Tự Lực Văn Đoàn 2
VII- HOÀNG ĐẠO (1907 - 1948)
Tiểu sử:
Tên thật: Nguyễn Tường Long
Đạo hiệu: Phúc Vân
Các bút hiệu khác: Tứ Ly, Tường Minh, v.v...
Nguyên quán làng Cẩm Phô, nay thuộc xã Hội An, tỉnh Quảng
Nam. Ông nội làm tri huyện Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương (Bắc phần) và khi về hưu
đã lưu cư tại đây, ông thân sinh là một nhà Nho không thành đạt và mất sớm, bà
thân mẫu tần tảo buôn bán nuôi bảy người con, sáu trai một gái. Đến khi tất cả
đều trưởng thành, bà cụ đi tu Đạo Phật, hiện trụ trì tại một ngôi chùa kế cận
Sài Gòn.
Trong bảy anh chị em, ông là người thứ tư: 1) Nguyễn Tường Thụy,
2) Nguyễn Tường Cẩm, 3) Nguyễn Tường Tam tức Nhất Linh, 4) Nguyễn Tường Long,
5) Nguyễn Thị Thế, 6) Nguyễn Tường Lân tức Thạch Lam, 7) Nguyễn Tường Bách.
Ông sinh tại làng Hàn Giang, huyện lỵ huyện Cẩm Giàng, tỉnh Hải
Dương (trên đường xe lửa Hà Nội - Hải Dương) ngày 11 tháng 10 năm Đinh Mùi tức
ngày 16 tháng 11 năm 1907. Thuở nhỏ học ở trường huyện, ông tên là Nguyễn Tường
Tư nhưng sau không đủ tuổi để đi thi nên gia đình khai tăng lên bốn tuổi, đổi
tên là Nguyễn Tường Long và đổi ngày sinh là 3 tháng 4 năm 1903. Qua bậc tiểu học
ông bị ốm nên tự học ở nhà. Năm 1924 thi đậu bằng Cao đẳng Tiểu học Pháp và liền
đó đậu vào trường Luật Đông Dương tại Hà Nội. Tốt nghiệp năm 1927 ông vào làm
Tham tá ngân khố Hà Nội. Tiếp tục học thêm, ông đậu Tú tài Pháp và chuyển sang
ngạch Tư pháp, làm Tham tá lục sự năm 1929. Với chức vụ này, ông đã ngồi ghế lục
sự khắp các tòa “Tây án” và vì thế đã có dịp sống ở khắp các tỉnh và thành phố
từ Nam chí Bắc. Trong khi ở ngạch Tư pháp, đã có lần Chánh phủ Pháp bổ ông sang
ngạch quan lại và bổ nhiệm tri huyện nhưng ông nhất thiết từ chối hành động mua
chuộc này. Sau hơn mười năm ở ngạch Tư pháp, ông từ chức để chuyên tâm vào các
hoạt động văn hóa và cách mạng.
Lập gia đình năm 1933, ông được bốn người con, ba gái một
trai. Ông mất ngày 16 tháng 6 năm Mậu Tý tức 23 tháng 7 năm 1948 trên chuyến xe
lửa từ Hương Cảng về Quảng Châu, thi hài được đưa xuống an táng tại trấn Thạch
Long. Thời gian này, ông lưu trú trên đất Trung Hoa sau khi lực lượng quan sự của
hàng ngũ cách mạng dân tộc bị Việt Minh cộng sản tiêu diệt trong cuộc nội chiến
kéo dài suốt từ 1945 sang đến cuối năm 1946.
Sự nghiệp văn hóa
Năm 1932, sau khi đã hoàn toàn dẹp xong cuộc khởi nghĩa của
Việt Nam Quốc dân Đảng, thống trị Pháp mở một cuộc thuyên chuyển lớn trong hàng
ngũ viên chức bổn xứ, nhắm giai đoạn liên lạc giữa những người trí thức Việt
Nam yêu nước. Nhưng đối với Nguyễn Tường Long việc đổi từ Sài Gòn ra Hà Nội lại
là một dịp may để ông cùng với anh em hoạt động. Nghiên cứu những kinh nghiệm
mang lại do cuộc khởi nghĩa thất bại của Nguyễn Thái Học và tổ chức Việt Nam Quốc
dân Đảng, ông cùng anh ruột là Nguyễn Tường Tam và một người bạn là ông Trần
Khánh Giư tức Khái Hưng tự vạch ra một con đường chiến đấu trường kỳ đi tới giải
phóng dân tộc khỏi ách thống trị của thực dân Pháp.
Đó là con đường huấn luyện quần chúng bằng báo chí. Năm 1933
bộ ba này nhận lại một tờ báo đang sắp chết là tờ Phong Hóa của một
người bạn là Phạm Hữu Ninh. Bằng một kỹ thuật học được của báo chí tiến bộ châu
Âu, bằng một lối hành văn mới và nhất là bằng giọng hài hước, họ đã làm cho tờ Phong
Hóa sống lại và truyền bá rất mau. Chủ trương của bộ ba này lúc đầu là
dùng nghệ thuật, văn chương để thu hút quần chúng, dùng cái cười làm khí giới để
chen vào cuộc xung đột giữa hai khuynh hướng “theo mới” và “tồn cổ” mà họ đứng
hẳn vào khuynh hướng triệt để theo mới. Khi đã thu hút được quần chúng rồi, họ
bắt đầu chuyển sang việc truyền bá những tư tưởng cách mạng dân tộc và cách mạng
xã hội, nhịp theo trào lưu tiến hóa của thế giới. Thanh thế của tờ báo càng lớn
thì những người có tâm huyết có tài năng tìm đến hợp tác mỗi ngày một đông, và
nổi bật nhất là Tú Mỡ tức Hồ Trọng Hiếu, Thế Lữ tức Nguyễn Thế Lữ.
Trong báo Phong Hóa, Nguyễn Tường Long lấy bút hiệu
là Tứ Ly. Sở dĩ ông chọn bút hiệu này là vì muốn đả phá thói mê tín bốc phệ,
ông đã chọn giờ xấu nhất trong ngày là giớ Tứ Ly là tên hiệu. Thời kỳ này Tứ Ly
rất ít khi viết những bài nghị luận chính trị, kinh tế hoặc xã hội mà chỉ
chuyên về mặt đả kích. Bằng một lối văn hài hước, khi thì nhẹ nhàng thâm thuý
kiểu nhà Nho, khi thì sâu cay độc địa kiểu những cây bút đả kích Tây phương, Tứ
Ly đả kích tất cả những người và những việc mà ông cho là tiêu cực, là hủ bại,
là cản đường tiến của xã hội. Bất cứ một chuyện nhỏ hay chuyện lớn ảnh hưởng
quan trọng hay thoảng qua, tất cả đều có thể là những đầu đề cho Tứ Ly đả kích
để đưa chủ trương “theo mới” những tư tưởng tiến bộ của mình ra: một vụ kiện
tranh ngôi thứ, một biện pháp hành chính mới của thống trị Pháp, một thay đổi
chức vụ trong Triều đình Huế, một viên quan bị tố cáo ăn hối lộ, một câu văn viết
không rõ ý của một tờ báo khác, một tư tưởng nhai lại, thậm chí một nét mặt, một
kiểu phục sức như cái mũi đỏ của Tản Đả Nguyễn Khắc Hiếu, cái búi tóc củ hành của
Ứng Hòe Nguyễn Văn Tố... tất cả đều bị Tứ Ly đưa lên mặt báo, mổ xẻ để đả kích
bằng cả lý luận lẫn giọng cười.
Báo Phong Hóa càng ngày có ảnh hưởng càng lớn. Mật
thám Pháp dò biết Tứ Ly là linh hồn của cơ quan này nên đã ra lịnh đổi viên
Tham tá lục sự Nguyễn Tường Long từ Hà Nội vào Đà Nằng nhằm tách rời ông khỏi bộ
tham mưu. Nhưng trở lại miền Trung là Tứ Ly lại có thêm một dịp để đả kích chế
độ cai trị cực kỳ khắc nghiệt của thực dân với những tay sai đắc lực của chúng
trong hàng ngũ quan lại Nam triều. Vì thế, thực dân Pháp không còn cách nào
khác là hạ lệnh đóng cửa tuần báo Phong Hóa. Lúc đó vào năm 1937.
Nhưng báo Phong Hóa chết, nhóm của ông đã có sằn
nhà xuất bản Đời Nay để làm cầu liên lạc với người đọc qua những tác phẩm văn
nghệ đã đăng trong báo đó. Thời kỳ này, Tứ Ly không có một văn phẩm nào để xuất
bản. Ít lâu sau người anh thứ hai của ông là Nguyễn Tường Cẩm xin được ra một tờ
báo khác là tuần báo Ngày Nay. Trong 18 số đầu, tờ Ngày Nay chuyên
về hình ảnh và phóng sự với mục đích là tránh sự rình rập của thực dân Pháp. Từ
số 19, tờ Ngày Nay bắt đầu đổi thể tài, chuyên về văn nghệ và Tứ Ly đổi
là Hoàng Đạo để thỉnh thoảng viết một vài bài đả kích nhẹ nhàng. Ngược lại với
bút hiệu chọn lần trước, với tờ Ngày Nay, Nguyễn Tường Long lấy giờ Hoàng
Đạo là giờ tốt nhất trong ngày để thay cho tên Tứ Ly. Chính trong thời gian bắt
đầu xây dựng tờ Ngày Nay, tác giả đã ghi chép một số những vụ xử án
điển hình tại Tòa tiểu hình Hà Nội trong khi ông ngồi ghế Lục sự tại tòa này và
đăng trong mục “TRƯỚC VÀNH MÓNG NGỰA”. Dụng ý của ông khi viết mục này là vẽ lại
cảnh sống cơ cực, trình độ thấp kém của người dân Việt Nam dưới chế độ thống trị
của thực dân Pháp qua sự xét định của tòa án Pháp, theo luật lệ của Pháp, thứ
luật lệ mà người Pháp vẫn tự hào là nhất thế giới.
Qua nhiều lần thay đổi thể tài, phần văn nghệ dần dần được giới
hạn và đưa từ trang đầu vào trang giữa rồi chuyển về những trang cuối của tờ
báo, phần nghị luận chính trị kinh tế xã hội được tăng cường tùy theo tình hình
chính trị và sự canh chừng của thực dân lúc đó. Cây bút nghị luận Hoàng Đạo
càng ngày viết càng nhiều và không ngừng đưa ra những tư tưởng tiến bộ, giới
thiệu những khuynh hướng chính trị và cách mạng trên thế giới, khảo cứu thực trạng
của xã hội Việt Nam để dẫn dắt người đọc đi tới con đường cách mạng. Ông đã viết
từng loạt bài nối tiếp, từ “Mười Điều Tâm Niệm” mà ông coi như kim chỉ nam cho
thanh niên thời ấy..., đến Công dân Giáo dục để giới thiệu các chế độ chính trị,
khuynh hướng dân chủ ở nước ngoài, cùng các chủ nghĩa chính trị, các đảng phái,
từ chủ nghĩa Vô chính phủ đến chủ nghĩa Phát xít và chủ nghĩa Cộng sản. Các vấn
đề trong nước được ông khảo xét một cách minh bạch, từ đời sống nông dân sau
lũy tre xanh đến những cảnh vật lộn cực khổ của lao động thợ thuyền ở thành thị,
với những loạt bài “Bùn lầy nước đọng” và “Vấn đề cần lao”. Trong thời kỳ Mặt
trận Bình dân lên cầm quyền ở Pháp, ông đã có hoàn cảnh lên án cực kỳ nghiêm khắc
chủ nghĩa thực dân xâm chiếm thuộc địa với loạt bài khảo cứu nhan đề: “Thuộc địa
Ký ước”.
Trong báo Ngày Nay, ông cũng có viết một chuyện dài nhan đề Con
Đường Sáng và một số truyện ngắn, nhưng ông chưa tìm ra được một lối viết
truyện thích hợp. Sau này ông có để riêng một thời gian để nghiên cứu kỹ thuật
về tiểu thuyết và ông đã xây dựng một số tác phẩm lớn nhưng đều phải bỏ dở vì
những hoạt động cách mạng.
Có thể nói rằng, sự nghiệp văn chương của Hoàng Đạo ngừng lại
cùng lúc với tuần báo Ngày Nay bị đóng cửa năm 1940, sau khi nước
Pháp bị Đức chiếm đóng. Và từ đó ông chuyên về những hoạt động cách mạng. Cuối
năm 1940, vì tổ chức Đảng Đại Việt Dân Chính chủ trương xây dựng lực lượng lợi
dụng các biến cố quốc tế để đánh đuổi thực dân Pháp, lật đổ triều đình Huế, xây
dựng một nước Việt Nam Độc lập và Dân chủ mà ông cùng các đồng chí bị Pháp bắt
giam và đưa đi đày tại trại an trí Vụ Bản thuộc châu Lạc Sơn, tỉnh Hòa Bình.
Năm 1943 thực dân Pháp giải ông về quản thúc tại Hà Nội. Tháng 6 năm 1946, sau
khi lực lượng cách mạng dân tộc bị kiệt quệ trong cuộc nội chiến chống Việt
Minh Cộng sản, ông cùng các chiến sĩ Quốc Dân Quân rút sang Trung Quốc. Trú ở
Côn Minh rồi sang Quảng Châu, ông bị bệnh đau tim và mất tại đó.
(Bản của Nhà xuất bản Tự Do).
MƯỜI ĐIỀU TÂM NIỆM
(Những đoạn trích căn cứ vào bản của Nhà xuất bản Tự Do -
1958)
1. Điều tâm niệm thứ nhất
Theo mới
Hoàn toàn mới, không chút do dự
A. Sơ lược nội dung:
Thoạt tác giả ghi nhận sự sực tỉnh của người dân Việt, sực tỉnh
một giấc ngủ cổ hủ tự ngàn năm. Tỉnh giấc như vậy là điều đáng mừng. Trước khi
đề cập đến nội dung và phương pháp của vấn đề theo mới, tác giả thoạt cực lực đả
kích thái độ bảo thủ cũng như thái độ trung dung:
- Phải bảo thủ muốn duy trì nếp sống cũ giản dị, chất
phác, nên thơ: trai đọc sách ngâm thơ, gái ra vào canh cửi. Nhưng trong cuộc đời
cũ bề ngoài nên thơ đó ngấm ngầm biết bao đau khổ. Nào trong gia đình thì cảnh
khổ làm dâu, làm con, nào ngoài xã hội thì cảnh khổ của lũ người cùng đinh khố
rách áo ôm chịu đủ thứ thiệt thòi.
- Phái trung dung muốn dung hòa cũ mới. Nhưng phái này
tất nhiên thất bại vì không thể dung hòa được:
“Hai cái văn hóa như hai dòng nước chảy trên một trái núi xuống,
nhưng một dòng chảy về phía Đông, một dòng chảy về phía Tây, không sao hợp lại
làm một được” (tr.20).
Sau khi đả kích hai phái thủ cựu và trung dung, tác giả đưa đến
quyết định: phải theo mới, theo một cách quả quyết.
Theo mới đây là Âu hóa. Cứ cho du nhập văn hóa Âu Mỹ vào đất
nước, rồi người dân Việt sẽ biết cách dung hòa mà chọn lấy những cái thích hợp
hoặc bỏ những cái không thích hợp.
Mỗi hành động của ta phải là hành động của người có óc tân tiến.
Sau khi hành động phải tự kiểm thảo ngay xem tư tưởng của ta có còn rớt cặn bã
của óc thủ cựu hay không để liệu mà khu trừ ngay.
Ngoài ra ta còn phải luôn luôn nỗ lực giảng giải, dẫn dụ cho
người xung quanh ta cùng theo mới.
Và sau hết tác giả kết luận, giọng nhiệt thành, đanh thép:
“Nào những ai thành thực muốn cho nước ta, dân ta sống một đời sống... đứng cả
dậy”.
B. Phê bình
Chúng ta đồng ý với Hoàng Đạo ở điểm ông đả kích những cổ hủ
của phái cũ. Và cũng chỉ riêng những cổ hủ của phái cũ thôi, bởi có phải đâu tất
cả cái cũ đều dở.
Chúng ta cũng đồng ý với Hoàng Đạo ở điểm ông đả kích thái độ
lưỡng lự, rụt rè của phái trung dung. Nhưng thiết tưởng chúng ta không nên lầm
nội dung của thuyết trung dung với thái độ rụt rè của những người theo thuyết
trung dung.
Nếu trung dung là “tùy cảnh tùy thời mà xử sự, mỗi lúc một
khác nhưng bao giờ cũng hợp với thiên lý, hợp với lẽ phải, không thái quá mà
cũng không bất cập”, thì sao chúng ta có thể chê được?
Sau khi hô hào là phải hoàn toàn theo mới và theo mới không
chút do dự, tác giả viết:
“Văn hóa Âu Mỹ đem sang trồng ở đất ta tự nhiên sẽ biến những
điều hợp với tinh thần An Nam sẽ còn và nảy nở ra, những điều không thích hợp sẽ
tự nhiên bị đào thải. Không nên lo, ta sẽ hóa ra người Pháp nửa mùa, nói tiếng
Pháp lai căng. Dân tộc ta hàng ngàn năm bị văn hóa Tàu đàn áp mà vẫn giữ được
tính cách riêng không đến nỗi hóa ra người Tàu cả. Vậy bây giờ ta đem văn hóa
Tây áp dụng vào cuộc đời, mũi ta không đến nỗi lõ và ta không đến nỗi mất tinh
thần riêng của ta”. (tr.22)
Cái gì đã khiến dân tộc ta hàng ngàn năm bị văn hóa Tàu đàn
áp mà không bị “Tàu hóa”, cái gì khiến tác giả tin tưởng rằng văn hóa Âu Mỹ đem
trồng xứ ta sẽ biến tính đi cho thích hợp? Phải chăng đó chính là năng lực đồng
hóa làm nên cá tính của dân tộc nhà.
Giữ được cá tính dân tộc phải chăng là giữ được căn bản tinh
hoa cái cũ?
Thu nhận văn hóa ngoại lai mà vẫn không bị ngoại lai đồng
hóa, phải chăng vì chúng ta đã khéo biết giữ tinh hoa của cái cũ, làm chiếc đũa
thần đồng hóa những cái mới? Và như vậy há chẳng là một hình thức của dung hòa?
2. Điều tâm niệm thứ hai
Tin ở sự tiến bộ
Một ngày có thể một hơn
A. Sơ lược nội dung
Có tin ở sự tiến bộ, ta mới có thể lo hành động để đi tới sự
tiến bộ được. Tin ở sự tiến bộ của người về phương diện luân lý cũng như về
phương diện tinh thần và vật chất.
Tin ở sự tiến bộ của người vì người có lương tri:
“Ta cần phải tin rằng hết thảy mọi đẳng cấp trong xã hội
không khác nhau vê lương tri, vê tinh thần, chỉ khác nhau về học thức. Từ người
phu xe cho chí ông tiến sĩ, ai ai cũng vậy, đêu có thê thay đôi một ngày một
hơn” (tr.29)
về mặt luân lý, tác giả tin rằng luân lý hiện giờ nhân đạo
hơn nền luân lý xưa nhiều lắm, mà rồi về sau đây quan niệm của ta về phương diện
ấy chắc chắn là sẽ hợp với nhân đạo hơn quan niệm của ta hiện giờ.
về mặt tinh thần và vật chất, tác giả nói điều cốt yếu là ta
phải tin ở sự tiến bộ của khoa học. Theo ý tác giả, đời sống khoa học có nghĩa
là đời sống cương cường, tác giả viết:
“Đời ta đương sống hiện thời là một đời khoa học: có cương cường
mới sinh tồn được, còn nhu nhược ắt phải lần hôi đào thải” (tr.28).
Phê bình
Xưa Mạnh Tử tin ở tính thiện của con người, ở đây Hoàng Đạo
tin ở sự tiến bộ tất nhiên của con người. Tự huấn luyện cho có lòng tin ở đó, cố
thực hiện lòng tin đó để nhân loại cùng tiến bước trên con đường văn minh, còn
gì đáng quý cho bằng?
Điều tâm niệm thứ nhất hô hào theo mới, điều thứ hai tin ở sự
tiến bộ, hai điều một và hai như bổ khuyết cho nhau ở cùng một quan niệm: tin ở
văn minh khoa học hiếu động của Tây phương, đả kích văn minh chủ tĩnh của Đông
phương:
“Văn hóa Tây phương hiếu động, cốt ở chỗ luôn luôn thay đôi,
không lúc nào ngừng, còn văn hóa Viễn Đông cũ chủ tĩnh, luôn đứng dừng lại ở một
nơi”.
(Điều tâm niệm thứ nhất - tr.21)
“Vê mặt tinh thần và vật chất, điêu cốt yếu là ta tin ở sự tiến
bộ của khoa học. Đời ta đương sống hiện thời là đời khoa học”.
(Điều tâm niệm thứ hai - tr.28).
Hai điều tâm niệm thứ nhất và thứ hai này hợp với điều tâm niệm
thứ bảy (Luyện lấy bộ óc khoa học) và điều tâm niệm thứ mười (Cần
có trí xếp đặt) thành một “bộ bốn” để ca ngợi khoa học như một chiếc đũa vạn
năng đã và đương xây dựng văn minh, hạnh phúc cho những dân tộc nào biết đến
nó.
Hô hào cổ động đem ánh sáng khoa học đến đả phá những lề lối
làm việc luộm thuộm lạc hậu, những mê tín dị đoan hủ lậu là điều khẩn cấp hợp
lý của Hoàng Đạo vào thời ấy. Tuy nhiên dầu sao chúng ta ngày nay cũng phải
nhìn vào vấn đều cho thấu triệt và ghi thêm rằng: khoa học không phải là vạn
năng, khoa học không thể giải quyết được những vấn đề con người. Einstein đã ưu
tư khổ não bao nhiêu sau khi hai trái bom nguyên tử đầu tiên hủy diệt ngót một
triệu sinh mạng ở hai thành phố Hiroshima và Nagasaki. Ông há chẳng đã tuyên bố:
kiếp sau thà đi bán bánh mì kiếm ăn còn hơn làm nhà bác học.
Câu nói cửa miệng của người Tây phương: “Khoa học không lương
tâm chỉ là bại hoại của tâm hồn” (Science sans conscience n’est que ruine
de l’âme). Nhà bác học vừa ra khỏi phòng thí nghiệm với bộ mặt chiến thắng
thì liền bị ám ảnh bởi những hậu quả vô kể mà sự phát minh của ông có thể mang
lại hạnh phúc hay đau thương cho nhân loại.
Hẳn cũng là thông cảm điều trên mà ông Phạm Thế Ngũ có đoạn
viết về Hoàng Đạo như sau:
“Bởi vì con người khao khát tuyệt đối lại sống trong cõi thế
đầy sự bất toàn này có quyền nhìn lên một lý tưởng toàn thiện toàn chân, thể hiện
ở một tôn giáo để tìm một hướng đi cao siêu cho cuộc đời, một niềm an ủi tuyệt
vời cho những nỗi đau khổ. Sự tín ngưỡng ấy không có chi là phản khoa học, trái
lại được rất nhiều nhà khoa học chia theo. Mà chẳng nói ở phạm vi cá nhân về
phương diện lý tưởng, nói ngay ra xã hội về phương diện thực tiễn nếu những mê
tín nhảm nhí là có hại thì lòng tin vào một đấng chí công vô tư thưởng thiện phạt
ác không phải là vô ích cho tinh thần đạo đức của dân chúng, cho phong hóa, cho
trật tự xã hội. Ở đại hạt này, chúng ta không dám nói là Hoàng Đạo chủ trương
vô thần, nhưng lời lẽ cực đoan của ông khiến người ta có thể hiểu rằng ông đã
loại bỏ tôn giáo, đã không công nhận cho tôn giáo một lợi ích gì trong đời sống
cá nhân hay xã hội”.
(Phạm Thế Ngũ - Bài Việt văn kỳ thi Tú tài, quyển III Quốc
học Tùng Thư - trang 273).
Điều tâm niệm thứ ba
Sống theo một lý tưởng
Sơ lược nội dung
Tác giả đả kích nếp sống các cụ đồ Nho xưa quá nô lệ cho những
tư tưởng trong Tứ thư - Ngũ kinh:
“Các cụ Nho ta ngày xưa: hết đời này sang đời khác cứ bình
tĩnh lần theo đường ấy, như con ngựa thấy cương cứ thẳng lối mà đi không lệch
sang lối khác” (tr.31)
Rồi tiếng súng thần công của Tây phương đến phá đổ tòa lâu
đài kiên cố của các nhà Nho, và các bạn trẻ sống vào buổi giao thời bị giằng co
giữa hai lực lượng văn hóa cũ và mới:
“Giáo dục ở nhà trường đưa họ đi một nơi, giáo dục trong gia
đình kéo họ về một nẻo, bao nhiêu nỗi băn khoăn, đau khổ đều vì sự tương phản ấy
mà ra” (tr.33).
Trong tình trạng đó một số thanh niên không đủ can đảm chịu đựng
được lòng băn khoăn bèn tìm quên lãng trong hoan lạc vật chất; một số khác
không đủ can đảm tìm tòi nghĩa lý đời người cho đến cùng; chung cục cũng đành
theo hoàn cảnh mà sống một đời vô vị.
Sau khi nhận định hai hạng người trên tác giả viết:
“Thanh niên ta không thể sống mãi như vậy được. Ta muốn đời
ta có nghĩa lý, muốn cho dân ta một ngày một mới, một ngày một hơn, ta phải tìm
một lý tưởng mà theo” (tr.33).
Đời có giá trị là đời có lý tưởng. Lý tưởng phải dựa vào những
năng lực những tính chất cao quý của loài người. Có lý tưởng ta sẽ vui mà sống,
tự hào mà sống.
Điều tâm niệm thứ tư
Làm việc xã hội
Sơ lược nội dung
Thời xưa, dưới trình độ nhà Nho, trí óc bo bo nhỏ hẹp trong
gia đình, tầm mắt không vượt lũy tre xanh. Song thời đại văn minh cá nhân cần
được giải phóng khỏi chế độ chật hẹp đó để gia nhập vào đoàn thể xã hội, đem hết
tài trí ra làm việc cho xã hội, nâng đỡ những người yếu hèn khổ sở.
Phải đoàn kết để lập nên một sức mạnh mà bênh vực giúp nhau
cùng tiến. Lập hội học để mở mang trí thức; lập hội thể dục để gây tinh thần bằng
hữu, vừa để luyện tập cho than thể cường tráng; lập hội cứu tế để giúp đỡ những
người khác, nuôi lấy một tinh thần nghĩa hiệp.
Điều tâm niệm thứ năm
Luyện tính khí
A. Sơ lược nội dung
Luyện trí não để mình thành người có học thức. Nhưng có học
mà không có hạnh thì cái học đó cũng chẳng ích lợi gì hoặc có học nhưng đem áp
dụng tài mình vào những dịp lừa bịp, bợ đỡ thì lại càng tệ hại hơn nữa.
Luyện tính khí để mình trở thành con người cương cường quả
quyết, những khuynh hướng xả kỷ, nhân ái đè bẹp những khuynh hướng vị kỷ, đê
hèn; luyện cho mình và cho người xung quanh mình có được tâm hồn cao thượng.
Luyện tính khí để can đảm chủ động, giữ gìn nhân phẩm chứ
không nhẫn nhục ủy mị, hèn yếu: cương phải thắng nhu.
Luyện cho thân thể cường tráng để linh hồn minh mẫn, không sợ,
không ninh, không ghét, vui vẻ và quyết đoán, luyện được tính khí như vậy là giữ
được giá trị của con người.
B. Phê bình
Chủ trương của Hoàng Đạo ở đây là “cương” nhất định phải thắng
“nhu” cũng nhiễm tính cực đoan, một chiều. Gandhi chủ trương bất bạo động đã được
cả thế giới tôn sùng là bậc thánh, Krishna Chaitanya, một bậc thánh khác
khuyên: “Hãy biết tự hạ hơn ngọn cỏ tầm thường, kiên nhẫn hơn một khúc gô,
không đòi hỏi ai kính trọng mình mà mình thì kính trọng hết thảy chúng sinh”.
Phải có một sức mạnh tinh thần phi thường mới thực hiện được
cái dũng dưới hình thức nhân nhục đó của thánh nhân.
Điều tâm niệm thứ sáu
Phụ nữ ra ngoài xã hội
Sơ lược nội dung
Ở đây tác giả tán thưởng vẻ kiều diễn của cô gái tân thời
nhưng tác giả nhấn mạnh răng như vậy chưa đủ. Phụ nữ Au Mỹ họ đòi bình đẳng
không những về quyền lợi mà còn về nghĩa vụ nữa, họ có mặt trong hầu hết các
nghề nghiệp: cảnh sát, thượng thư, dân biểu, lãnh sự... Tác giả hô hào chị em
phụ nữ nước nhà “cần phải mạnh bạo hơn nữa gom tài, gom sức để lập hội học, hội
thể dục, hội cứu tế, đoàn hướng đạo... và những công cuộc khác bọn nam giới
đương theo đuôi” (tr.51).
Như vậy xã hội sẽ được hưởng thêm những tấm lòng từ thiện xả
kỷ bấy lâu ẩn núp trong gia đình.
Điều tâm niệm thứ bảy
Luyện lấy bộ óc khoa học
A. Sơ lược nội dung
Trong bài này tác giả cực lực đả kích óc mê tín dị đoan xưa
và hô hào thanh niên phải luyện lấy bộ óc khoa học, tin ở sự mầu nhiệm của khoa
học:
“vẫn hay khoa học hiện giờ không phải có phân giải được hết
thiên tướng. Nhiều điều huyền bí vẫn còn nguyên là huyền bí. Nhiều luật thiên
nhiên vẫn còn trong vòng mờ ám, chưa phát minh ra được. Song những người có óc
khoa học đều tin rằng những điều còn huyền bí kia sẽ có ngày phán giải được, vì
những điều ấy là sự phát dương của một luật thiên nhiên chưa minh hiển...” (tr.55).
Tác giả hô hào chúng ta chỉ nên tín phục chân lý của khoa học,
chỉ nên tin là thật những điều mà khoa học đã chứng minh là thật.
Sau khi nêu những tỉ dụ tức cười về mê tín dị đoan, tác giả kết
luận bằng lời hô hào khích lệ:
“Vậy bổn phận của thanh niên ta, không những là luyện lấy bộ
óc khoa học mà còn phải luyện trí thức người khác cho trở nên có tính cách khoa
học nữa.
Ta phải luôn nhớ rằng thiếu bộ óc khoa học, không thể có tiến
bộ được” (tr.56).
B. Phê bình
(Xin xem phần phê bình Điều tâm niệm thứ hai ở trên)
Điều tâm niệm thứ tám
Cần sự nghiệp không cần công danh
A. Sơ lược nội dung
Tác giả đả kích thói chuộng công danh của người mình. Xưa kia
đi học mong đỗ ông Nghè ông Cống để võng lọng nghênh ngang, nay thì đi học mong
kiếm được chức quan tham, quan Huyện. Câu châm ngôn “Phi cao đẳng bất thành phu
phụ” của nhiều thiếu nữ thực đáng cho ta ngao ngán không biết ngần nào.
Sau khi nêu gương sự nghiệp về cai trị của Nguyễn Công Trứ, sự
nghiệp văn chương của Nguyễn Du, Trần Tế Xương, Cao Bá Quát (những vị này hoặc
coi thường công danh hoặc không có công danh) tác giả khuyên bạn trẻ:
“Ta phải lúc nào cũng tự nhủ rằng công danh không đáng kể duy
có sự nghiệp thôi” (tr.59)
“Ta phải chăm nom vun xới cho sự nghiệp của ta, ta sẽ được hưởng
cái lạc thú vô song của một đời sống đầy đủ, của một đời có ích cho người chung
quanh” (tr.60)
B. Phê bình
Ông Lê Hữu Mục có viết về Hoàng Đạo trong cuốn Luận đề
Hoàng Đạo của ông như sau:
“Xuất thân trường Cao đẳng Pháp Chính, ông nhất định không
ra làm quan như các bạn đồng liêu và đã dùng tất cả thời giờ của một ông Tham
tá Lục sự để tranh đấu cho dân quê thoát khỏi sự bóc lột tàn nhẫn của quan trường,
cởi bỏ những tập tục hủ lậu, những điều mê tín dị đoan để tự do sống trong một
tổ chức hành chính và chính trị hợp lý”
Chúng ta thấy gương sáng của tác giả “Mười điều tâm niệm” chính
là ở chỗ lời nói với việc làm là một.
Điều tâm niệm thứ chín
Luyện thân thể cường tráng
Sơ lược nội dung
Các cụ đồ Nho ta trước đây thường trọng văn khinh võ, yên trí
rằng sức mạnh thân thể sẽ lấp mất sự sáng suốt của trí khôn. Có biết đâu câu
châm ngôn xác đáng của Hy Lạp xưa đã nói: “Một linh hồn cường tráng trong một
thân thể cường tráng”.
Luyện tập thể thao còn có ảnh hưởng lớn đến tính khí của ta nữa,
nhiều đức tính của ta nhờ đó mà tăng tiến, lòng dũng cảm, trí kiên nhẫn, lòng tự
tin, và sự biết phục theo kỷ luật. Vậy bổn phận của thanh niên là phải kết đoàn
lại lập hội thể thao, luyện lấy thân thể cho cường tráng mà đạt tới những thành
tích vẻ vang như người Đức, người Mỹ, người Nhật.
Điều tâm niệm thứ mười
Cần phải có trí xếp đặt
Dân ta sống hồn nhiên không biết giá trị của thời gian mà
cũng không chịu vào khuôn vào phép, vào kỷ luật để mưu tồn những công cuộc to lớn
lâu dài. Hãy noi gương người Âu Mỹ trong một công cuộc chung phải có tổ chức, xếp
đặt để những phần tử đều có quyền hạn rõ ràng, có trách nhiệm phân minh, những
phần tử ấy đều cùng hoạt động nhịp nhàng để mưu đạt mục đích chung. Hãy thay
cái tinh thần luộm thuộm, cẩu thả của các cụ xưa, bằng phương pháp xếp đặt của
người Tây để các công cuộc chung của chúng ta đạt được kết quả rực rỡ.
Tổng luận về Mười Điều Tâm Niệm
A. Phân loại
Căn cứ vào nội dung của từng bài chúng ta có thể xếp loại Mười
Điều Tâm Niệm như sau:
1. Đề cao và khuyến khích tinh thần khoa học:
- Theo mới (điều 1)
- Tin ở sự tiến bộ (điều 2)
- Luyện lấy bộ óc Khoa học (điều 7)
- Cần có trí xếp đặt (điều 10)
2. Luyện tính khí và luyện thân thể:
- Luyện tính khí (điều 5)
- Luyện thân thể cường tráng (điều 9)
3. Lý tưởng sống:
- Sống theo một lý tưởng (điều 3)
- Cần sự nghiệp không cần công danh (điều 8)
4. Cùng làm việc cho xã hội:
- Làm việc xã hội (điều 4)
- Phụ nữ ra ngoài xã hội (điều 6)
Ở đây chúng tôi ghi nhận thêm một cách phân loại nữa của ông
Phạm Thế Ngũ để học sinh tiên bề tra cứu:
- Thân thể: cường tráng (điều 9)
Con người - Trí não: óc khoa học (điều 7)
Óc xếp đặt (điều 10)
Tư tưởng - Tin vào sự tiến bộ (điều 2)
- Có một lý tưởng (điều 3)
- Xây dựng sự nghiệp (điều 8)
Hành động - Làm việc xã hội (điều 4)
- (cả giới phụ nữ) (điều 6)
Và ta có thể tóm tắt những cái cũ tệ hại thành một bảng đối
chiếu như sau:
Con người cũ
- Thân thể: yếu đuối nhu nhược
- Trí não: óc mê tín dị đoan, cẩu thả, luộm thuộm
- Tâm hồn: mềm yếu, nhút nhát
Tư tưởng cũ:
- Không tin vào tiến bộ, đặt sự tân thiện mỹ ở quá khứ
- Không có lý tưởng tranh đấu. Xưa kia nhà Nho nhắm mắt tòng
cổ, giờ đây nhiều người sống bơ vơ, vô lý tưởng
- Mưu công danh (địa vị, quan chức, bổng lộc)
Hành động cũ
- Chỉ làm việc cho bản thân hay cho gia đình
- Nhất là phụ nữ sống trói buộc hèn yếu.
(Xem quyển III, trang 270 – 271)
B. Tổng bình nội dung
Hầu hết những điều tâm niệm đều đả kích xã hội cũ mà đại diện
là nhà Nho thủ cựu. Chúng ta đồng ý với tác giả ở thái độ sống phải có một lý
tưởng, cần sự nghiệp, không cần công danh, cần làm việc với tinh thần khoa học...
Nhưng về thái độ tác giả hoàn toàn đả kích những cái cũ và đề cao đến tuyệt
đích khoa học thì chúng ta nên nghĩ rằng đó là thái độ hợp lý cho riêng thời
tác giả. Vào thời đó tác giả cần phóng đại khía cạnh khoa học để đánh đổ những
tập tục hủ lậu cũ, chúng ngăn cản bước tiến của dân tộc. Sự thực vấn đề cũ mới,
vấn đề quá tôn sùng khoa học cần được nhận định lại cho sâu sắc và toàn diện
hơn.
VIII- BÙN LẦY NƯỚC ĐỌNG [19]
Tiếp theo Mười Điều Tâm Niệm, đến tác phẩm Bùn
Lầy Nước Đọng là tập nghị luận đặc biệt chú ý đến những vấn đề sinh hoạt của
người dân quê, cả cuộc đời họ luẩn quẩn trong cảnh đói khổ, thối nát.
A. Kế hoạch về chính trị
Để chống lại với những sự thối nát của quan trường (sự lạm
quyền, nạn hối lộ), Hoàng Đạo đề nghị biện pháp phân quyền cho hợp lý, trừng trị
những nhân viên thối nát và giáo dục dân quê về phương diện pháp luật.
Để chống nạn trộm cướp làm cho dân quê luôn luôn sống trong
tình trạng bất an, Hoàng Đạo đề nghị một tổ chức trị an chuyên nghiệp “có nhiệm
vụ rõ ràng, có trách nhiệm hẳn hoi, hết sức tìm phương pháp ngăn ngừa những sự
cướp bóc nơi thôn dã”.
Để chống óc xôi thịt, Hoàng Đạo đề nghị phá đình, bãi bỏ sự
tôn ti, để mọi người được bình đẳng ngồi chiếu ngang nhau. Đình sẽ là một nhà họp
sạch sẽ cao ráo, dân chúng thường lui tới để bàn luận về việc làng, mưu những
ích lợi chung.
Hoàng Đạo đòi ban bố những quyền tự do dân chính. Theo ông muốn
nâng cao trình độ của dân quê không gì bằng bảo đảm cho họ những quyền tự do,
dân chủ.
B. Kế hoạch về kinh tế
Muốn cho nền hành chính và chính trị được vững vàng, điều
quan hệ là phải đặt nó trên một căn bản kinh tế vững chắc.
Hoàng Đạo công kích chế độ thuế má nặng nề của thực dân bóc lột
một cách dã man người dân quê.
Hoàng Đạo công kích chính sách của thực dân cố tâm dìm các
công nghệ Việt Nam, cấm nhân dân nấu rượu, nhưng lại bắt mọi người uống rượu của
hãng Fontaine, đồng thời lại cho phép tự do hút thuốc phiện để cho sinh lực dân
trí bị hao mòn.
Hoàng Đạo tố cáo sự đồi bại, sự bất công trong việc quản cấp
công điền, sự nguy hại của chế độ đồn điền mà quyền chiếm hữu chỉ ban bố cho
người Pháp hoặc một vài người Việt có công lớn với Chính phủ Pháp.
Sau cùng Hoàng Đạo tố cáo nạn cho vay nặng lãi ở thôn quê của
bọn trọc phú. Có khi họ ăn lãi đến 20% nếu con nợ cần tiền.
Để đối phó với những khuyết điểm trên, Hoàng Đạo đã đưa ra những
ý kiến rất cụ thể về những vấn đề chỉnh đốn thuế vụ, nâng cao tiểu công nghệ địa
phương, bênh vực quyền lợi của công nhân tại các đồn điền, tiêu diệt nạn cho
vay nặng lãi bằng cách nới rộng và bình dân hóa những nông phố ngân hàng. Thành
lập nhiều nông đoàn để tương trợ lân nhau, giáo dục dân quê.
Có áp dụng được những điều tối thiểu như vậy mới bảo đảm được
đời sống ấm no, hạnh phúc cho dân quê.
B. Kế hoạch về giáo dục
Nều giáo dục ở thôn quê cần phải được triệt để phổ thông,
Hoàng Đạo đề nghị một chương trình giáo dục đại cương gồm hai điểm căn yếu:
1. Phổ biến pháp luật:
Để người dân quê ý thức được quyền lợi, ý thức được nhiệm vụ
của họ.
2. Truyền bá tinh thần khoa học:
Phổ biến những điều thường thức về vệ sinh, về y khoa, luyện
cho người dân bộ óc tối thiểu về khoa học, để họ sống một cách lành mạnh.
Tổng luận về Bùn Lầy Nước Đọng
Ở đây chúng ta thấy Hoàng Đạo thiết tha với thân phận đám dân
quê nghèo đói dốt nát biết là chừng nào. Những vấn đề ông nêu lên, những giải
pháp ông đề ra rất sát với thực tế.
Đọc Bùn lầy nước đọng ta còn thấy rùng mình về thái
độ đàn áp ngu dân của lũ thực dân cướp nước và càng đem lòng cảm phục tâm tình
cao thượng ưu thời mẫn thế của Hoàng Đạo.
CON ĐƯỜNG SÁNG
Con Đường Sáng là tiểu thuyết luận đề của Hoàng Đạo. Trong
tác phẩm này ông muốn miêu tả một thanh niên nhà giàu, có học bơ vơ trước ngã
ba thời đại vì không biết mình đi đâu, nên chỉ còn biết lấy sự chơi bời trác
táng làm mục đích. Nhưng trước cuộc sống lầm than của đám dân quê, Duy cảm
thông và dần dần giác ngộ, chàng trở về đồn điền cùng với người yêu là Thơ, bắt
đầu xây dựng hạnh phúc mình trong sự hy sinh làm việc để nâng cao đời sống của
đám người nghèo khổ.
Trong tác phẩm này, lời văn của ông tuy vẫn có phần trong
sáng, gợi hình gợi cảm nhưng cách bố trí những tình tiết câu chuyện không được
uyển chuyển và hấp dẫn như tiểu thuyết luận đề của Nhất Linh.
TRƯỚC VÀNH MÓNG NGỰA
Hoàng Đạo tỏ thái độ nhiệt thành trong việc cải tạo thôn quê ở
hai tập lý thuyết Mười Điều Tâm Niệm, Bùn Lầy Nước Đọng và ở tiểu thuyết luận đề
Con Đường Sáng nhưng về phương diện nghệ thuật sáng tác thì ông thành công hơn
cả ở tập Trước Vành Móng Ngựa. Có thể nói đây là một thứ vui cười ở tòa án xếp
thành những vở kịch nhỏ rất linh động.
Nhân vật thường xuyên là:
- Ông Chánh Ân: khi vui tính, khi hắc búa
- Thông ngôn: cũng vậy
- Ông Biện lý: thường thường vui tính, ưa khôi hài
- Các bị cáo: có tính cách quốc tế: Việt, Tây đen, Tây
trắng,
Tàu; có đủ các hạng người: công chức, ăn cắp, ông Nghị, ông Đồ
và những người dân quê nghèo đói, khi thì láu lỉnh, khi thì ngớ ngẩn
Ở tác phẩm này Hoàng Đạo đã chứng tỏ ông có con mắt nhận xét
thật tinh tế.
Ông miêu tả những cử chỉ ngôn ngữ hoặc láu lỉnh hoặc ngây thơ
dớ dẩn đến tức cười của lũ người phạm pháp bị ra trước vành móng ngựa và chính ở
nơi này ẩn dưới những nụ cười thông minh đó, ông đã lần lượt phô bày những mâu
thuân đến rơi lệ của một chế độ pháp trị, vô nhân dưới thời thực dân.
Bài Chỉ Vì Con Chó Săn dưới đây, tác giả đã khéo tả
cho ta thấy hình ảnh một tiểu nhân cậy thế hầu ông đội Tây và hình ảnh “nhỏ mọn”
của một ông phú lít An Nam:
Chỉ vì con chó săn
Bùi Độ Diễm, có bộ mặt gân guốc bướng bỉnh của một anh bếp hầu
một viên đội Tây, phải buộc vào tội thóa mạ viên chức nhà nước lúc đương hành sự.
Chắc Diễm thường được trông “quan” đội - mà Diễm được cái hân
hạnh làm bếp - ra uy hống hách với bọn lính ở dưới quyên “quan”, nên Diêm coi
thường bọn “phu lít” mà Diễm nhầm là lính tập.
Sự nhầm lẫn ấy đưa Diễm ra trước Tòa.
- Bẩm con không dám đánh ông ấy ạ.
ÔNG CHÁNH ÁN: - Thế sao áo người ta lại rách?
BÙI ĐỘ DIẼM: - Bẩm tại ông ấy ngã xe đạp. Thấy xe đạp con
không có đèn, ông ấy đuổi con, chặn đường thế nào mà húc ngay phải vệ đường ngã
sóng soài ra. Nêu con không đến đỡ dậy, thì ông ấy bắt thế nào được con.
ÔNG BIỆN LÝ: - À, ra làm ân nên oán đấy.
VŨ VĂN TƯ: - Người nhỏ và gầy, co ro trong chiếc áo bành tô rộng,
để ý lắm mới trông thấy bộ mặt hốc hác, có vẻ khó khăn. Giả thử đem để bên một
viên đội xếp, bên Anh hay bên Mỹ thì vị tất đã cao quá đầu gối họ. Trông bộ dạng
viên phu lít Tư, người ta mới hiểu cái thái độ quật cường của Diêm.
- Hôm ấy tôi “xe vít” ở phố “Dô lăng”, tôi thấy “oong
anh đi dên” “lúy” đi xe đạp không có “lúy me”.
VIÊN THÔNG NGÔN: - Biết tiếng Tây thì có nói tiếng Tây bằng
không thì nói tiếng ta, chớ đừng bắt chước ông nghị “phút, a lapoóc” như thế (cử
tọa cười).
VŨ VĂN TƯ: - Vâng (chỉ vào Diễm). Tên này đi xe đạp không có
đèn, tôi bắt mang về bóp, rồi nó đưa tôi về nhà nó ở phố Sinh Từ, về đến đấy nó
chạy thẳng vào nhà, cho vợ ra “xin” tôi. Tôi không nghe, nó bèn ra sừng sộ, đấm
tôi hai cái vào ngực, vỡ cả đồng hồ, gẫy cả bút chì, rồi nó giật cuốn sổ tay của
tôi lủi vào nhà mất.
Tư phanh áo bành tô, chỉ vào chỗ áo rách, lấy cái bút chì gãy
và lấy cái đồng hồ quả quýt vỡ mặt kính để lên tay:
- Đây, quan xem. Tang chứng còn rành rành ra đây.
ÔNG BIỆN LÝ: Đồng hồ và bút chì của anh bị thương, còn anh có
bị thương không?
VŨ VĂN TƯ: - Bẩm không việc gì. Duy nó bảo con là đồ chó săn,
nên con xin quan tòa làm tội nó.
BÙI ĐỘ DIỄM: - Bẩm quan thực con oan. Con không bảo ông ấy là
chó săn. Còn cuốn sổ tay, ông ấy đánh rớt xuống đất, vợ con nó nhặt được đem giả,
thế là chúng con tử tế lắm rồi.
ÔNG CHÁNH ÁN: - Dễ thường anh đợi người ta cảm ơn nữa chắc?
Anh còn điều gì nói nữa không?
BÙI ĐỘ DIỄM (ngập ngừng): - Bẩm... quan đội con thường bảo ở
bên Pháp, phu lít, mật thám lại thích cho người ta gọi là chó săn tốt, phanh
ly-mê (fin limier) (cử tọa cười).
ÔNG CHÁNH ÁN: - Đây không phải ở bên Pháp. Bốn mươi quan tiền
phạt.
Lần sau, trước khi dùng chữ dịch, chắc Diễm phải nhớ rằng
mình ở bên An Nam.
Bài Hai Nghìn Quan Tiền Tây dưới đây rất linh động ở cách đối
thoại, rất cảm động ở những nhận xét tỉ mỉ về những người dân cùng khổ và nhẫn
nại ở chốn bùn lầy nước đọng. Tất cả cái phi lý, lạnh lùng của công lý thực dân
thể hiện trong bài này. Tình cảnh người dân Việt thật đáng thương và càng đáng
thương ở thái độ nhẫn nại của họ. Không khí dí dỏm, ngộ nghĩnh, đùa cợt vụt biến.
Chúng ta đi vào một thể giới của căm uất bi phẫn. Quan tòa, thông ngôn ở đây
cùng đáng ghét.
*
Hai nghìn quan tiền Tây
Không có gì buồn và chán nản bằng một phiên tòa xử “tù rượu”,
nghĩa là những người bị cáo về tội buôn rượu lậu. Cũng không có gì làm cho ta
nghĩ ngợi bâng khuâng hơn.
Một dãy người khốn khó, ốm yếu, áo nâu tã, váy đụp, không dám
ngồi hẳn lên chiếc ghế dài để riêng cho tội nhân, sợ làm bẩn mất ghế của nhà nước,
một dãy người hốc hác, hôi hám như những tang chứng hoạt động của sự lam lũ,
nheo nhóc ở nơi bùn lầy nước đọng, trông tưởng như một lũ ma đi hiện hồn lẻn
trách thầm cái phú quý của những người khác.
Mày có nấu rượu lậu không?
- Bẩm có.
ÔNG CHÁNH ÁN: - Phạt hai nghìn quan tiền Tây.
Sự thất vọng và tính nhẫn nại đều hiện cùng một lúc lên nét mặt
gày gò, xanh xao của một người nông phu rét run trong manh áo mỏng sờn vai, vá
nhiều chỗ. Anh ta đã rời vòng móng ngựa còn quay cổ lại như muốn nài điều gì,
nhưng có lẽ biết rằng cũng vô ích nên lại bước chân đi.
- Mày có cơm rượu lậu không?
- Bẩm, con không nấu rượu lậu...
- Nhưng người ta bắt được bã rượu ở nhà mày.
- Bẩm có
ÔNG CHÁNH ÁN: - Hai nghìn quan tiền phạt.
Bị cáo nhăn, một bà lão già kêu van:
- Bẩm, con già nua... quan thương cho...
VIÊN THÔNG NGÔN: - Già nua mặc kệ, về việc đó, không ai
thương xót đâu. Ra!
Bà lão thở dài, nước mắt rung rung muốn khóc, cố van lơn:
- Bẩm, những hai nghìn, con nghèo khổ, con lấy đâu con
giả?
VIÊN THÔNG NGÔN: - Tòa xử rồi. Không bằng lòng thì chống án.
Đi! Đi ra!
Thấy bà lão trù trừ, viên thông ngôn quát:
- Đội xếp đâu? Lôi nó ra!
Người đội xếp sấn sổ lại, kéo bà lão ra ngoài, để đến phiên
người khác.
Một người đàn bà, váy đụp, áo tứ thân rách, vừa đứng dậy vừa
vạch yếm cho con bú.
- Mày có cơm rượu lậu không?
- Bẩm không.
- Nhưng người ta bắt được bã rượu ở nhà mày.
- Bẩm không ở ruộng con đấy ạ.
- Thế là đủ rồi.
- Bẩm ruộng con cách nhà con xa lắm. Người ta thù con,
người ta bỏ vào đấy ạ,
- Có biết ai bỏ không?
- Bẩm không.
ÔNG CHÁNH ÁN: - Hai nghìn quan tiền phạt.
Rồi kết tiếp nhau, năm sáu chục người nhà quê ra chịu tội.
Ông chánh án không lần nào phải nghĩ ngợi khi lên tiếng:
- Hai nghìn quan tiền phạt.
Sau cùng đến một người gù lưng ra van lạy:
- Bẩm, con tàn tật, tật...
- Tàn tật mặc anh, có cơm rượu lậu không?
- Bẩm có
- Anh đã bị án hai lần rồi. Sao lại còn phạm nữa?
- Bẩn con chỉ có nghề làm rượu. Con tàn tật bỏ nghề ấy
thì con chết đói mất
- Không biết, Hai nghìn quan tiền phạt.
Bài Anh Hùng Mạt Lộ cho ta thấy cảnh nhà Nho suy tàn gặp cái
phi lý của công lý cấm phổ biến giáo dục. Một bức tranh ghi được đầy đủ những
nét điển hình của một nhà Nho hết thời, để cười ra nước mắt:
Anh hùng mạt lộ
Nguyễn Xuân Bi là một nhà Nho, cứ trông ông ta cũng đủ biết.
Từ cái áo the sờn vai xúng xính, cái khăn lượt chững chạc cho đến dáng điệu,
ngôn ngữ, ông đều để lộ vẻ nhà Nho lúc quẫn.
ÔNG CHÁNH ÁN: - Thế nào, anh có nhận tội không?
BI: - Bẩm, chúng tôi làm gì nên tội?
ÔNG CHÁNH ÁN: - Không có tội sao lại ra đây?
BI: - Bẩm không biết. Chúng tôi chỉ biết theo lễ nghi của cổ
nhân dạy bảo lũ trẻ... học đạo thánh hiền.
ÔNG CHÁNH ÁN (đắc thế) - Chính thế. Anh dạy học không có giấy
phép. Anh muốn dạy đạo thì dạy, nhưng phải có giấy phép nhà nước cho.
BI: - Bẩm, vài đứa học trò nửa người nửa ngợm, làm gì mà phải
phép với tắc.
ÔNG CHÁNH ÁN: - Anh dạy mấy đứa?
BI: - Bẩm, sáu đứa.
ÔNG CHÁNH ÁN (lại đắc thế): - Sáu đứa thì còn nói gì nữa. Lệ
chỉ có năm đưa học trò mới không phải xin phép.
BI: - Bẩm, năm với sáu thì khác nhau cái gì? Thật tình chúng
tôi không hiểu.
ÔNG CHÁNH ÁN: (mỉm cười) - Tôi cũng không hiểu. Nhưng luật
pháp là luật pháp. Duralex, sed lex.
Một ông Tây nói tiếng La tinh cho một người An Nam thông chữ
Tàu nghe, thì còn hiểu nhau làm sao được.
Ông Bi chỉ lấy cái mỉm cười ngây ngô đáp lại ông Chánh án.
ÔNG CHÁNH ÁN (tuyên án) - Chiều theo Nghị định ngày 14 tháng
5 năm 1924, phạt Nguyễn Xuân Bi trăm quan tiền Tây. Còn bút nghiên, giấy, mực bắt
được, tòa tịch biên. Mà từ rầy, không được dạy học như thế nữa, nghe!
BI (não nùng) - Vậy đạo thánh hiền, chúng tôi cũng không được
dạy à?
ÔNG THÔNG NGÔN: - Tòa tuyên án rồi, thôi đi ra.
Bi lặng lẽ đi ra, trên nét mặt hiện về thất vọng chán nản và
nhẫn nại. Bi ngửa mặt lên trời tắc lưỡi thở dài: ý chừng y tự nhắc đến câu: “Ta
hồ! ngô đạo suy- hĩ” của Đức Khổng khi xưa.
Trông Bi lúc bấy giờ có vẻ bi thương ảo não như cái biển hiệu
của một thời đại tàn tạ, điêu linh.
Thỉnh thoảng tác giả cũng cho chúng ta gặp một sự phi lý ngộ
nghĩnh và nhân đạo. Giá tất cả nhân loại đối với nhau phi lý như thái độ của
ông Vĩnh Thái dưới đây thì cuộc đời dễ thở biết mấy.
Năm trăm bạc
Xúng xính trong chiếc áo the mới Nguyễn Văn Cầu, cu- li xe,
thỉnh thoảng lại liếc nhìn ông Trần Văn Chương, đứng nhỏ xíu ở giữa ghế trạng
sư, như anh ta sợ ông trạng sư biến mất thì không còn ai bảo vệ cho nữa vậy.
ÔNG CHÁNH ÁN: - Anh bị khép vào tội ăn cắp năm trăm bạc, có
không?
NGUYỄN VĂN CẦU: - Bẩm, ăn cắp thì quả con không ăn cắp. Chỉ
có cụ Vĩnh Thái bỏ quên trên xe con cái ví đựng năm trạc bạc, con đã trót lấy
con tiền...
ÔNG CHÁNH ÁN (mỉm cười): - Lấy của người, cầm tiêu thế gọi là
ăn cắp. Sao anh không đem số tiền bắt được trả lại ông cụ hay nộp trên sở cẩm?
NGUYỄN VĂN CẦU (thực thà) - Bẩm con nghèo.
Cử tọa cười, Ông Chánh án cũng cười. Duy Cầu ngơ ngác lấy làm
lạ. Ý giả anh ta nghĩ làm cu-li xe kiết xác mà vớ được năm trăm bạc, bảo đem
lên sở cẩm nộp, thì chẳng khác gì bảo ông Lý Toét đừng toét, bảo ông Bang Bạnh
đừng bạnh, hay bảo ông Tôn Thất Bình đừng tán dương ai nữa vậy.
Ông cụ Vĩnh Thái là người mất tiền, có lẽ cùng đồng ý với bị
cáo, vào khi người ta gọi vào làm chứng, một nụ cười bí mật nở ra sau bộ râu bạc
phơ của ông cụ.
ÔNG CHÁNH ÁN: - Ông bỏ quên trên xe của bị cáo một cái ví?
ÔNG VĨNH THÁI: - Vâng
ÔNG CHÁNH ÁN: - Trong ví có năm trăm đồng bạc?
ÔNG VĨNH THÁI: - Bẩm không. Chỉ có năm đồng thôi.
ÔNG CHÁNH ÁN (ngạc nhiên): - Chỉ có năm đồng?
ÔNG TRẠNG SƯ TRẦN VĂN CHƯƠNG: - Vâng, chỉ có năm đồng.
Cụ Vĩnh Thái từ trước đến giờ vẫn chỉ nhận có thế. Cụ là một
nhà giàu ở Hà Nội, năm trăm đồng bạc đối với cụ không là bao nhưng đối với Nguyễn
Văn Cầu thì thật là to. Cụ nghĩ như vậy, nên thương Cầu nghèo không nhận mất
năm trăm đồng mà Cầu lấy của cụ. Như vậy ý cụ đã định cho Cầu số tiền ấy, thiết
tưởng tòa cũng lượng cho mà làm án nhẹ cho một người cu-li nghèo khổ. Còn tiền
495 đồng kia, cụ Vĩnh Thái đã không nhận thì là tiền vô chủ. Mà đã làm tiền vô
chủ, thì người bắt được đem nộp ở Cẩm hết hạn một năm sẽ có quyền lấy về làm của
mình. Vậy xin Tòa lên án cho Cầu cái quyền ấy. Ngoài cái quyền ấy tòa lại gia
thêm cho Cầu bốn tháng nhà pha. Ở bốn tháng nhà pha rồi được lĩnh số tiền 495 đồng
về tiêu, nên Cầu bước ra khỏi vành móng ngựa, còn được lũ bị cáo nhân ngồi
trong tòa nhìn theo bằng con mắt thèm thuồng.
Chú thích:
[19] Phần này chúng tôi căn cứ theo ý kiến của ông Lê Hữu Mục
trong quyển Luận đề về Hoàng Đạo của ông – Nhận Thức – Huế 1957
IX- KHÁI HƯNG (1896 - 1947)
Khái Hưng tên thật Trần Khánh Giư, sinh năm 1896 tại làng Cổ
Am, huyện Vĩnh Bảo, tỉnh Hải Dương, con cụ Tuần phủ Trần Mỹ, rể cụ Tổng dốc Lê
Văn Đính. Ông con người anh cả là Trần Xuân và hai em giai là Trần Tự và Trần
Tiêu. Ông theo học ở Albert-Sarraut, đỗ Tú tài ban Cổ điển rồi ra dạy học ở trường
Thăng Long, tính tình khoáng đạt vui vẻ.
Năm 1930, Trần Khánh Giư bắt đầu viết cho tờ báo của Chu Mậu,
viết những bài xã thuyết hoặc truyện vui hàng tuần. Năm 1931, ông gặp Nguyễn Tường
Tam ở trường Thăng Long, cả hai bàn cách sáng lập một tờ báo có chủ trương rõ rệt.
Ngày 22 tháng 9 năm 1932 tờ Phong Hóa đổi mới ra đời.
Khái Hưng bắt đầu viết tiểu thuyết. Hồn Bướm Mơ Tiên (1933) là tác phẩm
đầu tay của ông. Cho tới năm 1940 ông đã viết được nhiều tác phẩm.
Giai đoạn 1940 - 1945 giai đoạn đấu tranh chính trị, ông bị
Pháp bắt giam năm 1941 ở lao xá Vụ Bản.
Sau vụ đảo chính Nhật, Ngày Nay kỷ nguyên mới ra đời
(1945) ông viết Xiềng Xích tập truyện dài kể cuộc đời chốn lao tù, bị
tra tấn dã man của chiến sĩ cách mạng. Khi Việt Minh nắm chính quyền. Nhất Linh
ở Tàu về, ông viết báo Việt Nam của Quốc Dân Đảng. Theo tài liệu của
ông Tú Gầy, đăng trong Tâm Tình số 1 thì khi cuộc kháng chiến bùng nổ,
ông về quê ngoại ở làng Dịch Diệp, huyện Trực Ninh tỉnh Nam Định, rôi bị công
an Việt Minh bắt giam tại “Cải hối thất chính trị phạm Liên khu III” ở Lạc Quần
(Trực Ninh). Ông bị chúng thủ tiêu ở bến đò Cựa Gà thuộc Phủ Xuân Trường vào
năm 1947. Chúng hành quyết ông bằng hai phát súng lục cho xác vào bao tải rồi đẩy
xuống sông cho mất tích. Tác phẩm của ông đại loại có thể tạm xếp như sau:
A. Tiểu thuyết dài:
1. Tiểu thuyết lý tưởng:
a. Hồn Bướm Mơ Tiên (ái tình lý tưởng nhuộm màu
tôn giáo)
b. Nửa Chừng Xuân (ái tình lý tưởng nhuộm màu nhân
tính)
c. Trống Mái (ái tình lý tưởng về cái đẹp của thể
chất, tỷ như pho tượng đẹp)
2. Tiểu thuyết có tính cách lãng mạn tiểu tư sản (Loại
này cũng là biến thể của loại trên, chỉ thiếu tính cách lý tưởng):
- Những Ngày Vui
- Đẹp
- Thanh Đức (Băn khoăn)
2. Tiểu thuyết phong tục:
- Thoát Ly
- Thừa Tự
- Gia Đình
3. Tiểu thuyết tâm lý:
- Hạnh
4. Tiểu thuyết dã sử:
- Tiểu Sơn Tráng Sĩ
B. Kịch
- Tục Lụy
- Đồng Bệnh
C. Những tập truyện ngắn:
- Dọc Đường Gió Bụi
- Tiếng Suối Reo
- Đợi Chờ
- Đồng Xu
D. Truyện loại sách hồng:
- Ông Đồ Bể
- Cóc tía
- Đạo Sĩ..
Dưới đây là những ý kiến của chúng tôi về riêng ba truyện được
xếp loại là tiểu thuyết lý tưởng.
HỒN BƯỚM MƠ TIÊN
A. Lược truyện
Ngọc sinh viên trường Cao đẳng Canh Nông, một thanh niên
thông minh, lạc quan, giàu tình cảm từ Hà Nội về nghỉ hè với bác là sư cụ chùa
Long Giáng. Tới đây Ngọc gặp chú tiểu Lan mà chàng nghi là gái. Sau bao ngày
quan sát, dò xét, mối nghi ngờ của Ngọc càng sâu đậm hơn. Rồi một hôm, sư cụ
chùa Long Giáng sai Lan mang bánh và chè sang tạ sư ông bên chùa Long Vân, Ngọc
cũng xin phép đi theo chú Lan. Vì trời mưa, Ngọc và Lan phải ngủ lại chùa Long
Vân. Ngọc muốn ép Lan cùng ngủ với mình, đôi bên người lôi đi kẻ kéo lại, áo
dài áo ngắn của Lan đều tuột cúc. Ngọc bỗng kêu rú lên một tiếng buông tay Lan
ra. Chàng thoáng thấy ngực Lan quấn vải nâu.
Lan sợ hãi bỏ trốn. Ngọc chạy theo xin lỗi. Ngọc tỏ tình yêu
với Lan và nguyện sẽ vì nàng hy sinh hết thảy, kể cả ái tình tuyệt vọng của
chàng. Thái độ quân tử của Ngọc làm Lan rất đỗi cảm phục, Ngọc bỏ chùa về Hà Nội.
Một chiều chủ nhật, Ngọc từ Hà Nội đạp xe lên Bắc Ninh thăm Lan (mấy lần trước
chàng chỉ đạp xe đến chân đồi chùa Long Giáng rồi quay trở lại). Ngọc hứa là suốt
đời yêu Lan bằng tình yêu lý tưởng và xin phép Lan mỗi lần nghỉ học được lên
chùa gặp Lan rồi quay trở về:
“Tôi xin thề với Lan rằng tôi giữ được mãi như thế. Tôi xin
viện Phật Tổ thề với Lan rằng suốt một đời tôi, tôi sẽ trung thành thờ ở trong
tâm trí cái linh hồn dịu dàng của Lan.
Gia đình? Tôi không có gia đình nữa. Đại gia đình của tôi nay
là nhân loại, là vũ trụ mà tiểu gia đình của tôi là... hai linh hồn của đôi ta,
ẩn núp dưới long từ bi Phật Tổ.
Yêu là một luật chung của vạn vật mà là bản tính của Phật
giáo. Ta yêu nhau, ta yêu nhau trong linh hồn, trong lý tưởng, Phật Tổ cũng chẳng
cấm đoán đôi ta yêu nhau như thế”.
Và đôi tình nhân đã biết đồng hóa tình yêu vào tình yêu tôn
giáo đó, từ biệt nhau trong một cảnh chiều tịch mịch đầy lá rụng.
“Ngọc từ giã Lan, dắt xe đạp xuống đồi. Bấy giờ sắc trời dìu
dịu, vạn vật như theo tiếng chuông chiều thong thả sắp rơi vào quãng êm đềm tịch
mịch. Lan đứng chắp tay tụng niệm, con mắt lờ đờ nhìn xuống con đường đất quanh
co lượn khúc dưới chân đồi.
Gió chiều hiu hiu
Lá rụng!”
B. Phê bình
Trong truyện Atala của Chateaubriand, Atala yêu Chactas nhưng
vì trót hứa với mẹ nàng sẽ đi tu, nàng chết vì tình yêu ấy. Ở Hồn Bướm Mơ
Tiên ta cũng thấy Lan nhắc đến lời hứa với mẹ. Điều này chúng ta thấy phi
lý. Vào bất cứ thời đại nào, người mẹ Việt Nam có thể buộc con phải hứa sẽ
thành chiến sĩ cách mạng chứ không bao giờ buộc con phải thề đi tu thành “ni
cô” như vậy.
Chúng ta có thể như một số nhà phê bình (trong số có ông Vũ
Ngọc Phan) nêu câu hỏi: trẻ như Ngọc, đẹp như Lan, lãng mạn như cả hai, con đường
từ Hà Nội đến chùa Long Giáng lại không xa lắm, liệu Ngọc có giữ nổi lời hứa
chăng? Nhưng dù sao chúng ta cũng phải công nhận là tác giả đã dừng lại ở chỗ
đáng dừng, khiến câu chuyện tình ngạt ngào hương lý tưởng.
Cái thú của bản văn này chính là sự hiếu kỳ, ban đầu bị khích
động ở trong lòng Ngọc rồi nó nhóm dần cảm tình của Ngọc đối với Lan. Và sự hiếu
kỳ càng tăng, càng muốn điều tra ra tông tích chú tiểu Lan, Ngọc càng mắc vào bả
tình mà không hay. Khi chàng biết được Lan là gái thì ý nghĩ về nàng đã chiếm cứ
toàn thể tâm hồn Ngọc rồi.
Chúng tôi rất đồng ý với ông Trương Chính là với những tác phẩm
sau, nghệ thuật của Khái Hưng đã điêu luyện lắm, nhưng Hồn Bướm Mơ Tiên vẫn giữ
mãi hương vị êm dịu, ngào ngạt của những bông hoa đầu mùa. Chẳng khác gì
“Lettre de mon moulin” của Alphonse Daudet so với những tác phẩm về sau của
cùng tác giả.
Nửa chừng xuân
I. Lược truyện:
Truyện gồm ba phần:
PHẦN THỨ NHẮT
Mai từ quê nhà - Ninh Bắc - tới Hà Nội tìm em là Huy đương học
năm thứ ba tại trường Bảo Hộ. Hai chị em đên nhà ông Phán Hai, ông bác họ nhưng
bị ghẻ lạnh. Hôm sau Huy vào trường, Mai ra ga Hàng Cỏ để trở về quê. Nàng
quyêt định chuyên này sẽ bán nhà để lây tiền cho em tiêp tục học. Trên chuyên
xe lửa nàng gặp Lộc:
“Thưa cô, cô có phải cô Mai, con cụ Tú Ninh Bắc không?
Mai ngước mắt lên rồi hỏi:
- Thưa ông, sao ông biết tôi?
Chàng kia cười:
- Thế ra cô quên tôi rồi, tôi là Lộc...
Mai vui mừng hỏi:
- Cậu Lộc, con quan huyện Kim Anh?
- Vâng, chính tôi là Lộc, Nhưng thầy tôi không làm tri
huyện nữa. Thầy tôi đã thăng đến án sát và mất rồi.
- Khổ! Thế cậu bây giờ làm gì?
- Tôi làm tham tá ở Hà Nội
Mai cười:
- Chóng nhỉ! Mới ngày nào!
Lộc đỡ lời nói luôn:
- Đã bảy tám năm nay rồi, cô còn bảo mới ngày nào.
Bảy năm về trước, quan huyện Kim Anh có mời cụ Tú Lãm đến dạy
hai cô con gái học chữ Nho. Bấy giờ cụ Tú đã gặp lúc quẫn bách vì luôn mấy năm
buôn gỗ bị thua lỗ, cái vốn dăm, sáu nghìn đã gần khánh kiệt, nên thấy người bạn
xưa muốn tìm cách giúp đỡ thì nhận ngay.
Cụ Tú lúc đó góa vợ nên đưa cả con gái lên huyện cho tiện đường
dạy dỗ, còn Huy thì Cụ đã cho trọ học ở nhà ông Phán Hai ở Hà Nội.
Trong hai năm, mỗi lần nghỉ lễ, hoặc nghỉ hè, Lộc về chơi nhà
đều gặp Mai. Khi ấy Mai mới 11 tuổi mà Lộc thì đã lớn và theo học ở lớp ba trường
Trung học Tây.
Lộc coi Mai như một người em nhỏ và yêu quý Mai lắm, mỗi lần ở
Hà Nội về mua quà cho hai em thức gì thì mua cho Mai thức ấy.
Mai nhẩm ôn lại chuyện xưa, mủm mỉm cúi xuống nhìn guốc nói:
- Thế ra ông là anh Lộc của em đấy?"”
Mai đã cảm động buột mồm nói ra câu quá thân mật. Chính với
câu nói thân mật đó, tác giả đã sửa soạn cho chúng ta thấy cảm tình của hai người
đới với nhau sẽ một ngày thêm nặng nề sau này.
Vẫn trên chuyến xe đó, khi rõ tình cảm của Mai, Lộc nhất định
giúp Mai một số tiền là 20 đồng để phòng khi chưa bán được nhà thì hãy tiêu tạm.
Mai cương quyết từ chối mà không xong.
Việc bán nhà cho Hàn Thanh quả không xong, Mai còn đang phân
vân, thì vừa hay Lộc tìm đến nàng.
Thái độ trang nhã, cao thượng của Lộc đã làm Mai tin cẩn và
cùng chàng lên Hà Nội. Lộc thuê một căn nhà ở phố Yên Phụ, bên hồ Trúc Bạch để
hai chị em Mai ở, Huy tiếp tục việc học.
PHẦN THỨ HAI
Trong thời kỳ ba tháng đầu, Mai ở chung với em, không ngày
nào Lộc không đến thăm, tình cảm mỗi ngày một nặng, chẳng bao lâu đã đổi ra
tình yêu. Bà Án (mẹ Lộc) phản đối cuộc nhân duyên này vì bà đã hỏi con quan Tuần
cho Lộc để cuộc nhân duyên được môn đăng hộ đối. Lộc nhờ một cụ già giả vờ làm
mẹ đến tác thành cuộc hôn nhân giữa chàng và Mai. Câu chuyện vỡ lỡ, bà Án lập kế
ly gián, gieo nghi ngờ vào đầu Lộc rồi trực tiếp đến gặp Mai, đuổi khéo nàng ra
khỏi nhà mặc dầu khi đó nàng đã có mang.
Mai nhẫn nhục làm cô hàng quà. Huy bị ốm thập tử nhất sinh,
may nhờ Diên mời đốc-tờ chữa giúp nên chẳng bao lâu Huy khỏi bệnh. (Diên là một
gái giang hồ, em Diên là Trọng bạn học với Huy, Diên coi Huy như em, ông đốc-tờ
là tình nhân của Diên).
Mặc dầu trải bao lầm than khổ cực, Mai vẫn đương đầu được mọi
cám dỗ, nàng từ chối lời hỏi của ông Đốc Minh, từ chối tình yêu của họa sĩ Bạch
Hải.
PHẦN THỨ BA
Năm năm qua. Ông Tham Lộc đã thành ông Huyện Lộc. Vợ chàng,
con gái quan Tuần - bị hai lần hữu sanh vô dưỡng, tính tình trở nên gắt gỏng,
đôi khi hỗn láo cả với mẹ chồng.
Trong khi đó Huy đã thành tài và được bổ đi dạy học ở Phú Thọ.
Sống cùng với Huy là Mai, cháu Ái (con Mai) và ông Hanh, người lão bộc trung
thành.
Vì một sự tình cờ gặp họa sĩ Bạch Hải mà Lộc hiểu rõ hết nỗi
oan khổ của Mai. Bà Án lên tận Phú Thọ tìm Mai, những mong mang được cháu Ái về
nhưng thất bại.
Lộc lên tìm Mai, gặp lại người cũ trên đồi, rồi qua một đêm
hàn huyên bên lò sưởi, tình cảm của Mai từ giận hờn tủi cực chuyển dần sang tha
thứ, thương yêu.
Nhưng tình xưa dù nặng, Mai vẫn vì hạnh phúc thanh danh của
người yêu mà hy sinh ái tình của ngàng, dù nàng mới... nửa chừng xuân.
Tình yêu cao thượng của Mai, lòng hy sinh cao đẹp của Mai đã
giác ngộ Lộc, đã mặc khải cho Lộc thấy một đường sống mới vị tha, đầy dũng cảm
và hy sinh.
“Đời anh từ nay sẽ không riêng của anh nữa, anh sẽ vì người
khác mà sống, vì người khác mà anh sẽ bỏ cái đời an nhàn phú quý mà dấn than
vào cuộc đời gió bụi...”
I. Phê bình tâm lý nhân vật
(Những dòng trích sau đây theo cuốn Nửa Chừng Xuân, Phượng
Giang - 1953)
MAI
Nàng là vai chính duy nhất trong Nửa Chừng Xuân. Được hưởng nền
giáo dục khoáng đạt của cha (cụ Tú Lãm) nàng giữ lòng biêt ơn, tha thứ và yêu
thương rộng lớn, Chính vì vậy cả cuộc đời nàng là lịch sử cuộc đời hy sinh vì kẻ
khác, hâu như không bao giờ nàng nghĩ đên mình.
Mai, một người chí giàu lòng hy sinh
Dưới đây là câu chuyện giữa Mai và Lộc trên xe hỏa:
“- Thưa ông lúc này là lúc phải liều. Thế nào em cũng phải
để em Huy học đến nơi đến chốn, mà muốn được thế chỉ còn một cách là bán
nhà.... Vả nếu ông lo ngại cho em thân gái thì ở đâu mà không lo ngại. Ở nhà
quê đã chắc đấu tranh khỏi bọn cường hào hà hiếp? Dau sao em vẫn nhớ lời nguyện
vọng cuối cùng của thây em: là để em Huy học thành tài và trở nên người hữu dụng.
Lộc mỉm cười:
- Nhưng còn cô?
Mai ngơ ngác:
- Em không hiểu.
- Tôi hỏi còn cô thì trở nên gì? Từ nãy đến giờ tôi
chưa hề thấy cô tưởng đến cô.
- Tôi ấy à?
Mai hơi lấy làm lạ, Vì thực ra cũng không mấy khi cô tự nghĩ
đến cô...” (tr.34)
Lời Mai nói với bà Án:
“.. Trong lúc quẫn bách, con đã toan lấy một ông Hà cự phú,
không phải là để tìm chỗ nương thân, vì con xin thú thực, con không hề tưởng đến
thần con, nhưng chỉ cốt giữ được lời hứa với cha con lúc lâm chung: là thay cha
nuôi em ăn học thành tài và trở nên người hữu dụng” (tr.130).
Mai, một người tình giàu lòng hy sinh và chung thủy
Trước hết, Mai yêu Lộc không phải vì Lộc giàu sang mà vì cái
đẹp tầm hồn của Lộc:
“Thực vậy, từ ngày nàng gặp Lộc đến nay, trái tim nàng đã nhiều
lần hồi hộp vì những tính tình cao thượng, những cách hành vi quân tử của
chàng. Nàng chỉ mong có dịp báo đáp ơn sâu...” (tr.80)
Và trong khi nghe lời trần tình thành thực của Lộc ngỏ ý muốn
lấy Mai làm vợ, đây ý nghĩ thầm của Mai:
“Thì ông không biết rằng cái thân này, cái linh hồn này đã là
của ông rồi hay sao? Hà tất ông còn phải xin, phải van” (tr.81)
Tin ở chân giá trị tình yêu cao thượng, trong sạch của mình,
Mai bất chấp lễ nghi. Đây là lời tác giả nói về Mai:
“Kể ra chàng cứ thú thực với Mai rằng mẹ chàng không bằng
lòng cho chàng kết hôn cùng Mai, nhưng ngoài Mai ra, chàng không thể yêu được một
người nào khác thì có lẽ Mai cũng vì nàng mà hy sinh hết trinh tiết cùng danh dự,
hy sinh cả cái đời thanh niên” (tr.80)
Là người tình chung thủy, Mai vượt mọi cám dỗ, ngay cả trong
hoàn cảnh đen tối nhất (cự tuyệt ông Đốc Minh, tránh họa sĩ Bạch Hải). Tình yêu
của nàng với Lộc sâu xa đến nỗi sau năm năm xa cách, giận hờn mà khi thoáng thấy
màu giấy viết thơ biết ngay là thơ của Lộc:
“Huy toan nói dối là bức thơ của bạn. Song hình như đọc được
tư tưởng của em và muốn tránh cho em một sự nói dối vô ích. Mai cười gượng:
- Anh ấy vẫn dùng thứ giấy viết thơ ngày xưa nhỉ?"”
(tr.192)
Cái linh động ở nhân vật Mai còn có ở chỗ nàng rất “người”.
Nàng có giận hờn tủi hổ về cách ăn ở tệ bạc của Lộc, cùng thái độ tàn nhẫn của
bà Án nhưng rồi sau đó lại xúc động từ tâm.
Khi bà Án lên Phú Thọ tìm nàng, bà đã hai lần bị Mai mỉa mát.
Lần thứ nhất khi hai người mới chạm trán nhau:
“Kìa chào mợ! Mợ đi chợ về?
Mai chắp tay đáp lễ rồi ngây người đứng im.
Bà Án cười vui vẻ hỏi:
- Mợ quên tôi rồi?
Mai cũng cười chua chát trả lời:
- Bẩm cụ bao giờ con quên được cụ...” (tr.231)
Lầ thứ hai khi Mai mời bà Án ăn cơm:
“Huy bảo chị:
- Ây em đã hết sức mời cụ nhưng cụ từ chối.
Mai mỉm cười:
- Hay cụ chê nhà chúng cháu nghèo, cụ khinh chúng cháu
là con nhà hạ tiện”” (tr.232)
Nàng cũng chỉ nói vậy cho vợi bớt nỗi sầu uất chứa chất trong
lòng, còn thái độ thường xuyên của nàng tuy cương quyết đấy nhưng lễ độ, nhân
ái.
Rất giàu tình cảm nhưng lý trí sáng suốt, nàng biết nhìn xa
trông rộng, khuyên Lộc đừng tìm cách nối lại duyên xưa với nàng mà nên trở về với
trách nhiệm nặng nề của chàng.
Tình cảm và lý trí quân bình như vậy, tâm hồn rộng rãi giàu
tình thương, giàu hy sinh như vậy, Mai thực sự là một người đàn bà hiếm có, cho
nên chúng ta không ngạc nhiên khi thấy nàng ý thức được rõ rệt giá trị của
nàng:
“Lộc ngắt:
- Thế còn em? Em không phó thác vào anh sao?
Mai mỉm cười:
- Không, em khác. Ở đời có phải ai ai cũng hy sinh được
đâu?” (tr.258)
Điểm phi lý trong vai Mai và cũng là điểm phi lý của câu chuyện
là:
- Mai đã từng gặp bà Án ở huyện Đông Anh khi ông Tú dạy
học ở đấy, vậy mà nàng đã quên mặt bà Án đến nỗi Lộc có thể nhờ một người đàn
bà khác giả làm mẹ mà ngay lúc đó Mai không một chút nghi ngờ.
- Suốt trong thời gian đã là vợ Lộc, ở ngay Hà Nội, việc
con dâu đi lại thăm mẹ chồng là một việc tất yếu phải có, mà tuyệt nhiên ta
không thấy Mai làm truyện đó.
LỘC:
Nếu tâm lý vai Mai được tác giả dựng chặt chẽ bao nhiêu thì
vai Lộc lỏng lẻo bấy nhiêu. Tâm lý Lộc biến chuyển theo ba đợt tương ứng với ba
phần của câu chuyện.
Đợt một:
Trong phần thứ nhất câu chuyện, Lộc xuất hiện như một Kim Trọng
hào hoa phong nhã, tư tưởng phóng khoáng, hành vi vô tư lợi. Việc chàng tìm đến
Ninh Bắc gặp Mai rất đúng tâm lý chàng trai bắt đầu yêu.
Đợt hai:
Trong phần thứ hai câu chuyện Lộc nhờ một bà cụ giả làm mẹ để
xin hỏi cưới Mai cho chàng. Thế là tiểu gia đình này gồm: Lộc, Mai và Huy.
Nhưng sang phần này Lộc biến thành một người đàn ông nhu nhược, ích kỷ bản
tính, ghen một cách mù quáng.
Nhân danh chữ hiếu, chàng nép mình chịu khuất phục quan niệm
cũ của mẹ:
Bà Án xỉa vào mặt con:
À mày dở văn minh ra với tao à? Tự do kết hôn à? Mày không bằng
lòng nhưng tao bằng lòng. Mày phải biết lấy vợ gả chồng phải tìm chỗ môn đăng hộ
đối, chứ mày định bắt tao thông gia với bọn nhà quê à? Với bọn cùng đinh à? Mày
làm mất thể diện tao, mất danh giá tổ tiên, mà là một thằng con bất hiếu. Nghe
chưa?
Lộc thấy mẹ giận dữ quát tháo, liền cúi đầu tạ lỗi và xin cam
đoan vâng lời mẹ dạy. Xưa nay Lộc vẫn là người con có hiếu” (tr.69)
Nghi Mai có ngoại tình, chàng đã mắc mưu mẹ một cách quá ngây
thơ (vì cái thơ nặc danh ký tên NG.Y).
Đọc xong chương “Mẹ con”, chúng ta phải đi đến kết luận rằng:
Cái thẳng thắn và trong sáng của tâm hồn Mai biểu lộ rõ ràng hồn nhiên như thế
mà Lộc vẫn còn nghi ngờ, chàng thực là một người hết sức tầm thường. Đã đành một
người sáng suốt có thể trở thành u tối, một người quảng đại có thể trở thành
thiển cận hẹp hòi, nhưng sự biến chuyển tâm lý đó phải được giải thích bằng những
sự kiện.
Vai Lộc của Khái Hưng sụp đổ chính vì không có sự giải thích
đó. Lộc ở phần I với Lộc ở phần II như hai nhân vật khác biệt hẳn.
Đợt ba:
Khi gặp họa sĩ Bạch Hải, được họa sĩ cho biết hết nỗi oan
tình của Mai. Lộc hối hận, rồi viết thơ cho Huy. rồi bà Án lên Phú Thọ gặp Mai.
rồi Lộc gặp Mai trên đồi. Lộc xuất hiện phần thứ ba này không những nho nhã
đáng mến như phần thứ nhất, mà còn đáng thương nữa, vì cảnh chàng bị dày vò bởi
hối hận.
Chợt tự nhiên tới đoạn cuối chương sau cùng, tình yêu cao cả
của Mai đã giác ngộ, Lộc tìm thấy con đường lý tưởng phải đi:
“Lộc mắt lim dim cố tìm chân lý trong những ý tưởng phức tạp
của Mai.
Trong đầu bỗng hiện ra hình ảnh một chàng thanh niên cứng
cáp, quả quyết, theo đuổi việc xã hội, những việc mà tất phải đem hết nghị lực
tài trí ra mới làm nổi..''” (N.C.X. tr.279)
Sau đó Lộc nói với Mai:
“. Đời anh từ nay sẽ không riêng của anh nữa, anh sẽ vì người
khác mà sống, vì người khác, anh sẽ bỏ cái đời an nhàn, phú quý mà dấn thằn vào
một cuộc đời gió bụi."” (N.C.X.tr.280).
Sự biến chuyển tâm lý của Lộc ở đây cũng phi lý như ở phần
hai. Ây là không kể hình ảnh ‘ dấn thân vào cuộc đời gió bụi.”” hoặc “. trong
khi ấy tại một nơi hẻo lánh, một thiếu phụ yêu chàng, đương mong mỏi ở sự hành
động của chàng, đương đếm từng bước chàng đặt trên đường đời.”” (N.C.X. tr.297)
đều là những hình ảnh sáo rỗng, lãng mạn một cách rẻ tiền.
Một người nhu nhược như Lộc liệu có thể nhất đán trở thành một
chiến sĩ của hỷ xả như vậy? Một người sống thuần về tình cảm như Lộc liệu có thể
nhất đán cương quyết xa Mai mãi? Nhận xét của Vũ Ngọc Phan không phải là không
có lý: Ông Vũ đã lý luận về đoạn này như sau:
“Lần đầu Lộc gặp Mai xin nàng tha lỗi, Mai còn tỏ vẻ lãnh đạm,
nhưng đã để cho Lộc cầm tay, lần thứ hai, Lộc trở về nhà Mai, Mai đã có thể ngồi
suốt đêm để kể nỗi lòng với Lộc; vậy nếu Lộc cứ lên Phú Thọ, luôn luôn đã có đứa
con trai là thằng Ái bắc cầu cho đôi bên, cặp vợ chồng ấy có thể nào xa nhau
mãi được? Sự tái hợp chỉ là một sự rất thường”.
Tóm lại Khái Hưng đã thất bại khi dựng vai Lộc và sự đổ vỡ của
vai này đã làm suy giảm khá nhiều giá trị tư tưởng của tác phẩm.
HUY:
Tuy là vai phụ nhưng Huy cũng nêu được tấm gương lớn về đức
tính khẳng khái, thẳng thắn. Điều đáng quý ở Huy là trong cảnh túng quẫn vẫn
không thèm nhờ vả ai, cắn răng chịu đựng, nhưng lúc thắng thế chàng lại đầy
lòng tha thứ. Thái độ điềm tĩnh, lễ phép khi chàng tiếp bà Án ở Phú Thọ, thái độ
nhân đạo của chàng đối với Lộc ở chương “Trên đồi” chứng tỏ chàng thật xứng
đáng là em Mai.
BÀ ÁN:
Bà là người đại diện cho phái cũ nệ cổ, nên bà quá chú trọng
đến việc môn đăng hộ đối và nhất quyết liệt Mai vào hạng liễu ngõ hoa tường. Bà
yên trí Mai sắp sửa làm hại đời con bà như con diều hâu định ăn thịt con gà
con. Bà rất mực thương con nhưng nghiệm và cương quyết. (Bà thương con theo
quan niệm của bà).
“Thế thì mày giỏi thật... Mày dối tao, mày đánh lừa tao...
Giời ơi! Đẹp mặt! Ông tham con quan Án mà làm những việc khốn
nạn như thế. Nếu bên quan Tuần mà biết chuyện này thì mày bảo sao? Thì tao còn
mặt mũi nào hở thằng kia?
A! Thằng này giỏi thật, vượt quyền cha mẹ. Không còn biết ngũ
luân ngũ thường là gì nữa...” (tr.107)
Trong chương “Hội kiến” bà Án đã rất tàn nhẫn với Mai, buộc
nàng phải dứt tình với Lộc cũng chỉ để bảo vệ hạnh phúc cho con bà. Sau này bà
lên Phú Thọ tìm Mai để xin cháu Ái về, bà đã phải rất mực nhún nhường và có nhiều
câu nói thành thực khiến ta cảm động. (Chương “Cháu Ái”)
Khi đọc hết cuốn truyện, ta thấy chỉ tại quan điểm mới cũng
khác nhau chứ thực tình bà Án không hẳn hoàn toàn đáng ghét.
Các vai phụ khác cũng đều rất thành công.
ÔNG HẠNH:
Người lão bộc trung thành, thực thà, chất phác một hình ảnh
Việt Nam thuần túy và cổ sơ giữa một xã hội đã pha nhiều cái mới do ảnh hưởng
Tây phương.
HÀN THANH:
Nhân vật điển hình, cường hào trọc phú.
DIÊN:
Cô gái giang hồ có hảo tâm, không muốn bạn (Mai) cũng sa ngã
như mình.
CỤ TÚ LÃM:
Chúng ta không thể quên hình bóng một vai phụ khá quan trọng
là cụ Tú Lãm, cha Mai và Huy. Mặc dầu cụ Tú không thực sự xuất hiện trong chuyện,
bởi một lẽ giản dị là cụ đã mất, nhưng Mai và Huy (nhất là Mai) là hồi quang
trung thành của nền giáo dục của cụ, nên ta không thể không nhắc đến cụ.
Cụ đã xuất hiện gián tiếp qua những hồi ức của Huy, của Mai
hoặc lời giới thiệu của tác giả.
Một mẩu đời dĩ vãng chạy qua trí nhớ Huy: những lời giối
giăng của cha nói với Mai:
“Lẽ tất nhiên, ai cũng phải chết. Các con không nên buồn. Lúc
nào cũng phải vui thì mới đủ can đảm, nghị lực mà sống ở đời. Hai con nên theo
gương cha. Cha vui đến giờ cuối cùng. Cha hy vọng thế nào các con cũng làm vẻ
vang cho cha, cho linh hồn cha ở nơi chín suối. Cha hy vọng rằng thế nào em Huy
cũng học thành tài và trở nên một người hữu dụng cho xã hội. Cha mất đi chẳng
còn của cải gì để lại cho hai con. Cha chỉ có ba thứ gia bảo này ông cha để lại
cho cha, nay cha truyền cho hai con mà thôi. Là giữ lòng vui, giữ linh hồn
trong sạch, và đem hết nghị lực ra làm việc’” (tr.12).
Lời giáo huấn của cha mà Mai hằng nhớ:
“Những khi nàng tưởng tượng tới cha thì lại nhớ đến lời phụ
huấn: Ở đời không có sự gì xấu hơn sự quên ơn. Cừu nhân ta không sợ bằng ân
nhân. Ta chỉ lo sẽ xảy ra sự khiến ta không trả được ơn, chứ đối với kẻ thù thì
không có thứ khí giới nào mạnh bằng lòng hữu ái. Lòng hữu ái ấy, nếu ta đem ra
đối đãi với ân thì chẳng hóa ra ta đặt ân nhân ta ngang hàng với kẻ địch của ta
ư?” (tr.80)
Vậy Mai biết nhớ ơn, hay tha thứ, có lòng yêu thương rộng lớn
chính là nhờ giáo dục của cụ Tú, một nền giáo dục phóng khoáng, lãng mạn như lời
tác giả công nhận. Chúng ta đã thấy một trong những động cơ chính thức thúc đẩy
Mai yêu Lộc là lòng biết ơn:
“Thực vậy, từ ngày nàng gặp Lộc đến nay, trái tim nàng đã nhiều
lần hồi hộp vì những tính tình cao thượng, những hành vi quân tử của chàng.
Nàng chỉ mong có dịp báo đáp ơn sâu" (tr.80)
Nàng những mong báo đáp ơn dầy đó một cách xứng đáng, một
cách phi thường:
“Nhưng người ấy là Lộc mà Mai kính yêu, thì dẫu có xin nàng hết
cả những đặc quyền, đặc ân nàng cũng chẳng từ chối'’” (tr.81)
Và khi Lộc đã thú thực cùng Mai vì chữ Hiếu mà chàng không
dám đường hoàng cùng nhau chung hưởng hạnh phúc, Mai đã thốt ra câu nói lột được
hết tinh thần phóng khoáng lãng mạn của nền giáo dục của cụ Tú:
“Em chỉ tiếc rằng ngoài những tư tưởng Nho giáo, thầy em lại
dạy em biết yêu người ở ngoài vòng lễ nghi”” (tr.103)
Vậy cụ Tú cũng là môn đồ Khổng học nhưng tri thức, tư tưởng cụ
đã vượt hẳn ra ngoài vòng kiềm tỏa của Nho giáo. Cụ cũng là nhân vật lý tưởng
tiền phong dung hòa giữa cũ và mới. Vì đâu mà cụ Tú có được thái độ phóng
khoáng và lãng mạn cấp tiến đến thế? Cụ có hoạt động trong Đông Kinh Nghĩa Thục?
Cụ có từng xuất dương (sang Tàu hay sang Nhật chẳng hạn) và do đó có dịp tiếp
thụ trào lưu tư tưởng mới?
Không thấy tác giả nói rõ. Thoáng những mẩu hồi ức chúng ta
chỉ biết cụ Tú đã có một thời buôn gỗ và là bạn cũ của cha Lộc:
“Bảy năm về trước, quan huyện Đông Anh có mời cụ Tú Lãm đến dạy
hai cô con gái học chữ nho. Bấy giờ cụ Tú gặp lúc quẫn bách vì luôn mấy năm
buôn gỗ bị thua lỗ, cái vốn dăm sáu nghìn đã gần khánh kiệt, nên thấy người bạn
xưa muốn tìm cách giúp đỡ thì nhận lời ngay” (tr.29)
Ở đoạn Mai và Huy sắp bỏ nhà Lộc ra đi, tác giả có nhắc đến cụ
Tú nhưng cũng không cho ta biết rõ gì hơn về dĩ vãng của Cụ:
“Cho hay tính liều lĩnh, tính lãng mạn cũng là một tính di
truyền ở nhà cụ Tú. Cụ khi xưa vì cái tính ấy mà mấy lần gia thế thăng trầm, rồi
đến bị khánh kiệt gia sản. Mai với Huy cũng chỉ vì phẫn uất, vì tự do không chịu
được một sự khinh mạn mà sắp liều sống đời phiêu lưu” (tr.141)
Mai là linh hồn của câu truyện, nền giáo dục của cụ Tú là
linh hồn của Mai, vậy mà tác giả chỉ nói sơ sài về cụ Tú như vậy, kể cũng là một
khiếm khuyết của câu truyện.
II. Vài ý nghĩa về truyện Nửa Chừng Xuân
1. So sánh Mai trong Nửa Chừng Xuân với Loan trong Đoạn Tuyệt
Nếu đem so sánh hai cô gái cùng thời đại này chúng ta thấy:
A. về học thức:
Mai: Chỉ biết đọc biết viết đủ dùng và chịu đậm ảnh hưởng nền
giáo dục Nho giáo - thứ Nho giáo phóng khoáng của cha.
Loan: Có một trình độ Tây học khá vững (nàng học đến năm thứ
tư Trung học) và hoàn toàn đối lập với ý kiến gia đình.
B. về tính tình, thái độ:
Mai: Ý thức được hành động và trách nhiệm của mình. Dịu dàng,
chừng mực, lý trí tình cảm quân bình.
Loan: Cũng ý thức được hành động và trách nhiệm cùa mình. Bướng
bỉnh theo mới đến cùng. Lãng mạn quá trớn về hành động cũng như về tư tưởng. Bị
suy động bởi tình cảm nhiều hơn.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét