Vầng hào quang,
dòng nước mắt và suối mồ hôi
Trong “làng văn nghệ” có lẽ không mấy ai được “tắm” trong vầng
hào quang nhiều như các nghệ sĩ tuồng - người Huế xưa gọi là đào kép hát bội.
Đã là sân khấu thì dù là kịch nói, múa, hát, hay cải lương cũng đều rực rỡ ánh
hào quang của đèn đỏ, đèn xanh nhấp nháy với má phấn môi son, quần là áo lượt.
Nhưng nghệ sĩ tuồng thì vầng hào quang còn tỏa ra từ những mũ mão, áo quần, giầy
hia thêu rồng, vẽ phượng, giát bạc giát vàng lấp lánh kim tuyến. Rồi tiếng hét
oai phong “Như ta đây...”, khi xưng là tướng, lúc là quan, cho đến vua và cả
Thiên Hoàng cũng “chấp” hết thì không chỉ trong “làng văn nghệ” mà cả thiên hạ
- tất nhiên là trừ các nghệ sĩ tuồng - mấy ai dám ngang nhiên tự xưng như vậy
trước công chúng.
Ở Huế, người được “tắm” trong hào quang nhiều hơn cả có lẽ là
nghệ sĩ ưu tú La Thị Cẩm Vân, Trưởng Đoàn Nghệ thuật truyền thống Huế. Cẩm Vân
đã cất tiếng chào đời ngay trong Đại Nội - nói chính xác là cạnh nhà Tả Vu thuộc
Tử Cấm Thành, vào một ngày cuối tháng 9 năm 1952. Gần nửa thế kỷ đã qua, bác La
Cháu không còn nhớ ngày đó có “điềm lạ” gì không, có ánh hào quang nào chiếu rọi
không, nhưng kể đến nay, trong “làng văn nghệ” ở Thừa Thiên-Huế, Cẩm Vân là một
trong những người đạt nhiều giải thưởng, nhiều vinh quang nhất. Không chỉ ở
trong nước; Đài truyền hình Nhật Bản từng trân trọng giới thiệu những đóng góp
của chị trong việc gìn giữ và phát huy nghệ thuật truyền thống Huế. Khó mà kể đủ
các loại bằng khen, huy chương, giải thưởng mà chị đã dành được qua gần bốn
mươi năm chung thủy với nghệ thuật tuồng. Cũng khó kể hết chức vị của chị; chỉ
riêng ở các hội nghề nghiệp, chị đã “gánh” rất nhiều vai: hội viên của 3 Hội
Trung ương: Nghệ sĩ sân khấu, Nghệ sĩ múa và Văn nghệ Dân gian Việt Nam; rồi ủy viên Ban chấp hành Hội Liên hiệp văn học Nghệ thuật Thừa Thiên-Huế, ủy
viên Hội đồng Nghệ thuật của Hội... và “hình như” sắp được phong tặng danh hiệu
cao quý “Nghệ sĩ nhân dân”.
Lâu rồi, tôi mới có dịp đến Đoàn Nghệ thuật truyền thống Huế,
mới có dịp gặp lại Cẩm Vân. Kể ra, nói vậy cũng không thật chính xác, vì tôi cũng
như nhiều khán giả không chỉ ở Huế vẫn thường “gặp” Cẩm Vân qua màn ảnh nhỏ
trong những dịp lễ hội, trên những cầu truyền hình chào Xuân mới; chỉ có khác,
những lúc đó, tôi là một người xem như mọi người bình thường khác, lặng ngắm
người nghệ sĩ nổi tiếng và xinh đẹp với lòng ngưỡng mộ và một chút ao ước, một
chút ghen tị thầm kín. “Trời! Sao mà có người sướng thế không biết!...” Còn hôm
nay, “hai anh em” ngồi đối diện bên chiếc bàn xa-lông cũ kỹ, không cần
nghi lễ, không cần “tô vẽ” và không cả trà nước, trò chuyện thân mật như hồi
nào cùng họp “chấp hành văn nghệ” với nhau. Tuy không trang điểm gì đặc biệt,
trông Cẩm Vân vẫn xinh đẹp, duyên dáng - một vẻ đẹp giản dị có chút dễ thương,
chứ không lộng lẫy kiêu sa như một số “ngôi sao” khác. Và cái giọng Huế khá là
“lạc điệu” trên sân khấu kịch nói, trên phim đối với không ít người, trong giao
tiếp thường ngày lại ngọt ngào dễ nghe và cũng dễ thương nữa:
- Em cũng vừa bên Trường về. Mưa quá... Anh chờ cho em một
chút...
Ngoài trời đang mưa. Chợt nghĩ đến mùa mưa nửa thế kỷ trước,
lúc Cẩm Vân mới “oa oa” chào đời trong Tử Cấm Thành. Chỗ tôi đang ngồi chỉ cách
Đại Nội con đường Đoàn Thị Điểm. Căn nhà riêng của mấy mẹ con Cẩm Vân cũng ở
trên thành, xế cửa Thượng Tứ một chút. Nửa thế kỷ với bao nhiêu là biến động,
không ít tài năng cùng lứa với Cẩm Vân đã bỏ nghề, hoặc đã bay xa tới những miền
đất khác, khi công chúng - nhất là lớp trẻ, không còn đến xem tuồng và múa hát
truyền thống nữa. Cẩm Vân thì chỉ “dịch chuyển” vài trăm mét từ nhà Tả Vu sang
Trường Quốc Tử Giám (nơi Đoàn Nghệ thuật truyền thống “tạm trú”) rồi về cửa Thượng
Tứ. “Nội lực” nào, tình yêu nào đã giúp Cẩm Vân “trụ” lại với Huế, chung thủy với
nghề? Và bao nhiêu thử thách, sóng gió chị đã vượt qua? để hôm nay, người nghệ
sĩ như một cái cây cắm rễ sâu bền trong lòng đất đến mùa đơm hoa kết trái...
Câu chuyện đời người nghệ sĩ trong nửa thế kỷ nên bắt đầu từ
đâu? Thôi, hãy nói chuyện hiện tại, cũng là sự nghiệp quan trọng khi người nghệ
sĩ sắp bước đến tuổi “bàn giao thế hệ” - những lớp học sinh mà chị đang truyền
nghề. Đây cũng là chuyện của tương lai, của thiên niên kỷ mới. Nhắc đến lớp trẻ,
giọng Cẩm Vân nghe vui hẳn lên:
-... Em dạy múa cung đình và hát tuồng cho 2 lớp cao đẳng, 1
lớp trung cấp ở Trường Văn hóa Nghệ thuật Huế. Từ năm 1977, khi Trường còn ở
trên Văn Thánh, em đã tham gia việc giảng dạy. Bây giờ có xe máy, trường ở gần,
chứ hồi đó, sau buổi dạy hát tuồng đã mệt gần chết, lại phải đạp xe lên về giữa
mưa nắng, nhiều lúc tưởng đứt hơi anh ơi!... Lớp cao đẳng em vừa dạy có 23 em,
tháng 8 này sẽ tốt nghiệp. Em chỉ lo khi học sinh tốt nghiệp mà chưa thành nghề.
Anh tính, một điệu múa dạy trong 10 buổi, nhưng phải chia ra 6 kíp, nên nhiều
khi em phải dạy thêm, chẳng nghĩ gì đến giờ giấc. Cũng mừng là có những em rất
chịu khó. Ngày tập tành như thế, tối còn đi học thêm văn hóa, ngoại ngữ. Nghề tụi
em, năng khiếu một phần, còn chủ yếu là công phu. Anh biết không, mấy anh em
trong nhà em, đứa nào cũng học múa hát từ nhỏ...
Vậy là chỉ trong “nháy mắt”, câu chuyện tự nhiên lộn trở về
bên nhà Tả Vu nửa thế kỷ trước! Khi đó, Cẩm Vân vừa cất tiếng chào đời. Nói
chính xác thì nửa thế kỷ trước, Cẩm Vân còn trong bụng mẹ, nhưng sinh thành nên
trong gia đình mấy đời theo nghề hát bội như gia đình bác La Cháu thì ngay từ
lúc ấy, âm điệu hào hùng, bi tráng của những vở tuồng đã “nhiễm” vào từng tế
bào hình hài cô nghệ sĩ tương lai. Ngay từ lúc mới 3-4 tuổi, bé Cẩm Vân (lúc đó
còn mang tên Huê) đã cùng anh chị bập bõm tập hát bội. Hồi ấy, ngày nào cũng vậy,
từ 4-5 giờ sáng, sau khi người mẹ nấu nướng bữa sáng xong, bác La Cháu hô con
cháu dậy ngồi quanh chiếc bàn, nghe bác dạy những điệu hát tuồng trong các vở nổi
tiếng như Sơn hậu, Tam nữ đồ vương, Trương Ngáo, Vạn Bửu trình tường, Bạch Viên
Tôn Các... Không chỉ mỗi người đóng một vai mà phải học thuộc tất cả các vai của
vở, nên bây giờ Cẩm Vân có thể diễn đạt thành thục bất cứ vai thiện, vai ác hay
hề. Sau những buổi học “tại gia” như thế, mấy chị em ra nhặt hoa đại quanh hồ
Thái Dịch (phía sau Ngọ Môn) hay dọc lối vào Thế Miếu để phơi khô cho mẹ mang
đi bán lấy tiền mua sách vở. Bác La Cháu thấm nỗi khổ của người thất học, nên
dù con đông, đứa nào bác cũng buộc phải học hành nghiêm chỉnh. Lên 9 tuổi, Cẩm
Vân đã theo học nghề tại Đoàn Ba vũ và từ năm 1963 trở thành diễn viên của Đoàn
và là thành viên của Ban Ca Huế (thuộc Đài Phát thanh Huế)... Không phải cô là
“con nhà nòi” được ưu tiên. Trước khi cô được bước lên sàn diễn, không biết bao
nhiêu mồ hôi đã tuôn chảy và cũng không ít lần phải khóc vì tập chưa đạt, bị thầy
quở mắng...
Những kỷ niệm thời trẻ như là một chất men say làm Cẩm Vân
quên cả giờ giấc. Tôi đã kể nhiều chức vị của chị, lúc này mới chợt nhớ chị còn
vai người mẹ nuôi 3 đứa con đang tuổi ăn học, vội hỏi:
- Thế chị về muộn, có ai giúp lo bữa trưa không?
- Em lo, chứ có ai.
- Thế còn anh ấy...
Cẩm Vân ngắt lời tôi, giọng nhỏ và buồn hẳn đi:
- Chúng em chia tay nhau rồi! Em không muốn, nhưng... Thôi,
anh đừng nhắc gì đến chuyện này đó! Em chịu đựng đã quen rồi, nhưng mấy đứa
con, tội nó.
Trời vẫn mưa. Cẩm Vân đã nhanh nhẹn khoác áo mưa và ra xe. Ba
đứa con đang chờ chị. Lớp học chiều nay đang chờ chị. Và tối nay, những du
khách từ các phương trời xa đến, muốn tìm hiểu những giá trị văn hóa đặc sắc của
Huế đang chờ chị. Cuộc chia tay nào chẳng đau buồn, nhưng chị không cô độc, nên
đã đứng vững qua sóng gió. Chị đã dặn “đừng nhắc gì đến chuyện này”, nên tôi chỉ
nói qua vậy, xin đừng ai nghĩ đây là một “chuyện tình giật gân” mà có lẽ nên
thông cảm với người nghệ sĩ vừa trải qua một “tai nạn nghề nghiệp”. Làm sao một
con người vừa giữ được nếp sống kỷ cương, nguyên tắc của nhà lãnh đạo, quản lý
lại vừa phát huy được phẩm chất tự do sáng tạo của một nghệ sĩ tài năng, dám
vươn tới những “cú” bứt phá ngoạn mục trên sàn diễn? Và làm sao tròn phận sự
người mẹ, người vợ - những mối quan hệ riêng tư nên luôn bao hàm tính ích kỷ,
trong khi người nghệ sĩ lại thuộc về mọi người, được mọi người yêu thương và phải
biết sống thật với vai diễn, với bất cứ mối tình nào trên sân khấu. Khó
thay!
Ba ngày sau, tôi mới có dịp gặp lại Cẩm Vân, cũng sau những
giờ chị lên lớp ở Trường Văn hóa nghệ thuật Huế. Công việc sự vụ của người Trưởng
đoàn vẫn thỉnh thoảng làm ngắt quãng câu chuyện giữa chúng tôi. Bầu trời Huế vẫn
rả rích mưa buồn bã, nhưng khó mà thấy được nỗi buồn riêng trên khuôn mặt luôn
tươi cười của chị. Có lẽ nói đúng hơn, chị không có thời gian để buồn. Nỗi đam
mê nghề nghiệp cuốn hút chị. Cẩm Vân đã say sưa nói với tôi những dự
định sáng tác, nghiên cứu mà chị đang ấp ủ.
Tay cầm tập chứng từ người kế toán vừa trình ký, chị vừa hát
theo giọng Bắc, giọng Nam câu "Hoàng Long ứng triệu..." rồi phân tích
cho tôi giọng Huế hóa ra lại khá là ưu việt trong diễn tuồng:
-... Anh có để ý không, giọng Bắc "triệu" sẽ hát ra
"chiệu", giọng Nam thì "Hoàng" hát ra "goàng",
nhưng ở Huế cả 4 từ đều được hát rất rõ...
Tôi là kẻ "ngoại đạo", những chuyện chuyên môn xin
dành cho các nhà nghiên cứu. Trở lại câu chuyện “nước mắt, mồ hôi” của đời diễn
viên, Cẩm Vân nói:
- Mấy năm gần đây, nghệ thuật truyền thống được quan tâm hơn,
khách du lịch đến Huế đều muốn xem, nên đời sống anh chị em trong Đoàn khá hơn
trước nhiều. Chứ như hồi trước, đi lưu diễn ở nơi xa như Quảng Bình, Vĩnh Linh,
kể ra chắc anh không tin...
Quả thật là khó tin khi người diễn viên một ngành nghệ thuật
công phu, cực nhọc, sau buổi diễn chỉ được bồi dưỡng suất ăn mấy trăm đồng; anh
chị em bê phần mình, thường phải đưa cao quá đầu, để bà con xung quanh không thấy,
biết đâu bữa ăn quá đạm bạc sẽ làm giảm “uy thế” những vai diễn oai phong hùng dũng
trên sân khấu! Ngày nắng đã khổ, trời đổ mưa bất thần thì chỉ có... khóc! Bao
nhiêu công phu trang điểm, tô mày vẽ mặt đến mấy lớp dày cộp, trời mưa không diễn
được, lo thất thu, lo ngày mai không có tiền đi chợ, lại phải rửa, phải chùi mặt
mũi không biết bao lượt mới sạch; dầu tẩy trang “xịn” thì không có tiền mua. Đó
là chưa kể đến mấy chị em có con nhỏ không gửi ai được, phải tha xách con
theo...
Cẩm Vân chợt ngồi lặng giây lát, đôi mắt thẫn thờ và khi chị
nói tiếp, giọng buồn, nhỏ hẳn lại, như chỉ để mình nghe. Chính là trong một
chuyến đi lưu diễn như thế, chị phải mang theo đứa con trai thứ hai mới mấy
tháng tuổi; cơ thể non yếu không chịu nổi sự dịch chuyển liên miên và mưa nắng,
cháu lâm bệnh, khi đưa đến bệnh viện Cu Ba thì mọi sự đã chậm trễ. Những ngày
đó, chị diễn vai Cúc Hoa, đêm nào cũng khóc “như thật” bên nôi con trên sân khấu,
nhưng khi nghe tin con mình mất, nỗi đau đớn quá sức chịu đựng khiến chị như
ngây dại, không còn khóc được nữa, chỉ cảm thấy một cơn lạnh buốt - có thể là từ
cái hình hài bé bỏng vừa tắt sự sống truyền sang, chạy suốt từ đầu xuống xương
sống. Suốt hai tháng trời như thế, đi chở một bao gạo, đánh rơi dọc đường cũng
không biết. Cho đến đêm lên sàn diễn với vai Cúc Hoa, ngồi bên nôi ru con, chị
như mới thực tỉnh lại, chợt nhớ con mình và bật khóc như mưa!...
Tôi ngoái nhìn bầu trời xám buồn bã đang rắc mưa khắp kinh
thành Huế để giấu những giọt nước mắt của mình sắp tràn ra. Còn bao nhiêu chuyện
nữa định hỏi Cẩm Vân, nhưng cũng như một vở diễn đã đưa khán giả lên tới đỉnh cảm
xúc, chẳng nên kéo dài nữa. Mà trời chiều đã muộn lắm, tối thì anh chị em trong
Đoàn lại phải tập trung để tập dượt vở múa mới, chuẩn bị cho buổi công diễn
chào mừng Đại hội Đảng. Dù vậy, trước lúc “hạ màn”, tôi cảm thấy mình như một
“tác giả” có lỗi đã tạo ra vở diễn làm người nghệ sĩ thêm cực nhọc, nên hạ giọng
nói với Cẩm Vân:
- Xin lỗi đã làm Cẩm Vân phải nhắc tới những chuyện buồn.
- Đời diễn viên tụi em, chuyện buồn vui kể sao cho xiết. Chẳng
qua, nhân anh nhắc đến những dòng nước mắt, em mới kể...
Tôi đứng dậy trước, hẹn sẽ gặp lại và bước nhanh ra xe để Cẩm
Vân có thể một mình yên tĩnh chốc lát sau những phút xáo động. Nhưng tôi chưa mặc
xong áo mưa, đã thấy chị trao đổi với người họa sĩ vừa bước ra từ phòng vẽ
trang phục cho diễn viên lấp lánh ánh hào quang lung linh dưới ánh điện, giọng
nhanh nhẹn và sôi nổi:
- Có kịp không họa sĩ?
- Kịp chứ! Nhưng phải đêm nay nữa...
Vậy là vở múa "Mừng Xuân Thái Bình" đã lại cuốn hút
chị. Lại còn chương trình cho cầu truyền hình giao thừa đón Xuân nữa. Đằng sau
ánh hào quang ấy, biết mấy mồ hôi và nước mắt đã tuôn...
Huế, Xuân Tân Tỵ 2001Nguyễn Khắc PhêNguồn: Tạp chí Sông Hương số 143, 1/2001 và Tạp chí Kiến thức ngày nay số 383, 4/2001Theo https://vanchuongviet.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét