Sương gió qua đường:
Con suối xà lách xoong
Thời còn đi bộ, ngày mấy dạo từ “nhà 14” ở ngã ba Trại Hầm
băng qua ấp Hồng Lạc để đến toà soạn báo tỉnh ở Tp. Đà Lạt. Chung cư nghèo nối với
cơ quan hiền bằng một cái ấp cần lao. Cần lao mà sang, thanh tao về phong thái,
lối cộng cư, cách mưa sinh, nghĩa tình người đời, nết ăn, nết ở... Cho tới nay,
khi đã có xe máy đi rồi, cứ đường nhựa to thẳng phóng, thế mà lâu lâu lại nhớ
cái ấp Hồng Lạc bèn rà qua nhìn nó( Là "khách" mà cứ như " người
thân", như "công dân" của ấp!)...
Biết rằng mỗi cái ấp ở phố núi Đà Lạt đều có số phận, có những
câu chuyện lưu dân riêng. Các ấp ở Đà Lạt hình thành bằng thứ trật tự giọng
nói, "chủ nghĩa đồng hương", tập trung quần tụ với nhau, như ấp người
Quảng, ấp người Hà Đông, ấp người Huế, ấp người Nghệ Tĩnh, ấp người Nam Định...,
thì cái ấp này lại rất hào kiệt, dung chứa tất tần tật người Việt từ đâu tới.
Lưu dân quần tụ phía trên hai bên con suối, còn không gian bên dưới trả cho nguồn
mạch tự nhiên lưu thông. Vào ở đây là sống hiền hoà, chan chứa cảm thông, nghĩa
tình. Cái tên "Hồng Lạc" nghe "Việt" quá, nhìn thấy tương
lai, nồng ấm, yêu đời yêu người. Có người phụ nữ thuộc diện lưu dân sau 1975 từ
miền Bắc vào sinh sống tại ấp này bằng nghề giặt quần áo thuê, một ngày muốn đỡ
nhọc nhằn hơn bằng cách “lên đời” mở lấy một quán cà phê cóc, chợt chị hỏi cái
gã trí thức lang thang nào đó:" đặt tên gì cho quán đây?". Anh chàng
lang thang: "Hồng Lạc". Mà thiệt là từ đó cô bác công dân của ấp đến
quán cà phê cóc ấy đông đen - vì hình như uống quán cà phê này mới thấy là
"quán nhà", “cà phê Hồng Lạc”, nó thân thương, sâu nặng, tên ấp mộc mạc
xưa cũ được gọi lên hàng ngày, và xoá ngay khoảng cách phân biệt Nam-Bắc, người
đến trước kẻ đến sau.
Một cái ấp cần lao đúng nghĩa. Thuộc vùng trung tâm thành phố
du lịch, mà chả dây dưa, hưởng dư lợi gì của du lịch. Mấy trăm căn nhà từ tốn
neo đậu theo vách thung lũng, dọc hai bên của con suối dài hơn 1,5km - không có
căn nào gọi là "khách sạn". Nơi đó có những người sống bằng nghề chụp
hình dạo; có người sống bằng chạy xe thồ; có bác sống bằng nghề đánh xe ngựa;
có cô điếm già; có người chở ga cho các bà đầu bếp; có anh hàng phở; có cô nàng
bún riêu; có bà già mì Quảng; có cô cửa hàng sách; chị cho thuê băng đĩa; có
ông Kiến trúc sư kỳ dị; có người mù mở cơ sở massage "sạch"(sự
"sạch" hình như cũng là trạng thái hiếm dần ở cái thành phố du lịch nổi
tiếng này); có chàng kỹ sư Vật lý hạt nhân; có anh nhân viên Cục đồ bản; có cô
Y tá; và có cả cái bác nhân viên ngành hoả xa bạc phơ mái tóc mà ngày người ta
ra tay tháo dở tuyến đường sắt răng cưa Phan Rang- Đà Lạt ông đã ôm lấy nó mà
khóc một mình... Tuy nhiên, tất cả những thứ nghề nghiệp kia đều là phụ hoạ, là
"phát sinh", bởi linh hồn của ấp lưu cửu trong lòng người Đà Lạt về
nó là ... thứ rau có tên gọi “xà lách Xoong”.
Những cư dân đầu tiên ở đây sống bằng nghề trồng xà lách
xoong, hay nói khác ấp này hình thành nhờ xà lách xoong. Nhớ năm ngoái, dịp lễ
kỷ niệm 115 năm Đà Lạt hình thành và phát triển, chính quyền Tp.Đà Lạt chỉ định
ấp này mang Xà lách xoong lên triển lãm. Và rau xà lách xoong cùng sình lầy của
suối Hồng Lạc nằm chễm chệ trên giá trưng bày ở khu triển lãm chính cho du
khách muôn phương xem. Giữa rừng rau củ đầy nhan sắc và danh giá sú, súplơ,
khoai Tây, cà rốt, cải thảo, đậu Hà Lan, và muôn hoa các loài..., "nàng
rau" xà lách xoong lặng lẽ cười.
Đứng nơi cầu Su-zê bên hồ Xuân Hương nhìn ngược về hướng
đông, nơi có ga xe lửa, dãy biệt thự cổ Trần Hưng Đạo hay khu Resort Hoàng Anh
Gia Lai(là khu Tỉnh Uỷ Lâm Đồng cũ, rồi sau đó giao đứt HAGL đầu tư
lập Resort kể từ năm 2004, nhưng nay_năm 2010 - vừa được HAGL sang bán tiếp cho
một nhà Tư bản khác từ xa đến, và chủ mới đặt tên là "Resort Royal_Hoàng
Gia") thấy dáng hình con suối hiền hoà và dải suối rau xà lách xoong thân
thương ấy. Ấp Hồng Lạc là một thung lũng vừa, không sâu, có đỉnh đồi cao hai
bên là dải rừng thông đường Hùng Vương và trục đường xe lửa răng cưa. Dải trũng
sình dọc theo con suối Hồng Lạc để chảy ra hồ Xuân Hương từ đó thành một dòng
chảy xà lách xoong. Mỗi tháng 70 - 80 tấn rau xanh lấy lên từ dải sình hai bên suối Hồng Lạc này tung đi xa gần.
Suốt 70-80 năm nay thế, kể từ ngày người Pháp đưa giống rau đặc
biệt giàu dinh dưỡng Xà lách xoong sang đây, nó đã được trồng ngay tại ấp này,
duy nhất ấp này, độc nhất nó. Đó là thứ rau đặc biệt, dễ dùng, ăn sống, nấu
canh... đều tuyệt! Nói tới nó người "nhạy cảm" sẽ thấy đầu lưỡi xốn
xang ngay bởi đại loại như món: xà lách xoong trộn dấm, xà lách xoong trộn cà
chua, xà lách xoong trộn trứng vịt luộc, xà lách xoong nấu canh tôm, canh xà
lách xoong thịt bò bằm; và "quảng đại" nhất là xà lách xoong... bỏ
vào nồi... lẩu. Đố nhà hàng nào gọi là sang trọng ở Đà Lạt mà không có món gì đấy
về xà lách xoong quá đặc biệt thân thương, rau bình dân nhưng lộng lẫy này. Dân
Sài Gòn chết mê chết mệt trước thứ rau giòn dai chỗ đầu lưỡi và nồng cay thơm
nơi sống mũi vốn mọc lên trên sình lầy cao nguyên Langbian. Nhờ chịu
bám xuống sình, tắm trong sương, và trưởng thành trong cái lạnh Đà Lạt nên xà
lách xoong suối Hồng Lạc mới giòn ngon, khó quên đến thế. Cứ nhìn thứ xà lách
thân hình cao, thân to, lá dày, bóng mượt, bẻ nghe giòn tan, tiếng vang đến tai
là biết ngay " thuộc về ấp Hồng Lạc". Nhưng sình lầy mà "dơ thì
xà lách xoong không sống, nước phải thông suốt như mưa chảy từ trên cao xuống,
cứ thoả mái ngập suối ngập vườn thế. Đây cũng là dòng thực vật "gần bùn mà
chẳng hôi tanh mùi bùn".
Mười năm trước ấp - suối - và dải vườn rau xà lách Xoong ở suối
Hồng Lạc là một điểm nhấn xanh, một khoảng thanh bình về người và nơi chốn, một
vạch duyên riêng có của phố núi, một giá trị. Ngày trước người ta chỉ cho trồng
xà lách xoong mà cấm tuyệt chuyện mơ tưởng xâm chiếm, xây nhà đe nạt không gian
xanh sát của con suối, vì chính nó cùng những lớp vườn rau kia là tấm lưới lọc
tự nhiên vĩ đại cho nguồn nước đổ về hạ lưu là hồ Xuân Hương bên dưới để “con mắt
Đà Lạt” (hồ Xuân Hương) luôn trong thanh, quyến rũ thu hút du khách.
Rồi một ngày lượn qua ấp, nhìn lại chợt giật mình vì tự dưng
bê tông vô tư liếm dần dải thảm xanh tự nhiên ấy. Nhà cửa ép con suối Hồng Lạc
từ hai bên, nó teo lại, toi táp lắm. Thấy thảm thương. Con suối đặc trưng quan
trọng này của đô thị núi đồi Đà Lạt chỉ còn là hình hài của một cái cống. Xưa đất
sình lầy người ta né ra, nay như ai đó nói, ở Đà Lạt, giờ hễ thấy chỗ nào còn
trông trống là người ta nghĩ đến... cái thước, "phân lô". Mà ở khu vực
Trung tâm thành phố, chỉ còn suối này là trống, rộng, ngon ăn. Đã vậy còn nghe
đâu người ta sắp xoá sạch những vườn xá lách xoong kia, vì đã có một chủ trương
đô thị hoá suốt dọc hết con suối Hồng Lạc tội nghiệp. Nó chuẩn bị chính thức sống
đời sống một "cái cống", sau nhiều ngàn năm hình thành tự nhiên. Con
suối cùng cái ấp lạc quan này cũng không thoát.
Ừ nhỉ, chợt rà lại hết, mới hay đâu riêng gì suối Hồng Lạc, ở
Đà Lạt trong vòng 15 năm qua bao nhiêu là con suối đã biệt xứ mất rồi.
Đô thị sơn cước mà không có suối khe nhấn nhá tồn tại, không có cái "gen
núi đồi" thì bản sắc chỉ còn là câu chuyện xa xỉ. Người bạn chuyên nghiên
cứu về thuỷ văn và môi trường Đà Lạt của tôi bảo xoá sạch những con suối trời tạo
là "giết" Đà Lạt, là tự sát. Ông bảo tảo lam độc bỗng dưng xuất hiện,
và không thể xử lý ở hồ Xuân Hương là do cách ứng xử với những con suối trên
lưu vực. Không nghĩ về vai trò của con suối, cùng sự buông thả cho đô thị hoá,
thẳng tay cất nhà cửa, và nhắm mắt phân lô sạch các nguồn lạch tự nhiên thì hồ
nước thiên nhiên thanh cảnh Xuân Hương chỉ còn là một bể chứa nước thải, không
hơn, và cứ vậy suối thành khe, thành đường cống đô thị. Đâu đợi xa
xôi, lịch sử đô thị trên cao nguyên này chưa từng biết đến ngập lụt thì những
năm gần đây bà con phố núi đã thường xuyên sống chung với
lụt mỗi khi mùa mưa về trên hạ lưu suối Cam Ly, suối qua ấp Hà Đông, hay suối đổ
về hồ Đội Có...
Mấy người bạn kiến trúc sư quy hoạch của tôi từ Hà Nội
và Sài Gòn lên Đà Lạt gặp những kỳ thế, hay bảo: "... Người ta quên mất
chuyện hoạch lại hệ thống suối lạch ở Đà Lạt rồi, chết thật !".
Đó là chưa nói chuyện bài học, cũng là xứ du lịch, nhưng ở Hội
An người ta thật tinh tường và thực dụng khi đưa cả những mảnh vườn
rau nhỏ bé vào khai thác du lịch - Thế mới biết hình như "có tầm"
là khi người ta có thể nhận ra cái nhỏ ngay dưới chân mình để khả dĩ nhìn được
xa. Giá mà, Đà Lạt cũng...
Sáng nay mùa Xuân về, cái ấp Hồng Lạc còn chút hiền hoà vẫn
se lạnh và đỏng đảnh ký ức núi, thoi thóp dáng vóc vườn-phố đặc trưng Đà Lạt.
Những người nông dân Hồng Lạc đang hối hả thu những vụ xà lách xoong cuối cùng,
vì đã nhận được thông báo đền bù sáu mươi ngàn đồng cho mỗi mét vuông ruộng rau
xà lách xoong kia. Họ bảo, nếu có chỗ đất sình phù hợp sẽ đi thuê để tiếp tục
được trồng xà lách xoong, "nhưng chẳng còn con suối nào nữa đâu, thành
"phố" cả rồi. Đây, (suối Hồng Lạc), là chỗ trú cuối cùng của
nó!".
Tôi tranh thủ chụp lấy những tấm hình cuối cùng về cái ấp tần
tảo có thứ rau lặng lẽ đặc sắc (nhưng tên không cần có trong danh mục rau xuất
khẩu của Đà Lạt!) của phố núi ngàn rau, có con suối đặc biệt tên mang thứ hạnh
phúc ước ao tươi hồng này để ai đó trong ấp mai này khi cần "ngắm
lại" ngày xưa của nơi chốn tôi tặng cho từng người.
Tôi biết, bạn biết, anh biết, chị biết, em biết, cô bác biết,
rằng những con suối ở Đà Lạt là nỗi trầm tư xứ sở, là hình hài nhắc nhớ về dòng
giống đô thị bước ra từ rừng, đô thị của núi đồi, là cái khác so với phố phường
đô thị miền đồng bằng dưới kia.
1- Con suối Hồng Lạc và hình ảnh vườn xa lách xoong bị nhà cửa
bóp teo lại dần.
2- Người Hồng Lạc và vườn xa lách xoong - Nguyễn Hàng Tình
3- Người nông dân này từ miền trung vào làm thuê nghề trồng
xa lách xoong.
Nguyễn Hàng Tình
Theo http://vanchuongviet.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét