Ca dao Việt Nam, văn hóa nhân bản
"Một cây làm chẳng nên non,
Ba cây chụm lại nên hòn núi cao."
Đạo lý Việt Nam, gọi là Việt Đạo, được truyền tụng từ thời thái cổ đến nay bằng ca dao, tục ngữ và Kinh Việt với những truyện dân gian mà người ta còn gọi là Sử thi hay Sử ngôn. Ngày nay, muốn hiểu cho tường tận những ca dao tục ngữ đó, ta cần suy luận theo người thái cổ với những âm điệu và ngôn ngữ xưa nay kèm những hình tượng xưa. Một trong những hình tượng xưa nhất nằm trong Kinh Dịch, nói cho chính xác là Việt Dịch.
[Việt Dịch với biểu tượng Âm Dương như sau:
* 1 khuyên-tròn, nằm trên trục thẳng đứng, là Dương --------> O
* 2 khuyên tròn, đối xứng qua trục Dương, là Âm --------> -------0--------0---
Trễ hơn về sau, người Hán Mông (vốn là dân du mục) đánh chiếm lấy "Trung Nguyên" (là lãnh thổ vùng Động Đình Hồ và phía nam sông Dương Tử sau này) rồi nhận vơ độc quyền nền văn minh Dịch Lý Nông Nghiệp của Tộc Bách Việt (Chinese Mithology of Anthony Christie/ Library of the World’s Myths and Legends, page 5; họ cũng đã thiêu hủy Liên Sơn Dịch và Quy-Tàng Dịch thuộc thời Hạ, Thương, Ân (các nhà Dịch Học như Thiệu Vĩ Hoa/dòng dõi Thiệu Khang Tiết; Lê Văn Quán... đều cho biết hiện những sách này không còn) sau khi đã đúc kết lại và sửa đổi biểu tượng Âm Dương thành "vạch liền" và "vạch đứt" (trong khi vẫn dựa trên Hà Đồ và Lạc Thư với những "nút kết thằng", tác-phẩm của Nòi Việt () rồi gọi là Chu Dịch (mà đành phải bỏ quên trục không-gian; mặc dầu như về cách cấu tạo chữ viết, người Trung Hoa luôn nói đến "ngang bằng, sổ ngay" như một câu thiệu nằm lòng. Sự thực là vì do "tiến bộ" của dụng cụ dùng để viết, họ không thể khoanh tròn nhỏ được nữa; vả lại khi điểm các chấm rời liền nhau thì chúng lại bị nối liền với nhau/ Chinese Character by Dr. L. Wieger and Davrout)].
Muốn giải thích cho rốt ráo những Sử ngôn xưa, ta không thể dùng biểu hiệu Âm
Dương của Chu Dịch sinh sau đẻ mụôn được, mà phải xử-dụng đến ký hiệu Âm Dương
là những "khuyên tròn"(đã xuất-hiện rất sớm trên Hà Đồ và Lạc Thư, và
trên trống-Đồng Lạc-Việt về sau) của Việt Dịch (đầu tiên chỉ là những "chấm"
tạo-hình, trên 2 lần 9 ô vuông của 2 Đồng Bánh Chưng lớn 4 lạt kết lại, để
hoàn tất 36 quân Trò-chơi KIANO công-bố năm 1993) như trong trường hợp câu
ca dao:
"Một cây làm chẳng nên non,
Ba cây chụm lại nên hòn núi cao."
Trong câu ca dao này, NON và NÚI là tiếng Việt, chúng có cùng nghĩa nhưng chữ thì khác; chữ Nôm gọi là SƠN, chữ Hán gọi là CẤN. Theo Việt Dịch:
* CÂY được khoác Tượng LÔI (Chấn) có hình như 1 gốc mọc lên 2 cành, hoặc hình 2 luồng điện xẹt nhau gây ra
* NÚI NON được khoác Tượng SƠN (Cấn) như hình ngôi nhà hay hang động, lànơi Người trú ngụ vào thời tiền-sử.
Xem thế, ta thấy 2 hình của LÔI và SƠN là hình lật úp (quay 180 độ) của nhau theo trục dọc: Một đằng giống hình cái bát úp xấp, một đằng giống hình cái bát lật ngửa. Cũng chính vì vậy, Tổ Tiên ta đã để hai hình đó kề nhau mà ví von, mà so-sánh vì khi lật ngược lên thì "CÂY chẳng khác gì NÚI" (nhưng Chấn và Cấn lại là 2 hình nghịch nhau). Đây mới chính là cái thú-vị của Việt Dịch trong văn chương chữ nghĩa.
[Chúng tôi xin mở ngoặc ở đây để nói rằng, một khi nhìn Tượng LÔI/ SƠN qua Việt Dịch như nói trên, chúng ta nhận ra rõ ràng đó là hình vẽ "cái chầy" để giã; trong khi đáng buồn cho các tác-giả người Đức và Mỹ, họ đã không dám vẽ "cái chầy/ PESTLE” để dẫn chứng kèm với quẻ Tượng TIỂU QUÁ theo Chu Dịch trong đề mục “History of Civilization” (đương nhiên là viết theo lời các Đại Dịch-Sư người Hán)/ Sách The I CHING or Book of Changes của Wilhelm/Baynes, Princeton University Press , seventh printing 1971, trang 334].
Hình ảnh đối chứng của CÂY và NÚI cũng đã được các nhà Dịch Học, tiền bối của chúng ta xử-dụng trong bài thơ sau đây:
Bắc Nam đâu cũng một non sông,
Đi, ở can chi phải bận lòng. - - 0 - - - - - 0- -
Vận nước hãy còn đang Kiển, Bĩ, - - 0 - - - - - 0 - -
Làm trai chi sá ngại lao-lung. O
Gió mưa mấy độ cây không chuyển, O
Sấm sét nhiều phen núi chẳng rung. - -0- - - - - -0- -
Việc trải qua rồi, rồi mới biết, - -0- - - - - -0- -
Non sông muốn thử khách anh-hùng.
Bài thơ này do cụ Phan Chu Trinh làm (năm 1908, khí các cụ Võ Hữu Kiên, Trần
Cao Vân, Huỳnh Thúc Kháng, Nguyễn Tiểu La và Phan Chu Trinh đang cùng ngồi tù ở
nhà lao Quảng Nam, thì các cụ Huỳnh, cụ Phan, cụ Nguyễn phải lên đường trước vì
bị đầy đi tù chung thân tại Côn Đảo) để nói lên tâm-sự của kẻ ở người đi. Trong
bài, “gió mưa”, “sấm sét” được ví với những tra-tấn, khủng-bố của thực dân Pháp
và tay sai; còn "cây" và "núi" được ví như chí khí của các
Cụ với một lòng vì Nước thương Nòi, không thể bị lay chuyển.
Trong ca-dao và thơ, CÂY và NÚI được đối nhau về bằng trắc đã đành, 2 Tượng của chúng còn đối nhau chan chát vì chúng là hình lật ngửa của nhau nữa (một đằng là “bát úp”, một đằng là "bát ngửa"), mà chúng ta đã thấy rõ qua biểu-tượng bằng Việt Dịch như ở trên.
Ta hiểu và thấy rõ ràng NÚI có khối chóp đặc 3 chiều; về CÂY thì khi nhìn phần phía ngọn, ta cũng thấy có hình NÚI, vậy thì làm gì có “đối” thật sự! Tiền nhân đã muốn ta nhìn thấy "đối qua Dịch Tượng".
Thường khi nói đến “cây” là người ta muốn nói đến chiều cao (bởi vì nói đến cây là nói đến “trèo", "trèo cao té nặng" v.v.) Đơn giản hóa đi, cây được vẽ bằng 1 đoạn thẳng đứng, có cành và tàn lá như chóp núi (cây thông là loại cây chịu rét rất giỏi là một thí-dụ) (h..
Để suy bì với NÚI, Tổ-Tiên ta đã nghĩ đến chuyện chụm ngọn 3 cây lại với nhau
(ngọn giao nhau và gốc choãi ra ở 3 hướng) hầu tạo được một hình khối tam giác 3 chiều rất khó bị lật chuyển, tương-tự như núi (h.2).
Khi so sánh CÂY với NÚI thì đúng là các Cụ đứng ở gần cây, và núi thì ở xa xa, hướng sau cây. Cây gần hơn nên ta thấy cây cao hơn núi, lớn hơn núi (chẳng khác nào khi ta đưa ngón tay chỉ mặt trăng, di chuyển ngón tay càng gần mắt hơn thì có lúc thấy "ngón tay ta lớn hơn mặt Trăng vậy" vậy. Phải nói là phương-pháp nhận xét tỉ giảo của Tổ Tiên ta vào thời xua cũng đã tinh tế lắm! mà vì chưa có chữ viết nên chỉ truyền khẩu lại.
Nhìn hình 2 và 3 ta thấy: Khi để 3 cây chụm lại với nhau, ta tạo được môt hình trái núi. Lúc cây ở gần, núi ở xa thì núi chẳng khác nào như một "hòn"(hòn non bộ) mà thôi. Chắc hẳn thời-gian xuất-hiện câu ca-dao này là thời-gian Tổ-Tiên ta biết dùng Tượng của Việt Dịch, và vào lúc đó mới chỉ có Việt Dịch thôi (Thời-gian hoàn-thành Việt Dịch phải là thời-gian ngay sau khi 2 bảng Hà-Đồ và Lạc-Thư xuất-hiện, với những chấm-tròn đen và trắng). Hồi đó các Ngài sống ở vùng Trung-nguyên nông-nghiệp, chỉ có đồi mà không có núi, khong như dân du-mục Hán Mông sống trên vùng cao-nguyên có núi cao và chuyên nghề săn bắn. Phải chăng câu ca-dao là một bài học đơn-giản nhưng chính yếu, nói lên nét giáo-dục từ thời Hùng-Vương dựng nước; cũng là sự chống-đối giữa văn-minh nông-nghiệp và nhóm người sống bằng du-mục săn bắn.
Thực sự khi truyền tụng câu ca dao này, Tổ Tiên ta muốn nói nhiều về nghĩa bóng của nó, chẳng khác nào câu hát "Đèo cao thì mặc đèo cao, lòng ta quyết chí còn cao hơn đèo!" hoặc "Đường đi khó, không khó vì ngăn sông cách núi, mà khó vì lòng người ngại núi e sông!" v..v...Hầu hết là những câu ca-dao tục-ngữ nhằm đề cao những giá trị Nhân Bản Việt Nam, đầy tính giáo-dục cao cả, nhắc nhở con cháu đoàn kết vượt khó khăn. Ba cây “chụm” lại mới có hình quả núi, chớ 3 cây nối lại thì tuyệt nhiên không phải. Ba cây chụm lại là một biểu tượng "vững như núi", nhất là khi 3 ngọn cây lại được cột lại với nhau. Ta còn thấy 3 cây chụm lại (cây dễ kiếm và rẻ tiền nhất là cây tre) như giàn treo gầu sòng, tát nước từ vũng thấp lên ruộng cao ở những miền quê thuộc Văn Lang Bách Việt xưa.
Chỉ với Tượng của Việt Dịch, chúng ta mới tìm thấy những hình ảnh đíchthực diễn tả
được đầy đủ lý nghĩa của Văn Hóa Dân Tộc. Thế mới biết, muốn hiểu rõ di sản
Văn Hóa của Tổ Tiên mà ta từng nghe nói "năm ngàn năm văn hiến”, ít nhất
chúng ta phải có tấm lòng Việt và tâm tư Việt trước đã; Tâm tư Việt dầy đặc
trong Việt Dịch và Việt Đạo. Không như những kẻ “cá nhân chủ nghĩa”, may mắn được
sống tạm ổn để “nuôi thân” (làm nô-tài) là đã vội thỏa mãn, không biết rằng đa
số đồng bào ta vẫn còn bị khinh chê (mà ngay mình cũng vậy) nên ta vẫn rất cần
quảng bá Văn Hóa Việt Nam với các cộng đồng bạn để cùng tôn trọng nhau. Khi người
Việt Nam được tôn trọng chung như vậy, sự làm việc của chúng ta mới được chú ý
và do đó dễ đem lại hiệu quả hơn. Lại có kẻ, vì cá nhân mình tạm thất bại, đã bất mãn
với tiền nhân, để buông lời rẻ rúng những biểu tượng văn hóa cố hữu, như Chùa Một Cột
chẳng hạn; có kẻ viết "Không thể cứu dù có là Thánh...." (lại nêu
hẳn tên riêng ra), mới đáng trách. Kẻ khác, tự nhận mình là "văn sĩ”, lại
trắng trợn sủa đổi cả những sự tích thần kỳ làm nên lịch sử hào hùng của Dân Tộc;
họ đã không hiểu nổi Gậy Thần 9 đốt có 2 đầu Sinh Tử (một bộ mặt mới của “cửu
cung bát quái” mà có lẽ họ quen thấy nhưng không nhận ra được) lại bịa ra là Gậy Thần
3 đốt .v .v . Thậm chí có người, đã không hiểu nổi những nhân thoại trong Cổ Sử
lại dám đề nghị lấy Việt lịch từ khi có Thành Cổ Loa thôi; họ không hiểu gì về ẩn dụ
"Thần Kim Qui" cả. Để đến nỗi có kẻ muối mặt viết “Tổ Quốc Ăn năn”; họ
chẳng hiểu gì hai chữ Tổ Quốc, họ cho rằng là L’état (tiếng Pháp) hay
Government (tiếng Mỹ) chăng? (Chỉ những “Đại Trượng Phu” mới biết coi nhẹ
mình, mở lối cho đại khối đồng bào, đại đa số trầm lặng nơi đáy tầng Dân Tộc vẫn
bị thế giới hiểu lầm. Có những nước cho rằng dân ta là dân Tầu, nước ta là một
quận huyện của Tầu, Văn hóa ta là vay mượn của Tầu .v . v . Những dân tộc khác
đó đâu biết rằng chỉ duy nhất dân Việt ta thờ cúng Tổ Tiên bằng Đồng
Bánh Chưng lớn buộc bằng 4 lạt, (9 ô vuông/ Magic Square 3) và Cây Mía (dựng cạnh
bàn thờ) tượng trưng Gậy Thần 9 đốt (mà người bình dân, ngay cả tại Bùi Chu
Phát Diệm tỉnh Nam Định, thường gọi là "Gậy Ông Vải").
Để tạm kết thúc, chúng tôi xin nhắc lời của một nhà giáo dục, cũng là nhà nghiên cứu Trống Đồng Lạc Việt, Giáo Sư Tiến Sĩ Dương Thiệu Tống: "Hãy nên có một tâm tư Việt khi nói về Văn Hóa Việt", bởi vì Văn Hóa Việt là Văn Hóa Nhân Bản.
Ba cây chụm lại nên hòn núi cao."
Đạo lý Việt Nam, gọi là Việt Đạo, được truyền tụng từ thời thái cổ đến nay bằng ca dao, tục ngữ và Kinh Việt với những truyện dân gian mà người ta còn gọi là Sử thi hay Sử ngôn. Ngày nay, muốn hiểu cho tường tận những ca dao tục ngữ đó, ta cần suy luận theo người thái cổ với những âm điệu và ngôn ngữ xưa nay kèm những hình tượng xưa. Một trong những hình tượng xưa nhất nằm trong Kinh Dịch, nói cho chính xác là Việt Dịch.
[Việt Dịch với biểu tượng Âm Dương như sau:
* 1 khuyên-tròn, nằm trên trục thẳng đứng, là Dương --------> O
* 2 khuyên tròn, đối xứng qua trục Dương, là Âm --------> -------0--------0---
Trễ hơn về sau, người Hán Mông (vốn là dân du mục) đánh chiếm lấy "Trung Nguyên" (là lãnh thổ vùng Động Đình Hồ và phía nam sông Dương Tử sau này) rồi nhận vơ độc quyền nền văn minh Dịch Lý Nông Nghiệp của Tộc Bách Việt (Chinese Mithology of Anthony Christie/ Library of the World’s Myths and Legends, page 5; họ cũng đã thiêu hủy Liên Sơn Dịch và Quy-Tàng Dịch thuộc thời Hạ, Thương, Ân (các nhà Dịch Học như Thiệu Vĩ Hoa/dòng dõi Thiệu Khang Tiết; Lê Văn Quán... đều cho biết hiện những sách này không còn) sau khi đã đúc kết lại và sửa đổi biểu tượng Âm Dương thành "vạch liền" và "vạch đứt" (trong khi vẫn dựa trên Hà Đồ và Lạc Thư với những "nút kết thằng", tác-phẩm của Nòi Việt () rồi gọi là Chu Dịch (mà đành phải bỏ quên trục không-gian; mặc dầu như về cách cấu tạo chữ viết, người Trung Hoa luôn nói đến "ngang bằng, sổ ngay" như một câu thiệu nằm lòng. Sự thực là vì do "tiến bộ" của dụng cụ dùng để viết, họ không thể khoanh tròn nhỏ được nữa; vả lại khi điểm các chấm rời liền nhau thì chúng lại bị nối liền với nhau/ Chinese Character by Dr. L. Wieger and Davrout)].
"Một cây làm chẳng nên non,
Ba cây chụm lại nên hòn núi cao."
Trong câu ca dao này, NON và NÚI là tiếng Việt, chúng có cùng nghĩa nhưng chữ thì khác; chữ Nôm gọi là SƠN, chữ Hán gọi là CẤN. Theo Việt Dịch:
* CÂY được khoác Tượng LÔI (Chấn) có hình như 1 gốc mọc lên 2 cành, hoặc hình 2 luồng điện xẹt nhau gây ra
* NÚI NON được khoác Tượng SƠN (Cấn) như hình ngôi nhà hay hang động, lànơi Người trú ngụ vào thời tiền-sử.
Xem thế, ta thấy 2 hình của LÔI và SƠN là hình lật úp (quay 180 độ) của nhau theo trục dọc: Một đằng giống hình cái bát úp xấp, một đằng giống hình cái bát lật ngửa. Cũng chính vì vậy, Tổ Tiên ta đã để hai hình đó kề nhau mà ví von, mà so-sánh vì khi lật ngược lên thì "CÂY chẳng khác gì NÚI" (nhưng Chấn và Cấn lại là 2 hình nghịch nhau). Đây mới chính là cái thú-vị của Việt Dịch trong văn chương chữ nghĩa.
[Chúng tôi xin mở ngoặc ở đây để nói rằng, một khi nhìn Tượng LÔI/ SƠN qua Việt Dịch như nói trên, chúng ta nhận ra rõ ràng đó là hình vẽ "cái chầy" để giã; trong khi đáng buồn cho các tác-giả người Đức và Mỹ, họ đã không dám vẽ "cái chầy/ PESTLE” để dẫn chứng kèm với quẻ Tượng TIỂU QUÁ theo Chu Dịch trong đề mục “History of Civilization” (đương nhiên là viết theo lời các Đại Dịch-Sư người Hán)/ Sách The I CHING or Book of Changes của Wilhelm/Baynes, Princeton University Press , seventh printing 1971, trang 334].
Hình ảnh đối chứng của CÂY và NÚI cũng đã được các nhà Dịch Học, tiền bối của chúng ta xử-dụng trong bài thơ sau đây:
Bắc Nam đâu cũng một non sông,
Đi, ở can chi phải bận lòng. - - 0 - - - - - 0- -
Vận nước hãy còn đang Kiển, Bĩ, - - 0 - - - - - 0 - -
Làm trai chi sá ngại lao-lung. O
Gió mưa mấy độ cây không chuyển, O
Sấm sét nhiều phen núi chẳng rung. - -0- - - - - -0- -
Việc trải qua rồi, rồi mới biết, - -0- - - - - -0- -
Non sông muốn thử khách anh-hùng.
Trong ca-dao và thơ, CÂY và NÚI được đối nhau về bằng trắc đã đành, 2 Tượng của chúng còn đối nhau chan chát vì chúng là hình lật ngửa của nhau nữa (một đằng là “bát úp”, một đằng là "bát ngửa"), mà chúng ta đã thấy rõ qua biểu-tượng bằng Việt Dịch như ở trên.
Ta hiểu và thấy rõ ràng NÚI có khối chóp đặc 3 chiều; về CÂY thì khi nhìn phần phía ngọn, ta cũng thấy có hình NÚI, vậy thì làm gì có “đối” thật sự! Tiền nhân đã muốn ta nhìn thấy "đối qua Dịch Tượng".
Thường khi nói đến “cây” là người ta muốn nói đến chiều cao (bởi vì nói đến cây là nói đến “trèo", "trèo cao té nặng" v.v.) Đơn giản hóa đi, cây được vẽ bằng 1 đoạn thẳng đứng, có cành và tàn lá như chóp núi (cây thông là loại cây chịu rét rất giỏi là một thí-dụ) (h..
Để suy bì với NÚI, Tổ-Tiên ta đã nghĩ đến chuyện chụm ngọn 3 cây lại với nhau
(ngọn giao nhau và gốc choãi ra ở 3 hướng) hầu tạo được một hình khối tam giác 3 chiều rất khó bị lật chuyển, tương-tự như núi (h.2).
Khi so sánh CÂY với NÚI thì đúng là các Cụ đứng ở gần cây, và núi thì ở xa xa, hướng sau cây. Cây gần hơn nên ta thấy cây cao hơn núi, lớn hơn núi (chẳng khác nào khi ta đưa ngón tay chỉ mặt trăng, di chuyển ngón tay càng gần mắt hơn thì có lúc thấy "ngón tay ta lớn hơn mặt Trăng vậy" vậy. Phải nói là phương-pháp nhận xét tỉ giảo của Tổ Tiên ta vào thời xua cũng đã tinh tế lắm! mà vì chưa có chữ viết nên chỉ truyền khẩu lại.
Nhìn hình 2 và 3 ta thấy: Khi để 3 cây chụm lại với nhau, ta tạo được môt hình trái núi. Lúc cây ở gần, núi ở xa thì núi chẳng khác nào như một "hòn"(hòn non bộ) mà thôi. Chắc hẳn thời-gian xuất-hiện câu ca-dao này là thời-gian Tổ-Tiên ta biết dùng Tượng của Việt Dịch, và vào lúc đó mới chỉ có Việt Dịch thôi (Thời-gian hoàn-thành Việt Dịch phải là thời-gian ngay sau khi 2 bảng Hà-Đồ và Lạc-Thư xuất-hiện, với những chấm-tròn đen và trắng). Hồi đó các Ngài sống ở vùng Trung-nguyên nông-nghiệp, chỉ có đồi mà không có núi, khong như dân du-mục Hán Mông sống trên vùng cao-nguyên có núi cao và chuyên nghề săn bắn. Phải chăng câu ca-dao là một bài học đơn-giản nhưng chính yếu, nói lên nét giáo-dục từ thời Hùng-Vương dựng nước; cũng là sự chống-đối giữa văn-minh nông-nghiệp và nhóm người sống bằng du-mục săn bắn.
Thực sự khi truyền tụng câu ca dao này, Tổ Tiên ta muốn nói nhiều về nghĩa bóng của nó, chẳng khác nào câu hát "Đèo cao thì mặc đèo cao, lòng ta quyết chí còn cao hơn đèo!" hoặc "Đường đi khó, không khó vì ngăn sông cách núi, mà khó vì lòng người ngại núi e sông!" v..v...Hầu hết là những câu ca-dao tục-ngữ nhằm đề cao những giá trị Nhân Bản Việt Nam, đầy tính giáo-dục cao cả, nhắc nhở con cháu đoàn kết vượt khó khăn. Ba cây “chụm” lại mới có hình quả núi, chớ 3 cây nối lại thì tuyệt nhiên không phải. Ba cây chụm lại là một biểu tượng "vững như núi", nhất là khi 3 ngọn cây lại được cột lại với nhau. Ta còn thấy 3 cây chụm lại (cây dễ kiếm và rẻ tiền nhất là cây tre) như giàn treo gầu sòng, tát nước từ vũng thấp lên ruộng cao ở những miền quê thuộc Văn Lang Bách Việt xưa.
Để tạm kết thúc, chúng tôi xin nhắc lời của một nhà giáo dục, cũng là nhà nghiên cứu Trống Đồng Lạc Việt, Giáo Sư Tiến Sĩ Dương Thiệu Tống: "Hãy nên có một tâm tư Việt khi nói về Văn Hóa Việt", bởi vì Văn Hóa Việt là Văn Hóa Nhân Bản.
Nguyễn Văn Thắng
Theo http://forum.trungtamasia.com/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét