Kiệt Tấn, nụ cười tre trúc
Có người nào đó, ngày xưa, từng quan niệm, một nhà văn một
nhà thơ, về phương diện chủ quan, cần có ba điều kiện: tài, trí và tâm. Từ đó,
nhiều người có khuynh hướng chia ra ba loại người cầm bút: một loại mạnh về
tài, một loại mạnh về trí và một loại mạnh về tâm. Tôi nghi ngờ sự phân biệt rạch
ròi ấy. Tôi nghĩ, thật ra, chỉ có hai. Bởi tài là yếu tố căn bản, chung nhất.
Có cái tài thiên về trí, tức kỹ thuật. Có cái tài thiên về tâm, tức cảm xúc. Kiệt
Tấn thuộc loại sau. Đọc Kiệt Tấn, trước khi thấy một tài năng, người ta gặp một
tấm lòng. Tình yêu đối với cuộc đời, theo tôi, là yếu tố quan trọng nhất góp phần
định hình nên phong cách văn học độc đáo của Kiệt Tấn. Hiếm có người nào có
cách nhìn đời trìu mến và thiết tha như vậy. Không thể tìm thấy ở Kiệt
Tấn, bất cứ một thái độ hờ hững hay dửng dưng nào. Đưa đẩy ngòi bút Kiệt Tấn
không phải là lý trí mà là trái tim lúc thì rạo rực, lúc thì ngây ngất, không
lúc nào không xôn xao trước vẻ đẹp của trời đất của con người. Tình yêu trong
văn Kiệt Tấn giống ánh trăng trong thơ Hàn Mặc Tử. Cả trời say nhuộm một
màu trăng. Cho dù tác giả không tả vầng trăng, cho dù tác giả chỉ tả một con
ngõ, một dòng sông hay một khu vườn với những cây lá đong đưa, những nụ hoa
đang âm thầm nở và tỏa hương trong khuya khoắt, thì, người ta vẫn nhận ra, đâu
đó, lấp lánh, cái ánh trăng kia đang lấp lánh. Không gian giày đặc toàn
trăng cả. Tôi cũng trăng mà nàng cũng trăng. Cho nên, tuy đề tài Nụ cười
tre trúc (*) khá đa dạng, có truyện về mẹ, có truyện về quê hương, có truyện
đậm đà màu sắc triết lý; thực sự là chuyện tình, chỉ có hai: Bến đò trao
thơ và Em điên xõa tóc, thế nhưng, đi vào Nụ cười tre trúc, người
ta cứ ngỡ đi vào một tình yêu bát ngát.
Hãy để ý cách xưng hô trong truyện Kiệt Tuấn. Lạ lắm. Đặc biệt
với những người phụ nữ, với người lớn tuổi: má. Với người trẻ trung: em. Nhắc đến
một người đàn bà bán cà rem trước cổng trường tiểu học thuở nào, Kiệt Tấn hạ
bút: “Má tôi đó”. Với Kiệt Tấn, một người người đàn bà già nua, lam lũ và
khốn khó trên quê hương đều là “má tôi”. Ông gọi họ bằng một cái tên chung: “những
bà già quê hương” (tr 158). Và ông coi đó là những “Mối tình đầu” thật sự của
mình (trang 158). Những người không phải là má thì đều là em. Vợ là em. Người
tình là em. Một người con gái mất trí gặp gỡ tình cờ trong một bệnh viện tâm thần
là em: “Em điên xõa tóc”. Ngay cả một người con gái hoàn toàn xa lạ, mãi mãi xa
lạ, chỉ nhác thấy một lần duy nhất trong công viên cũng được Kiệt Tấn gọi vơ là
em, hơn nữa, “em tôi”: “Từ phía sau lùm bông ngải vàng hực chợt một mái tóc nâu
vàng óng ánh xuất hiện. Người con gái từ từ đi vào công viên, trên tay cầm trái
táo xanh. Em tôi bước vào vườn cây lửng thửng tiến về phía trước và Ánh đang ngồi
ôm nhau yên lặng” (tr. 200). Dĩ nhiên người con gái ấy đi qua rồi đi xa hẳn.
Vĩnh viễn. Như một áng mây. Trước cặp mắt nhà văn đang ngơ ngẩn ngơ.
Với người, là thế. Với vật cũng thế. Tất cả đều là em. Con vịt
con là “em”. Khi con vịt bị xe cán chết, Kiệt Tấn, lúc ấy mới sáu tuổi, đã khóc
nghẹn ngào: “Hết rồi! Em vịt vàng nhỏ của tôi ơi! Em đã chết bỏ tôi thiệt
rồi” (tr. 46). Bao nhiêu năm sau, bềnh bồng trên đất khách, buồn tênh trong lưu
vong, Kiệt Tấn vẫn nhớ mãi đứa em ấy: “Phải, năm nào mà đào chẳng nở! Đào lại nở,
tôi lại nhớ em tôi, con vịt vàng nhỏ xinh xắn, tội nghiệp” (tr. 49).
Người ta thấy gì qua những cách hô gọi như vậy? Thấy một điều.
Rất rõ. Là, với Kiệt Tấn, mọi người mọi vật trên đời đều là đối tượng để yêu
thương. Tất cả đều là ruột thịt, đều là thân tình. Kiệt Tấn là một tình nhân
trước khi là một người cầm bút.
Trong tình yêu của Kiệt Tấn, phần nồng nàn nhất dành cho phụ
nữ. Làm sao sống được mà không yêu. Không nhớ không thương một kẻ nào. Thơ
của Xuân Diệu. Con người của Kiệt Tấn. Qua trang viết, cứ ngỡ Kiệt Tấn suốt đời
là một khách tình si. Yêu sớm. Yêu nhiều. Yêu dễ dàng. Yêu cuồng nhiệt. “Muốn
chết. Thèm chết. Thèm chết vì quá yêu một cô gái nào đó” (tr. 211). Yêu và được
yêu. Chưa đủ. Lúc nào cũng quay quắt muốn đi đến cái tận cùng, cái tuyệt đối của
tình yêu. “Nghẹn ngào khi đi bên cạnh nàng mà còn tương tự người yêu, tương tư
nàng, cùng lúc” (tr. 93). Tình yêu trong văn Kiệt Tấn có nhiều cung bậc. Từ lặng
lẽ đến xôn xao. Từ bâng khuâng đến say đắm. Có nhiều sắc độ. Lúc thì hiền lành,
lúc thì trâng tráo. Lúc như cơn gió, lúc như cơn bão. Tình yêu nhuốm đầy tình dục.
“Bộ phận đực là bộ phận đực, bộ phận cái là bộ phận cái, bộ phận đực cái dính
nhau là lẽ tự nhiên, hết sức tự nhiên, sự tục tĩu chỉ có trong đầu” (tr. 144).
Nhiều người cho là Kiệt Tấn viết bạo. Thêm điều này nữa: bạo nhưng không bao giờ
nhớp nhúa. Thiếu cái trong sáng của Thạch Lam, tình yêu trong truyện Kiệt Tấn lại
gần hơn với sự thực, với cuộc đời.
Trong tình yêu của Kiệt Tấn, phần đằm thắm nhất dành cho mẹ. Nụ
cười tre trúc, truyện ngắn đầu tiên trong tập, được dùng làm tựa cho cả tập, là
truyện ngắn hay. Nó là truyện ngắn, nhưng thật ra, nó chỉ là trích đoạn từ bộ
trường thiên tiểu thuyết Lớp lớp phù sa chưa xuất bản. Lấy một bài vọng
cổ làm cái cớ, Kiệt Tấn thả ký ức mình trôi dạt miên mang về những quãng thời
gian khác nhau, ở đâu, lúc nào cũng hiển hiện long lanh hình ảnh người mẹ tần tảo,
lam lũ, chịu thương chịu khó, suốt đời lo cho chồng, cho con, rồi cho cháu.
Ở Kiệt Tấn, nếu tình yêu trai gái gắn liền với tình dục thì
tình yêu mẹ lại gắn liền với quê hương. Đó là lý do tại sao Kiệt Tấn lại đặt tập
truyện ngắn của mình là Nụ cười tre trúc. “Cho dù má tôi không cười thành
tiếng, tôi vẫn nghe có tiếng rì rào thanh thoát của tre trúc rộng lượng chở
che. Tôi là con trâu nghé nằm trong bóng im buổi trưa hè nắng gắt” (tr. 15).
Trong tình mẹ có tiếng đàn dịu dàng của trúc lẫn bóng mát yên ả của tre. Trong
tình mẹ có hình ảnh của làng xóm, của đất nước. Mà không chỉ ở mẹ mình. Kiệt Tấn
coi mọi bà mẹ đều là hiện thân của quê hương. “Có lẽ tại tôi nhìn thấy quê
hương qua những bà mẹ đó, một quê hương vừa yêu dấu vừa ngậm ngùi… Những bà già
đó tượng trưng cho quê hương. Không! Những bà già đó là quê
hương. Những bà già có làn da nhăn nheo thơm tho mùi đất, có nụ cười
rì rào tre trúc, có bàn chân nứt nẻ phù sa, có trái tim từ bi vô lượng, trái
tim đó đã bơm máu vào rún tôi từ trong bụng mẹ, từ lúc tôi còn nhỏ xíu, lớn
chưa bằng đầu ngón tay. (tr. 152)
Không là đề tài chính của bất cứ truyện nào, song nhờ sự kết
hợp trên, hình ảnh quê hương vẫn thấp thoáng, bàng bạc cùng khắp Nụ cười
tre trúc. Trong quê hương Kiệt Tấn tập trung ngòi bút vào ba địa điểm: Bạc
Liêu, Vĩnh Long và Sài Gòn. Hai hình tượng nổi bật nhất là sông rạch và đêm
trăng. Vang vang trên sông rạch, vang vang dưới đêm trăng là những câu hò, những
tiếng đàn, tiếng hát, những hẹn hò và những yêu đương. Kiệt Tấn không có chủ
tâm viết loại truyện phong tục, một đề tài được nhiều nhà văn đồng hương của
ông khai thác triệt để. Phong cảnh trong truyện của ông, do đó, thường ít đường
nét. Không một làng quê, không một thành phố, thậm chí, không một dòng sông, một
con rạch nào đầy đủ chi tiết để thành một bức tranh hoàn chỉnh. Tuy nhiên Kiệt
Tấn lại thành công ở một phương diện khác: ông tạo được một không khí ở đó có
những con người sống thật. Truyện của Kiệt Tấn là loại truyện tâm lý pha màu sắc
triết lý.
Yêu phụ nữ, yêu mẹ, yêu quê hương, không phải là cái gì riêng
của Kiệt Tấn. Kiệt Tấn chỉ đặc biệt ở mức độ: mọi tình cảm ấy, ở ông, đều nồng
nàn đến đắm say. Và hơn ở phạm vi: từ những đối tượng cụ thể, tình yêu của Kiệt
Tấn mở rộng ra, mênh mông, bao trùm cả cuộc đời. Kiệt Tấn là một nhà văn đầy nhân
ái. Cách nhìn đời của ông trong trẻo, dịu dàng và nhất là, tha thiết vô hạn.
Không biết thù hận, chưa bao giờ Kiệt Tấn cho phép ngòi bút của mình dừng lại tỉ
mỉ ở những sự xấu xa. Nếu Kiệt Tấn có căm ghét điều gì thì điều đó chính là óc
duy lí và đứa con đẻ của nó: sự cuồng tín. Căm ghét vì cả hai đều là nguyên
nhân trực tiếp gây ra những lầm lạc và khổ não cho từng người: “Tôi muốn dùng
trí thông minh để giải quyết đời sống. Thiệt lẩm cẩm! Một mình nó, trí thông
minh không giải quyết được gì hết. Nó tạo ra vấn đề hơn là giải quyết”
(tr. 134). “Khi chứng đúng được hành động của mình, người ta dám trở thành bạo
ngược, tàn sát không gớm tay: Tần Thủy Hoàng, Hitler, Staline, Dalatôla, Pol
Pot, Việt Nam Xã Hội!” (tr. 116). “Chân lý? Có chăng chân lý? Mẹ rượt!
cũng vì ba cái vụ chân lý với lại… cẳng lý đó mà nhân loại ỉa dài dài”
(tr.214).
Kiệt Tấn đề cao trực giác và tình cảm, đề cao cuộc sống hồn
nhiên. “Ăn hủ tiếu là ăn hủ tiếu. Hết. Sống là sống. Hết. Không gì có thể
giải thích được gì hết. Giải thích là sa vào mê cung. Rời khỏi mê cung này chỉ
để dấn mình vào mê cung khác” (tr. 116) “Đi vào kinh pháp cũng như
nghệ thuật, con đường trực giác và cảm xúc là con đường thẳng. Đi vào kinh pháp
cũng như nghệ thuật, con đường trí tuệ và phân tích là con đường mê cung” (tr. 184).
Truyện “Ngoài cửa kiếng” có lẽ được sáng tác với mục đích
minh họa cho các luận điểm trên. Một người nào đó, vô hình và vô danh, từ ngoài
khung cửa kính, ngó vào một căn nhà. Không nghe một âm thanh nào cả. Hoàn toàn.
Bằn bặt. Chỉ thấy những hình người di động, múa may. Như xem một màn kịch câm.
Người xem phân vân đặt ra hàng trăm nghi vấn và nghi vấn nào cũng là một lửng
lơ, bế tắc. Không thể hiểu được những người trong căn nhà kia làm gì, nghĩ gì,
cảm xúc ra sao. Chỉ đoán. Đoán mò. Quan hệ giữa con người với con người trong
cuộc đời có lẽ cũng thế. Mỗi người bị ngăn biệt bằng một khung cửa kính. Để mỗi
người là một bí ẩn vô tận trước người khác. Để mọi nỗ lực giải thích về nhau đều
trở thành vu vơ và hàm hồ.
Tư tưởng Kiệt Tấn không mới. Người ta đã gặp những tư tưởng ấy
đây đó, nhiều lần, nhiều nơi. Nhưng không nên đánh giá một nhà văn như một triết
gia. Tư tưởng quan trọng nhất để đánh giá một triết gia là tính chất độc sáng.
Tiêu chuẩn quan trọng nhất để đánh giá tư tưởng một nhà văn là sự chân thành.
Mà Kiệt Tấn thì tin vào tư tưởng của mình lắm. Nó trở thành một thứ triết lý chủ
đạo chi phối toàn bộ sáng tác của ông. Đó là thứ triết lý mang đậm màu sắc Thiền.
Đó cũng là thứ triết lý nhân đạo: “Mỗi người chúng ta đều đáng được chia xẻ nụ
cười” (tr. 141). Và rất lạc quan: “Nếu biết sống, vẫn luôn luôn có một
chút mặt trời đâu đó” (tr. 125).
Trong truyện Em điên xõa tóc, một lần Kiệt Tấn tâm sự về
chuyện viết lách của mình: “Cả chục năm nay tôi bỏ viết. Tôi không đủ đam mê.
Tôi không viết để chứng minh. Tôi viết khi cảm thấy có nhu cầu. Nếu không biết
mà vẫn sống hạnh phúc, tôi sẽ không bao giờ viết, vì tôi khi đó đang ở trong trạng
thái quân bình. Nếu viết, tôi đánh mất quân bình. Khi viết, tôi như người lên đồng,
lúc cười lúc khóc, vật vã, hành xác” (tr. 116). Tôi tin Kiệt Tấn. Tôi ít
tin nhà văn nào như tôi đã tin Kiệt Tấn. Ở những nhà văn khác, tôi thấy tài
hoa. Ở Kiệt Tấn tôi vừa thấy tài hoa vừa thấy sự thành thật. Truyện nào của Kiệt
Tấn tôi cũng có cảm giác là tự truyện. Chính Kiệt Tấn cũng công nhận trong lời
giới thiệu in ở bìa sau tập Nụ cười tre trúc: “Nụ cười tre trúc, một chuỗi
truyện ngắn, dù y chang chuyện thiệt hay thần thoại hoang đường, vẫn là tự truyện”.
Trong Nụ cười tre trúc có tám truyện thì sáu truyện rõ ràng là tự
truyện. Và đó là sáu truyện hay. Dường như ngòi bút của Kiệt Tấn chỉ tung hoành
hết sức khi nhân vật xưng “tôi”. Lúc ấy, Kiệt Tấn tha hồ đi sâu, thật sâu vào mọi
ngõ ngách thăm thẳm, tế vi của tâm hồn. Có lúc Kiệt Tấn đi quá xa. Thành lan
man với những liên tưởng bất tận. Làm cho khuôn khổ của truyện ngắn cơ hồ bị rạn
nứt. Truyện ngắn nghiêng gần tùy bút. Nụ cười tre trúc và Vườn
chanh miệt biển là những truyện ngắn pha lẫn tùy bút.
Có thể nói, những truyện ngắn hay nhất của Kiệt Tấn đều có
tính chất tự truyện trong nội dung và tính chất tùy bút trong nghệ thuật.
Hai đặc điểm có lẽ là hai đặc điểm chung cho những nhà văn gốc
miền Nam. Tính tình cởi mở, nhu cầu đối thoại lớn, hình như nhà văn miền Nam nào
cũng có sở thích kể về mình. Nhân vật xưng: “tôi” trong tác phẩm của họ nhiều
“chi xiết kể”. Khó có thể hình dung cuộc đời và con người của các nhà văn miền Trung,
miền Bắc, nếu chỉ căn cứ vào truyện của họ. Rất dễ hình dung ra cuộc đời và con
người của các nhà văn miền Nam qua những truyện họ viết, ngay cả những
nhân vật không phải là họ. Đọc các nhà văn miền Trung, miền Bắc, người ta thường
thấy một nỗ lực tự kiềm chế rất lớn. Để giấu đi một cái “tôi đáng ghét” (!). Đọc
các nhà văn miền Nam, người ta thường thấy tác giả hiện ra lồ lộ trên từng
dòng chữ. Để phơi bày đến từng chi tiết cái “tôi” tuệch toạc, xởi lởi, say sưa
tâm sự. Tính chất lỏng lẻo, tản mạn mà người ta hay nói về các công trình khảo
luận của các nhà văn miền Nam cũng xuất phát từ nguyên nhân này: nhà
văn hiếm khi để tư tưởng bó mình trong một trật tự thuần túy duy lý. Mạch văn của
họ, ngay khi viết nghiên cứu, vẫn bềnh bồng trên những ngọn triều cảm hứng và
liên tưởng dạt dào.
Kiệt Tấn, cũng như phần lớn các nhà văn miền Nam khác,
thích tham dự trực tiếp vào câu chuyện. Câu chuyện của Kiệt Tấn không phải chỉ
có các nhân vật. Nhà văn không chịu là một khuất lánh hoàn toàn. Ông đi bên cạnh
các nhân vật. Thỉnh thoảng ông lại lên tiếng, tán thưởng điều này, phản đối điều
khác. Câu văn của các nhà văn miền Trung miền Bắc thường cố ý nén lại, bình thản
đến lạnh lùng. Câu văn của Kiệt Tấn và nhiều nhà văn miền Nam khác phập
phồng hơi thở của người viết ra nó, náo nức với những niềm vui của nhân vật,
rưng rưng với những nỗi buồn của nhân vật. “Nhà có cả thảy bảy anh chị em, chết
hai còn năm: hai Phát, ba Lợi, tư Trinh, năm Lộc và sáu Kiệt tức là tôi đó” (tr. 11). “Bà
vớt xác lá chà lên đám ghẻ của tôi (Bà con thử nghĩ!) tôi khóc hết nước mắt” (tr. 12). “Nếu
miền Bắc có lụt sông Hồng thì miền Nam có Tết Mậu Thân (1968), chắc
ai cũng nhớ (tr. 26)… Hẳn nhiều người sẽ cho những cách nói: “Sáu Kiệt
là tôi đó”, “Bà con thử nghĩ”, “chắc ai cũng nhớ”… là thừa thãi. Mà thừa
thãi thật. Chúng không có lý do gì để tồn tại cả. Trừ lý do tâm lý: cái nhu cầu
bộc bạch, tham dự của tác giả.
Nhu cầu bộc bạch, tham dự dẫn đến một đặc điểm khác về nghệ
thuật; sự pha trộn giữa ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết. Quan hệ giữa ngôn ngữ
nói và ngôn ngữ viết là một quan hệ cực kỳ phức tạp. Lịch sử văn học của nước
nào cũng diễn tiến giống nhau: thoạt đầu văn học được hình thành từ ngôn ngữ
nói.Một thời gian, sau quá trình chau chuốt, tinh lọc, một số ngôn ngữ nói biến
thành ngôn ngữ viết, chúng có sự sống riêng, chủ yếu là trên trang giấy. Rồi đến
lúc nào đó, người ta chợt thảng thốt nhận thấy, loại ngôn ngữ viết ấy tuy đẹp đẽ
thật, song lại là kiểu cách và sáo mòn quá, người ta lại quay về với thứ ngôn
ngữ trần trụi, gân guốc của cuộc đời. Truyền thống văn chương miền Nam là
truyền thống tôn vinh ngôn ngữ nói. Từ Nguyễn Đình Chiểu, người ta đã bắt gặp
những cách nói chan chát từ trước vắng bặt trong thơ văn: “Bát cơm manh áo ở đời,
mắc mớ chi cha ông nó”. “Vân Tiên ngó lại, rằng: Ừ!”… Có nhiều người sa lầy
trong ngôn ngữ nói: tác phẩm của họ thuần túy là những câu chuyện kể nặng chất
dân gian. Một ít người nâng được ngôn ngữ nói lên thành ngôn ngữ văn học: từ vựng
là ngôn ngữ nói nhưng kết cấu câu văn là ngôn ngữ viết với những yêu cầu gãy gọn,
chặt chẽ và trong sáng. Kiệt Tấn thuộc vào số ít ỏi đã tạo được cho ngôn ngữ nói
một sắc thái thẩm mỹ độc đáo.
“Hồi đó tôi thỉnh thoảng tôi lén vít một cục vôi nhỏ trong ô
trầu của má tôi gắn lên đầu cọng lạt dừa, đưa lên vách run run nhử mấy trự thằn
lằn. Có con khờ khạo ngó thấy tưởng bở, đinh ninh là côn trùng nhào tới đáp liền.
Cắn nhằm cục vôi tá hỏa, anh chàng lúc lắc cái đầu như múa lân rồi say mèm vôi
nồng, rớt bịch xuống đất. Tôi tính lượm lên bắt chơi thì má tôi rầy:
- Đừng con! Tội chết. Con thằn lằn nó
hiền thấy mồ. Nó còn ăn bớt muỗi trong nhà sao con hại nó làm chi?” (tr. 10)
Nhờ sử dụng nhiều ngôn ngữ nói, câu văn của Kiệt Tấn thường
sinh động, khỏe khoắn:
“Tôi mừng húm, cắn một miếng ngọt xớt rồi miếng thứ hai, và cứ
thế lủm hết trái mận một mình ngon lành, không bẻ cho bà một miếng” (tr. 21).
Câu văn của Kiệt Tấn nhiều động từ. Câu văn nhiều tính từ, trạng
từ thường du dương mà nhẹ. Câu văn nhiều động từ thường cứng cáp và mạnh:
“Anh tôi bèn lấy vòng dây làm bẫy túm được con cắc kè đem tuốt
qua sân banh quăng bỏ” (tr. 10).
“Cá ông chỉ rửa sơ, không cạo nhớt, rồi để cá sống nhăn
nguyên con như vậy mà đổ vào nước sôi đậy nắp lại, cá bóng còn nhảy soi sói
trong nồi lụp bụp. Chặp sau, ông giở nắp ra vớt cho tới hết bọt rồi mới rót nước
mắm ngon vào mà nêm nếm” (tr. 41).
Cách dùng tính từ và trạng từ của Kiệt Tấn cũng lạ: luôn luôn
có cái gì gay gắt, cực đoan. Như thơ Hồ Xuân Hương. Ông không mừng, ông “mừng
húm”. Ông không khoái, ông “khoái chí tử”. Ông không quên, ông “quên tuốt luốt”.
Ông không hôn, ông “hun chùn chụt”. Ông không rầu, ông “rầu thúi ruột”. Ông
không sợ, ông “sợ xanh máu mặt”… Cứ thế. Rất nhiều trạng từ và tính từ ghép vừa
gợi hình vừa biểu cảm. Móm phải là: “móm xọm”. Trống phải là “trống lổng”. Dài
phải là “dài thòn”. Hẹp phải là “hẹp té”. Nhọn phải là “nhọn lễu”. Đen phải là
“đen xì”. Mập phải là “mập ú”…
Mỗi câu văn của Kiệt Tấn luôn luôn có xu hướng muốn biến
thành một hình ảnh. Người khác hẳn chỉ viết: “Nhiều buổi trưa nóng, tôi cởi trần
ngồi thở dốc”. Kiệt Tấn thì phải viết: “Nhiều buổi trưa nóng, tôi cởi trần ngồi
le lưỡi thở dốc”. Người khác hẳn chỉ viết: “Hai người sanh giặc với nhau, quên
cả giặc Thổ đang rượt theo”. Kiệt Tấn thì phải viết tiếp: “… Rượt theo sát bên
đít”. Người khác hẳn chỉ viết: “Má tôi muôn dặm tìm chồng”. Kiệt Tấn thì phải
viết: “Má tôi muôn dặm tìm chồng rượt theo níu cổ ông lại”. Người khác hẳn chỉ
viết: “Tối đêm đó tôi trằn trọc không ngủ được”. Kiệt Tấn thì phải viết: “Tối
hôm đó tôi trằn trọc trắng dờ con mắt”. Nhiều. Thật nhiều những định ngữ giàu
hình ảnh như thế trong câu văn Kiệt Tấn.
Một hiện tượng có vẻ nghịch lý là, bên cạnh chất mộc mạc ấy,
Kiệt Tấn lại rất giàu chất thơ. Văn chương Kiệt Tấn vừa có cái sần sùi của cuộc
sống lại vừa có cái lung linh của mộng ảo. Sự kết hợp ấy làm cho văn chương Kiệt
Tấn có một khí hậu riêng, rất mực lạ lùng. Như ở trần mà như chơi vơi trong
sương khói.
Khởi sự cầm bút, Kiệt Tấn là một nhà thơ. Tác phẩm đầu tay của
ông là một tập thơ: “Điệp khúc tình yêu và trái phá” (1966). Sau gần hai mươi
năm im lặng, cầm bút trở lại, Kiệt Tấn đổi tay: từ thơ ông chuyển qua văn. Thì
cũng không lạ. Chuyện khá bình thường ở Việt Nam: một nhà thơ thỉnh thoảng
viết văn và một nhà văn đôi lúc táy máy thử nghiệm ngòi bút của mình trong cái
cõi bằng bằng trắc trắc bằng bằng. Điều độc đáo và thú vị của Kiệt Tấn là, từ
thơ chuyển qua văn, ông đã giữ lại, trong văn, cái cách nhìn và cách cảm dạt
dào chất thơ của một nhà thơ.
Kiệt Tấn thuộc khá nhiều thơ, hò, vè và vọng cổ. Ông thích dẫn
vào giữa những câu văn của mình, một câu thơ, một lời ca. Văn xuôi Kiệt Tấn, nhờ
vậy, xôn xao nhạc điệu. Hơi thở và hơi ca đẩy hơi văn bay bềnh lên, lênh đênh
trôi về những chân trời xa khơi của tưởng tượng. Những chất thơ trong văn xuôi
Kiệt Tấn không phải chỉ có thế. Nét đặc biệt nhất của Kiệt Tấn là ở chỗ khác,
chỗ ông có thói quen sử dụng nhiều biện pháp tu từ chỉ thường gặp trong thơ, vốn
đặc trưng của ngôn ngữ thơ. Ở đây, tôi chưa nói đến vấn đề hay hay dở. Chỉ nhấn
mạnh một điều: ít có nhà văn nào sử dụng, trong văn xuôi, nhiều hình thức ẩn dụ
và hoán dụ như Kiệt Tấn trong Nụ cười tre trúc. Hình thức ẩn dụ: “Vườn
chanh đang khua lá giặt rửa dưới dòng trăng” (tr. 170); “Ánh trăng xanh xao ngủ
trên võng chanh giăng ở đầu ngọn đong đưa”. (tr. 174); “Cơn gió hắt hiu luồn tay
chải gỡ lào xào giữa tóc chanh rối lá” (tr. 181); “một con quạ mặc áo sa ten tuyền
óng ánh đi đủng đỉnh trên bãi cỏ úa” (tr. 212); “Rồi Paris xuống tóc quy y trong
ngôi chùa Đông Tạ” (tr.249);… Hình thức hoán dụ: “Cánh đen vỗ mạnh bay lên
cây” (tr. 212); “Tôi đưa tay bắt nải chuối mắn kịch cợm của người đàn ông cao lớn”
(tr. 234)…
Nhiều câu văn của Kiệt Tấn nghe như thơ, thơ Hàn Mặc Tử: “Ánh
trăng trần truồng” (tr. 181); thơ của những người theo thuyết Tương giao giữa
màu sắc, hương vị và âm thanh (Correspondances): “Hương chanh chín mùi” (tr. 170);
“Ánh trăng bùi ngọt” (tr. 92)…
Giọng văn của Kiệt Tấn, như vậy là một thứ hợp chất giữa khẩu
ngữ và thi tính.
Một đặc điểm khác cũng khá phổ biến trong “Nụ cười tre trúc”:
Sự dí dỏm. Từ cách dùng chữ đến cách mô tả, cách kể chuyện của Kiệt Tấn dường
như lúc nào cũng thấp thoáng một nụ cười tinh nghịch. Tinh nghịch một cách nhẹ
nhàng và có duyên. Mà hình như đây cũng là đặc điểm chung của nhiều nhà văn miền Nam khác.
Các nhà văn miền Nam, ít nhất trên trang sách, thường xuề xòa, dễ tính và
vui tính. Bình Nguyên Lộc, Vương Hồng Sển, Hồ Hữu Tường… rồi Hồ Trường An, Kiệt
Tấn, Nguyễn Đức Lập, Nguyễn Tấn Hưng, Võ Kỳ Điền. Sơn Nam không vui
tính nhưng cũng dễ tính và xuề xòa. Chỉ có hai người cầm bút miền Nam thực
sự nghiêm trang và trịnh trọng: cặp vợ chồng Đông Hồ và Mộng Tuyết. Nhưng cả
hai đều bị ảnh hưởng nặng nề của văn phong miền Bắc. Khi nghiêm trang và trịnh
trọng họ phải giả giọng.
Ở trên, tôi cố gắng nhận diện những đặc trưng nổi bật nhất
trong phong cách văn học của Kiệt Tấn. Cũng không giải thích được bao nhiêu. Ở
Kiệt Tấn có một cái gì khác, cao hơn, vượt ra ngoài những nhận định có tham vọng
khái quát ấy. Mọi tài năng nhưng thực sự thường đa dạng. Khả năng để đa dạng
hóa có lẽ xuất phát từ sự nhạy cảm. Ưu điểm lớn nhất của Nụ cười tre trúc,
nghĩ cho cùng, không phải ở ngôn ngữ hay thơ, cũng không phải ở phong cách pha
ít nhiều tự truyện hay ít nhiều tùy bút, mà thực chất là ở khả năng khám phá nhạy
bén và tinh tế những tâm lý phức tạp của con người. Trong lãnh vực này, ít người
đi xa và đi sâu hơn Kiệt Tấn. Kiệt Tấn như một nhà thám hiểm đại dương, ngòi
bút ông không ngừng phát hiện từng sự thật mong manh, khuất giấu trong đáy cùng
tối thẳm của lòng người. Nếu Nguyễn Mộng Giác là người nhạy bén trong việc khám
phá và mô tả những trạng thái tâm lý bình thường trong đời sống hằng ngày như
niềm vui, nỗi buồn, sự giận hờn, sự thương nhớ… thì Kiệt Tấn lại là người cực kỳ
nhạy bén trong việc khám phá và mô tả những trạng thái tâm lý bất bình thường của
con người. Không ai, trong nền văn học hải ngoại hiện nay, có thể viết về một
cơn điên, một giấc mơ dữ, một tình yêu cuồng nhiệt… hay hơn Kiệt Tấn.
Văn chương của người gốc miền Nam từ trước tới nay
thường tập trung khai thác nhiều ở các đề tài: phong tục, lịch sử, thế sự và
luân lý. Nụ cười tre trúc mở ra một thế giới khác, thế giới truyện
tâm lý và triết lý.
Nghe nói Kiệt Tấn đang hoàn thành bộ trường thiên tiểu thuyết Lớp
lớp phù sa. Một số đoạn trích trong đó được đưa vào tập Nụ cười tre trúc.
Những đoạn trích ấy đều hay, đặc biệt, Vườn chanh miệt biển, rất hay.
Nhưng giá trị của cả bộ trường thiên tiểu thuyết ấy sẽ ra sao? Dĩ nhiên là phải
chờ đến lúc tác giả cho ra mắt. Riêng tôi, vừa chờ vừa thất thỏm. Có thể,
khác với Nụ cười tre trúc, lần này Kiệt Tấn sẽ thất bại. Kinh nghiệm: những
nhà văn có giọng văn pha nhiều chất tùy bút ít khi thành công trọn vẹn trong
truyện dài. Tôi nghĩ đến Nguyễn Tuân, đến Mai Thảo và Đến Võ Phiến. Truyện dài
của họ hay thì đành là hay so với vô số những cây bút khác. Nhưng với họ, cái
hay ấy tôi có cảm giác có cái gì không trọn vẹn. Như truyện ngắn của họ. Như
tùy bút của họ. Như chiều cao của họ đòi hỏi nó phải ngang tầm. Mong là Kiệt Tấn
sẽ gặp may mắn.
3/7/2009Nguyễn Hưng QuốcTheo https://vanchuongviet.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét