến nỗi mai một một đời, chỉ vì cả đời không bị nhịn đói một bữa nào, không bị rét cứng hàm một đêm nào, không bị người ta đem ném sự thực cay đắng vào mặt một lần nào!
Trái tim và khối óc là hai vật quý nhất trời ban cho loài người, để làm tăng giá trị của mình, cần phải được đem dùng một cách mãnh liệt, cần phải đem hun vào lò lửa nóng của thế sự thì nó mới chịu “nhả” ra hết chất vàng của nó.
(Trích từ tiểu thuyết Một người)
* Một định nghĩa về hạnh phúc
“Tôi có cảm tưởng như tôi đã hiểu hạnh phúc là gì. Nó không ở đâu cả, nó ở ngay trong hành động của ta. Chúng ta đi tìm hạnh phúc trong yêu đương, chúng ta đi tìm hạnh phúc trong hôn nhân, chúng ta đi tìm hạnh phúc trong sự thành tựu của những công việc chúng ta mưu toan, chúng ta đi tìm nó ở những kết quả.
Nếu chúng ta đi tìm như thế thì chúng ta không tìm thấy nó ở đâu cả. Cứ hành động đi với tất cả lửa thiêng và niềm tin, đó là hạnh phúc rồi. Hạnh phúc toát ra ở ngay việc làm, chứ không phải chờ ở kết quả…”
(Trích từ tiểu thuyết Người chồng hoàn toàn)
Vũ Bằng
Vài nét tiểu sử
Vũ Bằng sinh năm 1914, mất 1984. Tác phẩm đã in trước 1945: Lọ Văn, Cai, Một mình trong đêm tối, Truyện hai người, Để cho chàng khỏi khổ. Sau 1954, tiếp tục cho in Miếng ngon Hà Nội, Thương nhớ mười hai, Bốn mươi năm nói láo.
Buồn vui đời viết
Một vài nét về con người thường chỉ được biết tới qua hình ảnh nhân vật Hoàng trong Đôi mắt của Nam Cao, song sự thực là có một đời sống phong phú hơn hình ảnh biếm họa đó rất nhiều.
Mặc dù đa số sinh ra và lớn lên vào những năm đầu thế kỷ XX và một số còn sống đến gần đây, những năm bảy mươi, tám mươi, song khi được miêu tả trong các tài liệu văn học sử, các nhà văn tiền chiến thường bị đặt trong một khoảng cách khá xa vời. Giá trị của họ bị tuyệt đối hóa, người tốt tốt quá, người kém thì xấu xa tệ bạc quá. May thay, trong thực tế, họ không hẳn như vậy.
Trừ một hai người số phận gọn gàng mạch lạc, còn phần lớn, cũng như chúng ta bây giờ, họ có một cuộc sống xô bồ tùy tiện, cư xử lúc khôn lúc dại, tác phẩm viết ra cái dở cái hay và khi nhìn lại ở đó có rất nhiều điều vô lý, bất thường, tối sáng trộn lẫn, gây phiền phức cho những ai muốn cái gì cũng rõ ràng. Song chính vì thế, đó lại là những cuộc đời rất hấp dẫn.
Vũ Bằng là một trường hợp khá tiêu biểu.
Một hình ảnh tương tự
Để có một ý niệm sơ bộ về Vũ Bằng (nhất là đối với những ai không chuyên đi vào mọi ngóc ngách của đời sống văn học trước 1945) có lẽ tiện nhất là hãy so sánh ông với một nhà văn bây giờ còn được biết nhiều và để lại một ấn tượng rõ rệt, là Lê Văn Trương. Cả hai cùng là những “ông lớn” một thời: Lê Văn Trương viết cho Trung Bắc tân văn, trấn giữ ích hữu, có tác phẩm đều đều đăng trên Phổ thông bán nguyệt san. Còn Vũ Bằng thì ngoài việc trông nom mấy tờ báo lớn như Tiểu thuyết thứ bảy, Truyền bá, nghe nói ông còn gác gôn về nội dung sách cho nhà xuất bản Tân dân, trở thành một thứ quân sư, hoặc nói như Tô Hoài, một thứ cai thầu, khống chế công việc các loại đàn em trong nghề viết lách. ở vai trò này – vai trò người góp phần tổ chức quá trình văn học đương thời – Vũ Bằng hiện ra như một con người năng nổ, xốc vác, chỗ nào cũng có mặt, sự giao thiệp thật rộng. Thường khi người ta thấy ông xởi lởi hào hiệp. Song cũng không phải không có lúc ông phá quấy người này, chọc ghẹo người kia, và đòn phép với một người khác nữa. Được cái tính ông hồn nhiên, nhẹ nhõm, nên bực bội đến mấy rồi người ta cũng xuề xòa cho qua.
Trên phương diện người cầm bút mà xét, Vũ Bằng và Lê Văn Trương giống nhau ở chỗ viết đều đều, viết rất khỏe. Đặt bên cạnh lối làm nghề có phần chặt chẽ, khổ hạnh của các cây bút Tự Lực văn đoàn và một số nhà văn đương thời, thì cả hai có phần buông tuồng tùy tiện. Không phải là họ không có tâm huyết. Song họ thích sống và viết thoải mái chỉ cốt sao nói có người nghe, viết có người đọc. Tác phẩm của Lê Văn Trương vốn nhất quán ở những lời rao giảng đạo đức lộ liễu và triết lý người hùng nổi tiếng một thời. Về phần mình, ngòi bút Vũ Bằng còn dông dài, phóng túng hơn, bởi vậy, trong đời sống văn học, hầu như không ai là không biết ông, song tổng kết lại, ngay một nhà phê bình đương thời là Vũ Ngọc Phan, khi phân tích giới thiệu Một mình trong đêm tối, Truyện hai người… cũng chỉ dùng đến những lời lẽ dè dặt.
Thương nhớ cuộc đời “đấu láo”
Nhưng không phải những gì viết ra dưới ngòi bút Vũ Bằng đều “trôi tuột” đi cả.
Khoảng 1976 - 1977, nhà văn Nguyễn Minh Châu từng kể lại với bạn bè đồng nghiệp một mẩu chuyện nhỏ: có lần, một vị đại tá về hưu, rỗi rãi tới gặp tác giả Dấu chân người lính, nhờ giới thiệu sách để đọc. Nhu cầu của vị độc giả này hơi khó thỏa mãn một chút: ông muốn có một quyển nào đọc vừa nhẹ nhàng lại vừa sâu sắc, nhất là hợp với lớp người lớn tuổi, thích nghiền ngẫm sự đời. Nguyễn Minh Châu giới thiệu một tác phẩm của Vũ Bằng. Vị đại tá kia đọc xong thích quá, cứ nhắn có quyển nào tương tự mách hộ, Song Nguyễn Minh Châu chỉ cười cười mà trả lời rằng khó lắm, sách hay đâu mà sẵn thế!
Tác phẩm của Vũ Bằng mà Nguyễn Minh Châu kể ở đây là Thương nhớ mười hai, cuốn sách trong đó tác giả ôn lại những kỷ niệm về một quãng đời đẹp nhất của mình. Bấy lâu mải viết văn viết báo chọc quấy thiên hạ, giờ đây Vũ Bằng mới thật trở về với bản thân. Trong thâm tâm, ông bảo ông chỉ viết cho một người duy nhất. Nhưng nhiều độc giả lại tìm thấy ở đây những nỗi niềm tương tự: tưởng như ông đã viết riêng cho họ vậy.
Một tác phẩm đáng chú ý khác, cũng được Vũ Bằng hoàn thành những năm cuối đời, là cuốn hồi ký Bốn mươi năm nói láo. Những ai muốn hiểu cuộc sống láo nháo của những người cầm bút trước 1945, có thể tìm thấy ở đây những chi tiết thú vị. Mặc dù khi kể lại những trò ngang ngược mà đám viết văn viết báo như mình đã làm thời còn trai trẻ, Vũ Bằng dùng lối nói đùa bỡn, nghịch ngợm, song đằng sau những chuyện tào lao đó, người đọc vẫn bắt gặp ở tác giả một tình yêu nghề nghiệp sâu nặng, đó chính là lý do khiến cho cuốn sách đọc khá cảm động.
Ngòi bút khai lối mở đường
Mỗi khi nói tới nghề viết văn, người ta có thói quen nhấn mạnh đây là một thứ lao động cá nhân, mỗi người cày cuốc chăm sóc riêng mảnh đất của mình. Điều đó là đúng, nhưng không phải chỉ có vậy; cũng như ở các nghề khác, ở đây, những người lao động đơn độc thường vẫn vừa làm, vừa không quên ngó ngàng để ý công việc của người bên cạnh. Và không ít trường hợp hạt người này gieo, lại được người khác chăm tưới thu hoạch.
Trở lại câu chuyện có liên quan đến Vũ Bằng và lớp nhà văn tiền chiến. Khoảng đầu những năm ba mươi của thế kỷ này, văn xuôi Việt Nam còn rất mới mẻ, đang phải dò dẫm học hỏi nhiều mặt. Chẳng hạn, trước đây văn xuôi ta chỉ có lối viết rành rẽ, tách riêng ý nghĩ và hành động của con người (Kể cả một văn tài như Nguyễn Công Hoan cũng thuộc phạm vi kiểu văn xuôi đó). Còn lối viết bám sát đời sống nội tâm, để cho ý nghĩ và hành động nhân vật quyện chặt lấy nhau, phải về sau mới có. Người áp dụng thành thục hơn cả lối viết này là Nam Cao. Nhưng theo nhà văn Tô Hoài cho biết, chính Vũ Bằng là người mở đầu. Do đọc nhiều sách Pháp, ông đã tự mình làm cuộc “chuyển giao công nghệ”, mang lối viết có hơi hướng độc thoại nội tâm đó vào văn xuôi tiếng Việt. Đọc hồi ký Cai và nhiều truyện ngắn tiểu thuyết của Vũ Bằng, rồi Nam Cao, Tô Hoài mới viết theo.
Một chuyện như vậy, nếu như gần đây, Tô Hoài không viết ra, thì cũng không ai để ý.
Không một cành hoa cho người mở lối. Đấy là một sự thực thông thường, mà cũng là điều làm chạnh lòng những ai quý mến Vũ Bằng: đời ông quá nhiều dang dở! Song nghĩ cho kỹ, ở một thời kỳ cả nền văn xuôi luôn luôn vận động như thời tiền chiến, một đóng góp như thế của Vũ Bằng, đã là đáng kể lắm rồi. Và với một người thường xuyên “mo-phú” hết, bất chấp mọi chuyện lặt vặt, cốt được làm nghề, sống chết với nghề, thì một sự ghi nhận như thế đã là một niềm an ủi.
Thương nhớ mười hai và một cảnh quan văn độc đáo
Em có tài nấu nướng
Anh có tài ngợi khen
Xuân Diệu
Tuy không ghi thành văn bản, nhưng trong những năm thuộc về cái gọi là thời bao cấp, chúng ta có những cái lệ mà nhiều người thấy phải e nể, giữ gìn và nếu vô ý xâm phạm sẽ lập tức thấy hãi sợ – một nỗi sợ hãi rất vô lý mà vẫn cứ cảm thấy không thể từ bỏ nổi. Ví như có cái lệ không nên nói đến ăn ngon mặc đẹp. Thích ăn ngon được hiểu ngầm là một thói xấu. Và nói về ăn ngon một cách say sưa cũng đã coi như mắc tội.
Nay thì… Nay thì có khác!
Ngay ở Hà Nội, nhiều cửa hàng đặc sản mở cửa, nhiều nơi đằng sau tấm biển thông báo các món ăn có chua rõ tên người đầu bếp, để ghi nhận rằng tài nấu ăn cũng là một thứ tài đáng kính trọng. Bánh cốm Nguyên Ninh và nhiều loại bánh ngon khác “tái xuất giang hồ” như để nhắc nhở với mọi người rằng trước đây người Hà Nội cũng biết ăn cho ra ăn và cách làm các món ăn cũng tinh vi lắm.
Giờ đến lượt những cuốn sách hay đặc tả cho hết cách dân ta vẫn ăn và những năm ngẫm nghĩ hưởng thụ thường đến trong khi ăn, từ đó, một thứ văn hóa ăn đã hình thành – những cuốn sách ấy được xuất bản rộng rãi không sợ bị ai lườm nguýt.
ấy là, chẳng hạn, một số truyện trong Vang bóng một thời và nhiều bài ký khác của Nguyễn Tuân trong đó có bài Phở, bài Giò lụa, bài Cốm, in vào tập Cảnh sắc và hương vị đất nước, cả hai đều in ra 1988; ấy là, chẳng hạn, Thương nhớ mười hai của Vũ Bằng bắt đầu in lại từ 1989.
Quả thật, ít thấy ở đâu nói về các món ăn cũ một cách kỹ càng tỉ mỉ, thậm chí thành kính, thiêng liêng, như trong những trang sách của nhà văn họ Vũ.
Từ các món chả cá, gỏi cá, cháo ám nấu từ cá anh vũ Việt Trì, ăn vào tháng Hai, cho đến gạo mới chim ngói tháng chín; từ cá rô don nấu rau cải đến nõn khoai kho tương; từ mấy giọt dầu cà cuống thoang thoảng, tới cái vị “nhận nhận bùi bùi, béo béo, thanh thanh” của cà cuống thịt, mà “người tục có thể ăn cả trăm con không biết chán”… Rồi nhót, mận, rượu nếp giết sâu bọ mồng năm tháng năm, quả quýt ngọt lừ tháng mười. Rồi nhãn Hưng Yên tháng sáu, cốm hồng tháng tám. Rồi xôi và chè đường, chè đậu đen, chè hoa cau, “cái hệ thống bao la bát ngát của chè” như tác giả nói, trong đó nổi nhất chè cốm, chè củ mài, và cả những thứ rất đơn giản, rất rẻ mà cũng không quên được như chè lam, chè bà cốt… Mấy chục mấy trăm món thức ăn ấy, thứ nào cũng được đưa lên tới trình độ thời trân, thứ nào cũng được tác giả cho là “độc nhất vô nhị”, “thần sầu quỷ khóc”, “khoái khẩu cái”, “quỷ thần không hưởng thì thôi, chứ hưởng một chén, chắc chắn cũng phải đòi ăn chén nữa”.
Đọc sách, người đàn ông muốn làm nũng vợ có thể đặt hàng để vợ, theo đúng quy cách được tả trong sách mà trổ tài phục vụ chồng con lấy một hai lần. Và sau khi đã nghiệm thu, đã đóng dấu chứng nhận phẩm chất rồi, sẽ bảo nhau rằng những trang sách này giống như một thứ hướng dẫn du lịch; một thứ tài liệu tham khảo không thể thiếu cho những cuốn từ điển về ăn uống của người Việt, sẽ được biên soạn sau này; một thứ sách nhập môn cho một môn khoa học có tên nửa nôm nửa tự: đất nước học.
Tuy nhiên, cái hấp dẫn cái đáng yêu của Thương nhớ mười hai không phải ở chỗ kể các món ăn ấy ra mà là đặt chúng vào một khung cảnh đời sống hết sức độc đáo.
Thuận theo mười hai tháng trong một năm – mà tháng nào cũng là một trời thương nhớ – tác giả đồng thời phác ra một số nét sinh hoạt tinh thần của các vùng đất chung quanh Hà Nội: những ngày tết; các dịp lễ hội; những phong tục dân dã với tất cả sự phiền phức mà ai cũng tự nguyện chấp nhận; và cả những bức tranh phong cảnh, mấy ruộng rau cần, dăm bóng sầu đâu (xoan ta), những thoáng run rẩy trong thời tiết “cái buồn của tháng tám nên thơ, qua khúc rẽ, cái buồn của tháng chín ủ ê, day dứt”, v.v… và v.v… Tất cả là những mắt xích khác nhau của cái guồng máy chung, hoặc, như người ta hay nói, những bộ phận khác nhau của một cảnh quan chung, cảnh quan văn hóa.
Cảnh quan ấy nhất quán trong không gian và liên tục trong thời gian.
Ngòi bút để miêu tả cảnh quan ấy thì điêu luyện, tinh tế, và nếu có lúc, người viết có vẻ như dẻo mồm, khéo tán, làm duyên, thì cũng là, như chính tác giả vẫn hay dùng, “duyên không chịu được”.
Còn một yếu tố nữa, suy cho cùng, cũng thuộc về cảnh quan văn hóa, nhưng lại được tác giả khai thác theo một cách khác, để nó trải ra bàng bạc suốt gần ba trăm trang sách và tạo nên một thứ sương khói của tác phẩm. Đó là mối quan hệ gia đình.
Nguyên Thương nhớ mười hai được viết ra nhân một lý do riêng: tác giả vào miền Nam và luôn luôn nhớ tới đất Bắc, cái xứ sở mình và người vợ cũ từng ở. Người đàn bà có tên là Quỳ chỉ được nhắc ở vài chỗ. Nhưng mỗi dòng mỗi chữ trong sách dường như cất lên cốt cho người ấy nghe, dành riêng cho người ấy đọc. Đấy cũng là mối dây đầu tiên để cả guồng máy đời sống quá vãng cùng sống động trở lại. Qua hồi ức thấy hiện lên bóng dáng một gia đình, trong gia đình ấy vợ chồng “tương kính như tân” ân cần với nhau, chiều chuộng nhau, mối quan hệ có cái gì rất cũ, nhưng lại thanh nhã, thân mật, ấm cúng.
Đã đành là hồi ức bao giờ cũng đẹp, nhưng hồi ức về gia đình ở đây còn như được lý tưởng hóa nữa, một lối tín ngưỡng một cách thờ phụng mà người đứng ngoài phải coi trọng và… thầm ao ước. Giọng kể của Vũ Bằng trong những đoạn ấy ung dung tự tin, đôi khi làm người ta liên tưởng tới giọng của triết gia Lâm Ngữ Đường trong cuốn sách được cả thế giới bái phục: Một quan niệm về sống đẹp.
- Ồ, cách sống của người Việt cũng có vẻ đẹp riêng của nó chứ!
Tình yêu của Vũ Bằng với đất Bắc là một thứ tình yêu được gián cách trong không gian. Thông cảm hơn cả với cuốn sách, do thế, trước tiên phải là những ai cùng cảnh ngộ với người xưng tôi trong sách.
Nhưng không bắt buộc phải xa Hà Nội hàng ngàn cây số, người ta mới có được tình yêu mê mệt như vậy.
Còn một thứ gián cách nữa, cũng gợi thương nhớ đến quay quắt, là gián cách trong thời gian.
Cùng nhẩm lại thì thấy những chuyện mà Vũ Bằng kể đã thuộc về một quá khứ xa xôi, từ đó tới nay có tới trên dưới năm chục năm cách biệt. Thay thế cho cái thành phố thanh vắng tĩnh mịch của người đi bộ và những chiếc xe kéo chậm chạp hồi ấy là một Hà Nội chen chúc hàng chục vạn xe máy, một Hà Nội chưa hiện đại nhưng chỗ nào cũng ngổn ngang vật liệu xây dựng và lòng người thì cuống quýt tất bật không yên. Một thanh niên Hà Nội luôn luôn phải đi giữa đường phố bụi bặm hôm nay thật khó lòng tưởng tượng có lúc thành phố mình “đường sá lại sạch như lau” và “lá cây ngọn cỏ thì xanh ngăn ngắt” lúc nào cũng như mời người ta đi dạo.
Như thế thì giữa người độc giả ấy với người viết sách sao lại không thể bảo là “cùng một lứa bên trời lận đận”? Và ngay trên đất này, nỗi sầu xứ của nhà văn giờ đây không được mấy ai biết tới kia, sao lại bảo là không được chia sẻ đầy đủ?.
Mục lục
Lời dẫn
Chương một: Các giá trị cổ điển
Nguyễn Gia Thiều
Rực rỡ và khắc khoải
Hồ Xuân Hương
Một ham muốn sống “thật đã đầy, thật trọn vẹn”
Tú Xương
“Thành thì đen kịt, đốc thì lang”…
Tú Xương, nhà báo
Lẳng lặng mà nghe nó chúc nhau…
Tản Đà
Không chỉ thuộc về núi Tản sông Đà
Một phương diện của tính cách dân tộc trong thơ
Tự nhiên, thành thực cùng một chút say sưa
Chương hai: Giữa hai nền văn hóa
Phan Khôi
Ngòi bút “hiếu sự”
Ngô Tất Tố
Nhà nho thức thời, ngòi bút tình cảm
Chương ba: Những người khai phá
Khái Hưng
Người có lẽ đã sinh vào mùa xuân
Thế Lữ
Mở đường táo bạo và dừng lại đúng lúc
Thạch Lam
Về với cội nguồn từ văn hóa
Mối thiện cảm kín đáo
Chương bốn: Nối tiếp quá khứ
Nguyễn Công Hoan
Những cái nháy mắt tinh nghịch
Tú Mỡ
Biết cười tức là biết sống
Sự thanh thản của người nghệ sĩ
Lưu Trọng Lư
Người ấy là một thi nhân
Chương năm: Vùng vẫy trong môi trường mới
Lê Văn Trương
Hiệp sĩ của một trường đời éo le
Lời kêu gọi: Phải biết vượt thoát khỏi những định kiến
Vũ Bằng
Buồn vui đời viết
Thương nhớ mười hai và một cảnh quan văn hóa độc đáo.
Vương Trí Nhàn
Theo https://vuongtrihai.wordpress.com/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét