Quyền thứ năm
Nguyệt san "Le monde diplomatique" (Pháp), số 595, phát
hành tháng 10/2003, có một bài viết đặc biệt khá dài in ngay vào trang đầu, tựa
đề là "Le cinquième pouvoir" (Quyền thứ năm) do Ignacio Ramonet -
tổng biên tập tờ báo - viết. Bài viết đề cập đến vai trò của truyền thông trong
thế giới đang diễn ra chính sách "toàn cầu hóa" (mondialisation) hiện
nay. Nhận thấy bài viết có một số nhận xét khá lý thú, Tin Văn xin tóm tắt vài
điểm chính để văn hữu và bạn đọc cùng chia sẻ.
Trải qua hàng thập niên dài, báo chí và truyền thông trong một chế độ dân chủ
đã là cứu tinh của người công dân trong việc chống lại sự lạm dụng quyền hành.
Ba quyền truyền thống: lập pháp, hành pháp và tư pháp - tuy được lập ra để kiểm
soát lẫn nhau - nhưng vẫn có thể thất bại, sai lầm. Báo chí bổ sung cho những
thất bại và sai lầm đó.
Trong những xứ độc tài và cộng sản, đảng nắm cả 3 quyền. Trong những xứ dân
chủ, tuy ba quyền hành, lập và tư pháp độc lập, nhưng những lạm dụng vẫn xảy
ra. Và vì thế, báo chí được xem như là "quyền thứ tư", có nhiệm vụ
ngăn chận những vi phạm. Các nhà báo, phóng viên nhiều khi phải trả một cái giá
rất đắt: bị tấn công, bị bắt cóc, ám sát như ở các nước Colombia, Guatamala,
Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan...Quyền thứ tư được định nghĩa như là tiếng nói của những
người không có tiếng nói (voix des sans-voix).
Trong vòng 15 năm trở lại đây, khi sự toàn cầu hóa mỗi ngày mỗi gia tốc, thì
cái "quyền thứ tư" này không còn ý nghĩa. Nó mất dần chức năng chính
yếu của nó như là một "đối quyền (contre-pouvoir). Hiện nay, chủ nghĩa tư
bản tiến đến chỗ tư bản đầu cơ (capitalisme de la spéculation). Trong giai đoạn
này, chúng ta chứng kiến một sự đụng đầu giữa thị trường và nhà nước, giữa khu
vực tư và công, giữa cá nhân và xã hội, giữa sự ích kỷ và tình liên đới.
Quyền hành thực sự bây giờ nằm trong tay của những tập đoàn kinh tế toàn hành
tinh và những xí nghiệp toàn cầu mà sức nặng trong công việc thế giới của họ
đôi khi có vẻ còn quan trọng hơn công việc của các chính phủ và quốc gia. Họ
bây giờ là những "ông chủ mới của thế giới" (les nouveaux maitres du
monde) tập họp nhau hàng năm ở Davos, trong khung cảnh của "Diễn đàn kinh
tế toàn cầu" và gợi nên vị Chúa Ba Ngôi lớn toàn cầu (grande Trinité
globalisatrice) là Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế (International Monetary Fund = IMF),
Ngân Hàng Thế Giới (IB) và Tổ Chức Thương Mại Thế Giới (WTO). Chính trong khung
cảnh địa-kinh tế này mà sản xuất ra một hóa thân quyết định của ngành truyền
thông đại chúng, ngay trong lòng cơ cấu kỹ nghệ của chúng. Cuộc cách mạng điện
tử đã phá vỡ biên giới phân cách 3 hình thức truyền thông truyền thống: âm
thanh, hình ảnh và chữ viết. Sự xuất hiện của Internet, tập hợp cả ba thứ kể
trên, đại diện cho một hình thức truyền thông mới: truyền thông thứ tư. Các đài
phát thanh, các công ty báo chí, truyền hình và Internet tự tái tập hợp để xây
dựng những tập đoàn truyền thông có tầm cỡ thế giới trong đó là những xí nghiệp
khổng lồ như News Corp, Viacom, Aol Time Warner, General Electric, Microsoft,
United Global Com., Disney, Telefonica...Ba lãnh vực văn hóa đại chúng, văn hóa
giao tiếp và thông tin vốn độc lập, bây giờ dần dà nhập vào nhau dưới sự chi
phối của những xí nghiệp truyền thông khổng lồ, đến nổi không thể nào phân biệt
được. Sản xuất dây chuyền tăng gấp bội số lượng phát ra đủ mọi loại lẫn lộn
nhau: TV, hoạt họa, phim ảnh, trò chơi điện tử, CD, nhạc, DVD, xuất bản...
Tóm lại, những tập đoàn truyền thông có hai đặc tính mới: thứ nhất là chúng
chiếm hữu tất cả những gì có được từ sách báo, truyền thanh, truyền hình và
phát ra trên những kênh khác nhau (báo chí, TV, truyền thanh, Internet). Thứ
hai là chúng có tính toàn cầu, không còn chỉ nằm trong biên giới quốc gia hay
địa phương nữa.
Những siêu xí nghiệp này, do cơ chế tập trung, tìm cách mua hết những xí nghiệp
truyền thông khác nhau trong nhiều nước, nhiều lục địa và trở thành vai trò
trung tâm của chính sách toàn cầu hóa tự do (mondialisation libérale). Họ tìm
cách mở rộng ảnh hưởng bằng cách áp lực lên các chính phủ địa phương để bãi bỏ
các điều luật chống độc quyền.
Toàn cầu hóa, cũng chính là toàn cầu hóa truyền thông đại chúng, giao tiếp và
thông tin. Những tập đoàn này, tuy mang tiếng là truyền thông, nhưng không hành
xử vai trò của "quyền thứ tư" nghĩa là chống lại sự lạm dụng quyền
hành, sửa sai những lầm lẫn của chế độ dân chủ, do đó, không còn hành động như
một đối quyền (contre-pouvoir). Lúc lâm sự, họ lại còn là một bổ sung cho quyền
hành đang hiện hữu. Như ở Venezuela năm nay chẳng hạn. Toàn bộ ngành truyền
thông đã phát động một cuộc chiến tranh truyền thông chống tổng thống Hugo
Chavez là người đã được bầu lên một cách dân chủ, hợp pháp. Tình trạng đó cho
thấy hiện nay, các tập đoàn truyền thông đã đóng vai trò những con chó giữ nhà
(chien de garde) cho trật tự kinh tế hiện hành. Những tập đoàn này không hành
xử như một quyền năng truyền thông mà là cánh tay (bras) ý thức hệ cho chính
sách toàn cầu hóa. Có người còn tìm cách nắm luôn quyền hành chính trị: trường
hợp thủ tướng Ý hiện nay, Silvio Berlusconi.
Trong cuộc chiến ý thức hệ cho chính sách toàn cầu hóa, truyền thông được sử
dụng như một vũ khí chiến đấu. Lượng thông tin, do sự bùng nổ thông tin, một
mặt trở nên đa dạng và quá dồi dào, đáp ứng đủ thứ nhu cầu của người tiêu dùng
- nhưng mặt khác lại đang bị ô nhiễm, đầu độc bởi đủ loại ảo tưởng, xuyên tạc,
biến dạng và âm mưu. Trong trường hợp này, thông tin cũng giống như lương thực
thực phẩm. Từ xưa, vì thiếu ăn, người ta tìm cách khắc phục sự thiếu đói bằng
cách tăng nhanh sản lượng lương thực. Ðời sống, nhờ thế, được nâng cao. Nhưng
từ khi lương thực dồi dào, người ta nhận thấy nhiều đồ ăn bị nhiễm trùng, nhiễm
độc do sử dụng thuốc trừ sâu (để tăng sản lượng), đưa đến bệnh tật. Tóm lại,
trước, người ta chết vì đói, bây giờ người ta chết vì bị nhiễm trùng.
Thông tin cũng thế. Empédocle nói vũ trụ được hình thành bởi 4 yếu tố: đất,
nước, lửa, khí. Bây giờ phải thêm một yếu tố thứ năm nữa: thông tin. Như đồ ăn,
thông tin bây giờ thừa mứa đồng thời bị "nhiễm trùng" nặng nề. Nó đầu
độc tinh thần, ô nhiễm óc não, nhồi nhét vào trong ý thức và vô thức những thứ
mà chúng ta không có hoặc không cần có.
Bởi thế, theo tác giả, bổn phận của những người yêu tự do là phải tìm cách
chống lại. Cần hình thành một ngành nghiên cứu gọi là "L'écologie de l'information"
(môi trường học về thông tin) mà mục đích là rửa sạch, đè bẹp cái "marée
noire", hay nói cách khác là để tẩy trùng thông tin. Khẩn cấp tạo ra tổ
chức "L'Observatoire internationale des médias (Media Watch Global = MWG =
Tổ chức giám sát truyền thông toàn cầu). Ðó là một vũ khí hòa bình nhằm chống
lại thứ siêu quyền hành của các tập đoàn thông tin lớn. Hay nói cách khác, đó
là "quyền thứ năm" thay thế hẳn cho "quyền thứ tư" bây giờ
đã mất tác dụng. Tự do thông tin không phải là tự do trưng thu bởi các tập đoàn
có thế lực. MWG xây dựng thành một contre-poids, contre-pouvoir thay
thế cho média cũ đã hư hỏng nhằm chống sự lạm dụng thông tin.
Tự do truyền thông là nền tảng của chế độ dân chủ, không thể bị tước đoạt bởi
bất cứ một nhóm độc quyền nào. Tổ chức mới này tập hợp 3 loại thành viên:
1.
Những nhà báo, chuyên
môn hay không chuyên môn, đang làm việc hay nghỉ hưu thuộc tất cả mọi loại
truyền thông.
Tôi tự hỏi: liệu "quyền thứ năm" này - nếu trở thành hiện thực - sẽ
đóng được vai trò như quy định (một đối quyền - contre-pouvoir-, đối trọng -
contre-poids) được bao lâu trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay?.
16/12/2003Trần Doãn NhoNguồn: Tin Văn, tạp chí Văn Học California, số 12.2003 - 1.2004Theo http://www.talawas.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét