Du lịch duyên hải Nam Trung bộ:
Hành trình khám phá văn hóa biển
Duyên hải Nam Trung Bộ là phần đất của tám tỉnh, thành phố:
Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận và
Bình Thuận. Trên dãi đất hình chữ S, đây là phần đất “nhô ra nhiều đầu nối”,
“vươn ra biển”, là nơi đón ánh bình minh đầu tiên… mà với thế đất như vậy trên
thế giới thường thấy là “giao điểm động”, là nơi gặp gỡ của các luồng văn hóa,
văn minh.
Trên bản đồ hàng hải của “Người Bồ Đào Nha trên bờ biển Việt
Nam và Champa”, chúng ta thấy từ thế kỷ 16-17 người Bồ (gần như làm chủ giao
thương Viễn Đông) đã đi lại rất nhiều trên vùng biển duyên hải Nam Trung Bộ,
trong khi đó đối với vùng biển Tây Nam Bộ và vịnh Bắc Bộ gần như họ rất ít ghé.
Hầu hết các “bến đỗ” trong hành trình của người Bồ trên lãnh hải Việt Nam là từ
Malaysia đến Côn Đảo (Pulo Condor), Nước Mặn (Nehorman/ Quy Nhơn), Hội An
(Faifo), Cù Lao Chàm (Champello) rồi sang Ma Cao, Quảng Đông (Trung Quốc)… Vài
thập niên trở lại đây người ta đã phát hiện khá nhiều tàu cổ bị chìm trên biển,
hầu hết là tàu buôn, chở hàng hóa, gốm sứ, có niên đại cách nay ba bốn trăm
năm... Các tàu cổ được phát hiện đó chủ yếu trên vùng biển Nam Trung Bộ. Ở vùng
biển Đông Nam Bộ chỉ mới phát hiện một chiếc còn chưa thấy phát hiện tàu cổ chở
hàng hóa nào bị chìm trong vùng vịnh Bắc Bộ. Điều đó có thể làm người ta liên
tưởng rằng vùng biển nào phát hiện được nhiều tàu đắm chứng tỏ có mật độ tàu đi
lại nhiều hơn không phải là không có cơ sở.
Nam Trung Bộ vốn là phần đất của Vương quốc Champa. So với
nhiều quốc gia khác ở vùng Đông Nam Á, Champa lập quốc muộn, nhưng sau đó một
vài thế kỷ, Champa đã có bước phát triển rực rỡ, là một trong những vương quốc
phồn thịnh của vùng Đông Nam Á đương thời. Người Chăm vốn có truyền thống đi biển.
Biển đã trở thành con đường giao lưu hàng hóa và văn hóa, đưa Champa đến với thế
giới bên ngoài. Từ giữa thiên niên kỷ thứ nhất, tàu thuyền của người Chăm đã vượt
đại dương đến những vùng đất xa xôi. Người Chăm đã đến Ấn Độ giao thương, buôn
bán và đã biết đến văn minh Ấn Độ. Sự phát triển đời sống, nhất là đời sống văn
hóa tinh thần của người Chăm rõ ràng có phần từ những chuyến vượt biển với ý thức
chủ động tiếp thu thành tựu văn minh rực rỡ bên ngoài. Chính sự tiếp thu đó
giúp Champa trong thời gian ngắn đã có bước phát triển vượt bậc, để lại những
di sản văn hóa phong phú, đa dạng có một không hai cho hậu thế, trong đó nổi bật
là Thánh địa Mỹ Sơn, một trong những địa chỉ quan trọng kết nối, hình thành Con
đường di sản thế giới miền Trung…
Người Việt bấy giờ thực sự chưa có truyền thống khai thác nguồn
lợi biển như người Chăm. Những hải trình xa xôi trên biển đến những vùng đất mới
chưa thấy nói tới đối với người Việt. Dù còn nhiều ý kiến khác nhau, nhưng một
điều dễ thừa nhận là trong thiên niên kỷ đầu công nguyên, trong khi người Chăm
đã định hình văn hóa biển thì những yếu tố văn hóa biển của người Việt còn hết
sức mờ nhạt, ngay cả đối với vùng duyên hải Bắc Bộ.
Trong quá trình di cư từ vùng đồng bằng Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ
vào Nam Trung Bộ, người Việt không chỉ “giáp mặt với biển” trong quá trình di
chuyển mà dãi đất Trung Bộ nhỏ hẹp, sau lưng là núi cao rừng thẳm, như bức trường
thành không lối mở, trước mặt là biển buộc họ không chỉ sống với nghề trồng tỉa
trên đất mà còn biết dựa vào biển, gắn với biển và sống trên biển: đánh bắt hải
sản và mở hải trình giao thương. Biển trở thành “đại lộ” giúp họ vận chuyển,
trao đổi hàng hóa của xứ sở mới dồi dào tài nguyên và của cải họ sản xuất được...
Nam Trung Bộ của Đàng Trong với những Đà Nẵng, Hội An, Quy Nhơn, Nước Mặn…
không chỉ là nơi xuất phát của thương nhân người Việt mà còn là những địa chỉ hấp
dẫn, điểm đến của thuyền buôn ngoại quốc, từ Nhật Bản, Trung Hoa đến Bồ Đào
Nha, Hà Lan… suốt nhiều thế kỷ. Những cảng thị lần lượt ra đời trên đất Đàng
Trong, kết nối các vùng đất khác nhau của Nam Trung Bộ với thế giới bên ngoài
(dường như là nhiều hơn ra Bắc-do nội chiến hay vào Nam-vì chỉ mới được khai
phá bước đầu).
Trên nền văn hóa biển của cư dân bản địa sinh sống trước đó với
những tập tục, tín ngưỡng phù hợp với phong thổ bản địa, lưu dân Việt trực tiếp
tiếp xúc và đã diễn ra qua trình tiếp biến văn hóa. Một mặt chính cuộc sống gắn
với biển, nghề nghiệp khai thác nguồn lợi biển; mặt khác chính tầng văn hóa biển
trầm tích bản địa đã sớm tạo cho cư dân Việt duyên hải Nam Trung Bộ định hình
những yếu tố văn hóa biển trên cơ sở đó phát triển văn hóa biển. Văn hóa hóa biển
Nam Trung Bộ định hình trong hành trình nam tiến, rõ ràng hơn thời các chúa
Nguyễn, khi đất nước chia cắt Đàng Trong - Đàng Ngoài và phát triển thời các
vua Nguyễn. Đây cũng là thời kỳ chúng ta thấy đã diễn ra quá trình chuyển đổi
nhanh chóng và “triệt để” giữa người Chăm và người Việt trong khai thác nguồn lợi
biển. Trong khi người Việt trên dãi đất Nam Trung Bộ từng bước làm chủ biển cả
thì người Chăm vốn có truyền thống đi biển với một bề dày văn hóa biển lại “lùi
xa vào đất liền”, biển như một địa bàn chưa từng “liên quan”. Đồng thời cũng có
một “diễn biến” khác: một đời sống đậm chất văn hóa biển của lưu dân Việt dọc
duyên hải Nam Trung Bộ đã đưa đến nhiều điểm khác biệt với văn hóa truyền thống
bản quán. Rõ ràng Nam Trung Bộ đã có những yếu tố văn hóa biển “đến trước một
bước” so với các vùng miền khác.
*
Nam Trung Bộ là địa bàn giàu tài nguyên du lịch, có thể nói
là vùng đất có nguồn tài nguyên du lịch phong phú và đa dạng bậc nhất của cả nước[1]. Đầu năm 2002, lần đầu tiên Paul Stoll đã
đưa ra ý tưởng/ khái niệm “Con đường di sản thế giới miền Trung”. Đây là một chương
trình du lịch có tầm quốc tế, mở ra khả năng kết nối và quảng bá thế mạnh văn
hóa Việt ra thế giới bên ngoài vốn là điểm yếu của du lịch Việt Nam nói chung
và du lịch miền Trung nói riêng trước đó. Con đường di sản thế giới miền Trung
sau đó không chỉ là sự nối kết của các di sản thế giới như Phong Nha-Kẻ Bàng, Cố
đô Huế, Phố cổ Hội An, Thánh địa Mỹ Sơn mà còn thu hút hơn trăm thành viên
từ Nghệ An đến Khánh Hòa, rồi Lâm Đồng cùng hàng chục đối tác trong và ngoài nước
tham gia. Và như vậy “đại lộ du lịch” miền Trung không chỉ dừng lại ở những di
sản thế giới ngay cả đối với những vùng đất có di sản thế giới mà còn mở ra rất
nhiều cơ hội cho những di sản văn hóa khác chưa lọt vào danh sách di sản thế giới
của miền Trung cũng trở thành những địa chỉ độc đáo rất đáng để khách du lịch dừng
chân. Vốn văn hóa biển lâu đời, có nhiều nét độc đáo của Nam Trung Bộ cũng vì
thế có điều kiện để khai thác và giới thiệu với du khách. Văn hóa biển Nam
Trung Bộ không chỉ là những yếu tố của tín ngưỡng, lễ nghi, của lễ hội nghinh
Ông, lễ hội Cầu ngư, Thủy long Thần nữ… mà còn là tập tục, nếp sống, sinh hoạt,
lao động sản xuất… của những vạn chài, làng chài, phố chài…
Suốt dọc duyên hải Nam Trung Bộ, từ sau Tết cho đến quá giữa
năm du khách có thể được tham quan những lễ hội độc đáo, đậm chất văn hóa biển.
Đà Nẵng, đô thị phát triển bậc nhất của miền Trung vẫn bảo tồn nhiều lễ hội cộng
đồng của cư dân các ngành nghề, trong đó nổi bật lễ Cầu ngư ở Sơn Trà, Thanh
Khê… Các loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian, các trò chơi sôi động, hấp dẫn,
như hát bội, bài chòi, hát hò khoan đối đáp, đua ghe, đấu vật, đua thuyền, thi
nấu cơm, làm bánh… thu hút hàng ngàn người tham dự.
Ở Quảng Nam, nổi bật với lễ hội cúng cá Ông, lễ hội Cầu Bông,
bên Cửa Đại, rất gần trung tâm phố cổ Hội An đang thu hút nhiều du khách nước
ngoài…
Ngãi cũng có rất nhiều lễ hội cá Ông, nhưng nổi bật, thu hút
sự quan tâm có lẽ là lễ Khao lề Thế lính (không chỉ thể hiện một cách
độc đáo truyền thống uống nước nhớ nguồn, khơi gợi ý thức, trách nhiệm cộng đồng
mà còn giúp ích cho việc hiểu biết đời sống sinh hoạt văn hóa, quan niệm tín
ngưỡng của cư dân biển đảo Nam Trung Bộ).
Lễ hội cầu ngư gắn liền hình thức diễn xướng hát Bả trảo có lẽ
là hình thức sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng nổi bật của ngư dân Bình Định. Nội
dung bài hát Bả trạo cấu trúc chặt chẽ, tái hiện khá trọn vẹn, sâu sắc quan niệm,
cuộc sống, sinh hoạt, lao động sản xuất trên biển của ngư dân Bình Định tiêu biểu
cho dòng Bả trạo miền biển Nam Trung Bộ.
Ở Phú Yên, lễ hội sông nước Tam Giang, lễ hội đầm Ô Loan, lễ
hội Cầu ngư… bên cạnh những nghi thức tín ngưỡng riêng có là những hoạt động đậm
chất văn hóa biển địa phương, như đua thuyền, kéo co dưới nước, thả hoa đăng,
múa siêu, sõng chài, sõng lưới, sõng chống sào, lắc thúng chai… hấp dẫn, thu
hút hàng ngàn người tham dự…
Ở Khánh Hòa cũng có lễ hội cá Ông như các địa phương láng giềng.
Nhưng điểm riêng có có lẽ là lễ hội Yến Sào (nơi diễn ra lễ hội là miếu thờ Bà
Chúa đảo Yến, Hòn Nội-một chuyến đi thuyền ra Hòn Nội dự lễ Yến Sào chắc chắn
là hấp dẫn đối với khách du lịch). Festival Biển Nha Trang hai năm một lần là một
sản phẩm văn hóa du lịch khá thành công, nhưng cũng cần được chú y khai thác
nhiều hơn những yếu tố văn hóa biển không chỉ của riêng Khánh Hòa mà của cả
vùng đất Nam Trung Bộ…
Ninh Thuận nổi bật với những lễ hội của người Chăm mà ở đó
người ta có thể nhận thấy dấu vết trầm tích văn hóa biển truyền thống. Bình Thuận,
cực nam của Nam Trung Bộ nổi tiếng với lễ hội Nghinh Ông (thần cá voi), nghinh
Ông - Quan Thánh Đế Quân, được xem là lễ hội nghinh Ông lớn nhất Việt Nam…
Chúng ta vẫn thường quan tâm, giới thiệu và tự hào về những
nét đẹp truyền thống, thái độ ứng xử nhân văn của ngư dân trước biển (đối với
các loại sinh vật biển, với bạn xưa lái cũ)… nhưng thử hỏi đã có địa phương nào
tổ chức để khách du lịch trong nước và quốc tế được nhìn tận mắt nghi thức
nghinh cúng Ông (thần cá voi), nghinh cúng Bà (Thủy Long thần nữ) trên biển?
Chính những vạn chài, làng chài Nam Trung Bộ đã góp trên 20% sản lượng đánh bắt
hải sản của cả nước. Phố chài Nam Trung Bộ tuy không nhiều nhưng đã thể hiện sự
sinh động của quá trình đô thị hóa cũng như sự chuyển đổi văn hóa, xã hội trong
thời kỳ thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa của vùng duyên hải Nam Trung Bộ
mà ở đó tập tục, truyền thống không những được duy trì mà còn có sự dày công
tìm tòi, phát hiện, phục dựng di sản văn hóa truyền thống đã và đang bị mai một
(những hoạt động văn hóa trên đảo Lý Sơn gần đây là một ví dụ nổi bật, cần tạo
cơ hội cho khách du lịch quốc tế biết đến nhiều hơn).
Những năm gần đây, một số làng tộc người miền núi được đầu tư
xây dựng thành điểm du lịch sinh thái, văn hóa tộc người. Sự đầu tư những khu
du lịch như thế ngoài đầu tư cơ sở vật chất còn phải ưu tiên cho cơ sở hạ tầng,
rất tốn kém. Một số làng nghề thủ công truyền thống cũng đã được quan tâm tổ chức
thành điểm tham quan, du lịch, nhưng gần như chưa thấy có điểm du lịch văn hóa
biển nào được quan tâm đầu tư. Xác định chiến lược phát triển kinh tế biển, xây
dựng nền kinh tế biển (tương xứng với tiềm năng biển) Việt Nam thế kỷ XXI không
thể không quan tâm đến văn hóa biển một cách thực tế.
Có một câu hỏi có lẽ sẽ được quan tâm là trên dãi đất tám tỉnh
Nam Trung Bộ liệu có sự độc đáo, riêng có nào cho từng địa bàn khả dĩ hấp dẫn
khách du lịch khi hành trình đến với loại hình văn hóa biển? Ở miền Tây Nam Bộ,
thế mạnh nổi bật trở thành nguồn lực độc đáo để phát triển du lịch là du lịch
sinh thái miệt vườn. Nhưng du khách thấy khi đi du lịch từ Tiền Giang qua Bến
Tre về Vĩnh Long, Trà Vinh, Sóc Trăng v.v người ta thấy đó là “nét độc đáo phổ
biến” từ tên gọi cho đến cách thức tổ chức, đối tượng tham quan: đến Tiền
Giang gặp tour Về với Đồng bằng sông Cửu Long; sang Bến Tre chỉ cách đó một
dòng sông lại gặp Du thuyền trên sông Mékong; đến Vĩnh Long vẫn Về
cùng văn minh sông nước miệt vườn; rồi sang Cần Thơ (cũng chỉ cách một con
sông) lại tiếp tục là Du lịch sông nước, nhà vườn, chợ nổi… Về cách thức tổ chức
và “các món” mà du khách được thưởng lãm chỉ là đi thuyền trên sông Mékong,
chèo xuồng trong rạch, lên vườn ăn trái cây, tát nước (mương) bắt cá, nghe đàn
ca tài tử… Một hành trình du lịch chỉ mấy ngày mà du khách không nhận được điều
mới lạ từ các địa phương, cảm thấy như có sự copy lẫn nhau, chỉ cần đi một tỉnh
và một điểm là đủ. Như vậy thật khó hình dung tầm vóc văn minh miệt vườn, tầm
vóc văn hóa Mékong Việt Nam. Địa lý môi sinh và sắc thái văn hóa đồng nhất, có
điều kiện tương đồng của Đồng bằng sông Cửu Long vừa thuận lợi nhưng cũng hết sức
khó khăn cho việc tổ chức hoạt động du lịch nếu chỉ dừng lại phạm vi từng địa
phương mà thiếu đi sự kết nối vùng…
Dẫn chứng từ cách làm du lịch Đồng bằng sông Cửu Long chúng
tôi muốn lưu ý hai điểm. Thứ nhất, trên dãi đất kéo dài chừng 800km, văn hóa biển
Nam Trung Bộ là tổng thể thống nhất với những yếu tố, biểu hiện độc đáo, khác
nhau. Thứ hai, sự kết nối vùng của Con đường di sản thế giới miền Trung là một
thương hiệu, một thuận lợi lớn để văn hóa biển cũng như những di sản khác trở
thành sản phẩm của “Con Đường”. Nhưng các sản phẩm đó phải được quy hoạch trên
một tổng thể chung ở quy mô cấp vùng, miền. Từ những nét tương đồng, văn hóa biển
Nam Trung Bộ là một sản phẩm văn hóa du lịch của tám tỉnh nhưng mỗi tỉnh quan
tâm đầu tư, khai thác ưu thế, nét riêng của địa phương, tạo thành chuổi địa chỉ
độc đáo, hấp dẫn, riêng có trong hành trình khám phá văn hóa biển Nam Trung Bộ.
*
Với một dãi đất hẹp, nằm trên trục giao thông có đầy đủ
“không, sắt, thủy, bộ” thuận lợi, những di sản văn hóa như dựa lưng vào non
xanh, quay mặt ra biển thì biển như cửa ngõ để khám phá vùng đất này. Du lịch
duyên hải-biển-đảo, hành trình khám phá văn hóa biển phải thực sự trở thành thế
mạnh, nguồn lực phát triển của Nam Trung Bộ. Hành trình khám phá lịch sử Nam
Trung Bộ cũng là Hành trình khám phá văn hóa biển - “slogan” đó cũng
là thế mạnh du lịch, làm phong phú thêm Con đường di sản thế giới miền Trung.
Chú thích:
[1] Báo Tuổi Trẻ Chủ nhật,
ngày 6-3-2011, có bài “Phát triển du lịch từ mưa, bão lụt miền Trung: Làm cối
xay gió thay vì xây tường”, cho biết sự đồng tình của các cấp lãnh đạo và ngành
du lịch trong Hội thảo diễn ra trước đó một ngày tại Hà Nội… Rằng mưa gió ở Huế,
bão tố ở Đà Nẵng và những trận lụt như một chu kỳ hàng năm ở Hội An (đây vốn là
những địa chỉ dày đặc di sản và giàu tiềm năng du lịch bậc nhất của Việt Nam),
nhưng từ tháng 9 đến tháng 12 âl lượng khách sụt giảm nghiêm trọng vì khó khăn
khách quan từ phía thiên nhiên (mưa lụt, bão tố). Dường như trong hoàn cảnh bất
lợi của thời tiết, du lịch Huế, Đà Nẵng, Hội An đã tìm được những loại hình sản
phẩm du lịch: tĩnh tâm trong mưa Huế, cảm giác mạnh trong mong manh giữa sống
và chết trong bão tố và ấn tượng khó quên đi thuyền giữa phố cổ ngập lụt… Thông
tin trên gợi cho mọi người nhiều suy nghĩ về sự táo bạo, tìm tòi sản phẩm mới,
về khả năng biến những bất lợi thành ưu thế và cả câu hỏi về việc tại sao nhiều
tài nguyên sinh thái và nhân văn khác của các địa phương trên chưa được quan
tâm khai thác mà những người làm du lịch đã chú ý tới loại hình du lịch “đầy bất
trắc” như mưa gió, bão lũ?.
2/5/2012Đinh Văn HạnhTheo https://www.vanchuongviet.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét