Tiến sĩ sử học Keith Weller Taylor
hiểu sai bài thơ của Thẩm Thuyên Kỳ
Tiến sĩ Keith Weller Taylor hiện là giáo sư khoa Á Châu học
(Asian Studies) ở đại học Cornell, New York. Ông là tác giả cuốn sách "The
Birth of Vietnam," (University of California Press, 1983), một tư liệu về
cổ sử Việt Nam từ thời thượng cổ cho đến thế kỷ X. Cuốn sách được phát triển từ
luận án Tiến sĩ của ông.
Trong Chương 5 của cuốn sách, với chủ đề "The
Protectorate of An Nam" (Công cuộc đô hộ ở An Nam), ở tiểu mục
"Exiles" (Những người bị biếm trích), nhân kể tên các quan lại Trung
quốc thời nhà Đường có tội bị đày đến những nơi xa xôi ở An Nam Đô hộ phủ, tiến
sĩ K. W. Taylor có nói đến nhà thơ Thẩm Thuyên Kỳ và dịch một bài thơ của nhà
thơ này. Đây là bản dịch tiếng Anh của Ts. Keith Weller Taylor in trong sách:
I have heard it said of Giao Chỉ
That southern habits penetrate one’s heart
Winter’s portion is brief;
Three seasons are partial to the brightly wheeling sun
Here Commissioner To obtained a kingdom
Shih Hsieh has long been roaming the nether world.
Village dwellings have been handed down through generations
Fish and salt have been produced since ancient times
In remote age, the people of Yueh sent pheasants as tribute
The Han general pondered the sparrowhawk
The northern Dipper hangs over Mount Ch’ung
The south wind pulls at the Changsea
Since I last left home, the months have swiftly come and gone
My hairline shows that I have grown old
My elder and younger brothers have yielded to their fates
My wife and children have departed to reap their destinies.
An empty path, a ruined wall, tears;
It is clear that my heart has not echoed Heaven’s will.
(The Birth of Vietnam, trang 185 – 186)
Dịch nghĩa:
Ta thường nghe người ta nói về xứ Giao Chỉ
Rằng các tập quán của người phương nam ăn sâu trong lòng họ
Mùa đông thì ngắn
Ba mùa đều có mặt trời chói lọi
Tại đây Hiệu Úy Đà từng lập nên một vương quốc
Sĩ Nhiếp mải đi chơi dông dài dưới âm phủ
Xóm làng truyền lại từ đời này sang đời khác
Từ xưa người ta đã biết đánh cá và làm muối
Từ rất xa xưa người Việt đã cống chim trĩ
Viên tướng nhà Hán trầm tư nhìn chim diều hâu rơi
Sao Bắc đẩu (Đại hùng tinh) treo trên (núi) Trung sơn
Gió nồm thổi trên (biển) Trường hải
Ta đã xa nhà lâu rồi
Mái tóc cho ta thấy mình già
Các anh em ta đã phải chịu theo vận mệnh của họ
Vợ con ta đã chia lìa để nhận lấy số phận mình
Một con đường trống trải, một bức tường đổ nát, nước mắt
Thật là lòng ta không vọng lại ý trời.
Giải thích vài điểm trong bản dịch bài thơ:
-Hiệu Úy Đà nói trong bài thơ là Triệu Đà, người đã thành lập
nước Nam Việt từ thế kỷ III trước công nguyên, bao gồm cả lưỡng Quảng của Tàu.
-Sĩ Nhiếp là viên thái thú cai trị xứ Giao Chỉ vào cuối thời
nhà Hán.
-Chuyện người Việt cống chim trĩ là nhắc một sự kiện thời vua
Thành vương nhà Chu vào khoảng cuối thiên niên kỷ thứ hai trước công nguyên, có
phái bộ sứ giả nước Việt Thường đem tặng triều đình nhà Chu một đôi chim trĩ trắng.
-Viên tướng nhà Hán nhìn chim diều hâu rơi là tên tướng Mã Viện
đem quân đi đánh hai Bà Trưng. Khi đóng quân ở hồ Lãng Bạc, y nhìn thấy một con
diều hâu cố bay trong mưa và rơi xuống nước chết đuối.
*
Câu thơ thứ hai trong bài dịch có ý lạ quá. Tập quán mà không
ăn sâu vào trong lòng người để thành thói quen lập đi lập lại nhiều lần thì nó
đã không có dịp trở thành tập quán. Lẽ nào một nhà thơ nổi tiếng lại phát biểu
một điều hiển nhiên như vậy?
Người dịch, tức tác giả cuốn sách, chỉ nói bài thơ của Thẩm
Thuyên Kỳ mà không dẫn tựa và nguyên tác chữ Hán để giúp người đọc biết đó là
bài thơ nào và có dịp đối chiếu bản dịch.
Thẩm Thuyên Kỳ (656-714/715) là một nhà thơ nổi tiếng thời sơ
Đường bên Trung quốc. Làm quan dưới triều Đường Cao Tông, Thẩm Thuyên Kỳ bị cáo
buộc tội tham nhũng, bị biếm đi Hoan Châu, tức vùng Nghệ An Thanh Hóa của Việt
Nam bây giờ. Được biết khi ở Hoan Châu ông có làm nhiều thơ. Nhiều bài trong số
đó, như Cố ý (Ý xưa), Tạp thi, Tại Viễn Hoan Châu (Ở
châu Hoan xa xôi) vân vân, thường được một số người Việt lớn tuổi nhắc đến, và
thậm chí có người dịch thơ ông nữa. Vì vậy nhờ Google tìm Thẩm Thuyên Kỳ trên
Internet và truy ra bài thơ không khó lắm. Đó là bài thơ ngũ ngôn trường
thiên Độ An Hải nhập Long Biên (Vượt biển An Hải vào Long Biên).
Ngoài bài thơ chữ Hán kèm bản phiên âm, trên trang mạng này còn có cả một bài dịch
thành thơ lục bát của Hồ Bạch Thảo.
渡安海入龍編
嘗聞交趾郡，
南與貫胸連。
四氣分寒少，
三光置日偏。
尉佗曾馭國，
翁仲久遊泉。
邑屋連甿在，
魚鹽舊產傳。
越人遙捧翟，
漢將下看鳶。
北斗崇山掛，
南風漲海牽。
別離頻破月，
容鬢驟經年。
昆弟搉由命，
妻孥割付緣。
夢來魂尚擾，
愁委病空纏。
虛道崩城淚，
明心不應天。
Ðộ An Hải nhập Long Biên
Thường văn Giao Chỉ quận,
Nam dữ quán hung liên.
Tứ khí phân hàn thiểu,
Tam quang trí nhật thiên.
Úy Ðà tằng ngự quốc,
Ông Trọng cửu du tuyền.
Ấp ốc liên mang tại,
Ngư diêm cựu sản truyền.
Việt nhân dao phủng địch,
Hán tướng hạ khan diên.
Bắc Ðẩu sùng sơn quải,
Nam phong trướng hải khiên.
Biệt ly tần phá nguyệt,
Dung mấn sậu kinh niên.
Côn đệ tồi do mệnh,
Thê noa cát phó duyên.
Mộng lai hồn thượng nhiễu,
Sầu ủy bệnh không triền.
Hư đạo băng thành lệ,
Minh tâm bất ứng thiên.
Bài thơ dịch của Hồ Bạch Thảo
Vượt biển An Hải vào Long Biên
Nghe đồn Giao Chỉ nơi này,
Người Nam có tục lấy dùi xuyên hông.
Bốn mùa, lạnh ít về đông,
Tiết trời nóng nực sáng trong xế chiều.
Úy Ðà riêng cõi thiết triều,
Ngao du Ông Trọng, viếng nhiều suối khe.
Làng nông trù mật cửa nhà,
Ngư dân cá muối ông cha nối đời.
Ðua vui chim trĩ múa chơi,
Tướng Hán mãi ngắm diều rơi xuống hồ.
Núi cao, Bắc đẩu lững lờ,
Gió hiu hiu thổi, tràn bờ nước lên.
Xa nhà đã mấy tháng liền,
Ðầu bù tóc rối liên niên dãi dầu.
Vận trời! em út nơi đâu?
Vợ con chia cắt phó cầu ông xanh.
Buồn vương nhiễu giấc mộng lành,
Niềm đau chứa chất bệnh hành chiếc thân.
Nước mắt trút cả thành sầu,
Tấm lòng trong sạch sao chưa thấu trời ! (i)
Câu thứ hai trong bài thơ dịch của Hồ Bạch Thảo lại lạ hơn. Ấy
là không phải tập quán ăn sâu vào lòng như Tiến sĩ K.W. Taylor nói mà là người
ta cầm dùi đâm vào hông! Chỉ cùng một câu thơ mà hai người dịch khác nhau đến
thế! Nhưng lần này đã có bản nguyên tác chữ Hán của bài thơ để đối chiếu và xác
định câu thơ dịch của hai người.
Câu thơ thứ hai trong nguyên tác: 南與貫胸連 (Nam
dữ quán hung liên) có vẻ khó hiểu. Giở từ điển Hán Việt ra tìm vẫn cứ thấy lấn
cấn, nhất là hai chữ Quán và Hung khiến câu thơ trở nên mơ hồ, diễn giải cách
nào cũng khó thông. Mỗi chữ Hán có thể mang nhiều nghĩa, nhưng nghĩa căn bản của
từng từ phù hợp với ngữ cảnh câu thơ là:
Đâm vào bụng hay vào hông có lẽ không chết ngay, nhưng sự đau
đớn của hành động vô lối này sao có thể có người nào ngu xuẩn bắt chước truyền
nhau để thành tập tục (habits) được?
Với vốn liếng chữ Hán không đầy một chiếc lá me, tôi đã phải
gởi câu thơ thứ nhì này đi cầu viện Tiến sĩ Phạm Hải (Frank Pham), trong nhóm
Chữ Nghĩa Dầm Dề. Là một một người rất uyên bác, Frank Phạm được mọi thành viên
trong nhóm nhất trí coi là cây Tự Điển sống, anh luôn sẵn sàng giúp anh em qua
cơn ngặt. Ngay lập tức, tôi nhận được hồi âm của tiến sĩ Phạm Hải mách một đường
link để tham khảo. Mở đường link, được những dòng này:
贯胸（贯胸）
亦作"贯匈"。传说中的古国名。后亦泛指海外诸国。《逸周书·王会》： "正西昆仑、狗国、鬼亲、枳己、闟耳、贯胸、雕题、离丘、漆齿。"《山海经·海外南经》："贯匈国在其东，其为人匈有窍。" 唐 沈佺期 《度安海入龙编》诗："我来交趾郡，南与贯胸连。" 明 韩洽
《题李龙眠诸夷职贡图》诗："得毋旧本重临摹，左食、贯胸聊玩弄[1] 。"
Đại khái là: "Quán hung (贯胸)
cũng viết là贯匈, là tên một nước cổ trong truyền
thuyết (Trung quốc), về sau (từ Quán Hung) được dùng chỉ một quốc gia ở hải ngoại.
Sách Dật Chu thư của Vương Hội viết: ở hướng chánh tây Côn Lôn (có
các nước) Cẩu Quốc, Quỷ Thân, Chỉ Kỷ, Hấp Nhĩ, Quán Hung, Điêu Đề, Ly
Khâu, Tất Xỉ. (Người Trung quốc luôn đặt tên cho các nước khác một cách trịch
thượng như vậy đó)
嘗聞交趾郡
南與貫胸連
Thường văn Giao Chỉ quận,
Nam dữ Quán Hung liên.
Có nghĩa là:
Thường nghe ở quận Giao Chỉ
Phía nam gần nước Quán Hung.
Chẳng có chuyện lấy dùi xuyên hông hay có tập quán nào mà
không ăn sâu vào lòng người. Cả Ts Taylor và ông Hồ Bạch Thảo đều nhầm.
Ngoài ra, trong bản dịch tiếng Anh của tiến sĩ K. W. Taylor
còn nhiều điểm nhầm lẫn khác nữa không kém quan trọng,
*Câu 翁仲久遊泉 (Ông Trọng cửu du tuyền) được dịch
thành "Shih Hsieh has long been roaming the nether world." (Sĩ Nhiếp
đi nghêu ngao lâu dưới âm phủ) là có hai điểm sai.
2. Chữ Tuyền (泉) trong câu này có nghĩa là suối, như
"lâm tuyền" là rừng và suối. (Từ điển Thiều Chửu). "Cửu tuyền":
"chín suối" mới là âm phủ. "Cửu du tuyền": đi ngao du lâu
ngày trên chốn (nhiều) suối khe, chớ không phải rong chơi lâu ngày ở âm phủ.
夢來魂尚擾，
愁委病空纏
Mộng lai hồn thượng nhiễu,
Sầu ủy bệnh không triền.
Sự thiếu sót này có thể là do từ bản nguyên văn chữ Hán đã
tam sao thất bổn. Tôi đoán vậy, vì thấy trên mạng internet còn có một bản Độ
An Hải nhập Long Biên khác bắt đầu bằng
我來交趾郡 (Ngã lai Giao Chỉ quận) chớ
không phải "Thường văn..."
Hai chữ Hán tồi và xác trông từa tựa nhau, chỉ khác một
chút ở trên đầu chữ giai bên phải nên người chép lại đã chép sai.
Câu cuối cùng của bài thơ
虛道崩城淚，
明心不應天
Hư đạo băng thành lệ
Minh tâm bất ứng thiên.
Được dịch thành
An empty path, a ruined wall, tears;
It is clear that my heart has not echoed Heaven’s will.
Một con đường trống trải, một bức tường đổ nát, nước mắt
Thật là lòng ta không vọng lại ý trời.
Chỉ là không xác nguyên tác cho lắm, chớ có lẽ không có sự hiểu
lầm nào, tuy 崩城(băng thành) gợi ý thành quách điêu tàn hơn là một bức
tường thành đổ nát (a ruined wall). Và It is clear that my heart không
làm rõ được cái 明心 (minh tâm).
(i) Bài thơ và bản dịch của ông Hồ Bạch Thảo được chép từ trang này:
http://www.diendan.org/.
Thiếu KhanhTheo http://chimviet.free.fr/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét