Đi tìm ứng viên giải
Nobel cho văn chương Việt Nam
Trong một cuộc phỏng vấn trường kỳ với tiêu đề “Nhà văn Nguyễn
Huy Thiệp "trong mắt" một nhà báo... 8X” trên Vietimes của
tác giả trẻ Xuân Anh, một Thạc sĩ Luật, trong mục: “Giải Nobel văn
chương: Nhà văn Việt Nam nào sẽ nhận?” (Thứ ba, 18/12/2007,
08:34 GMT+7) có đoạn:
“PV: Xin hỏi thật anh: Trong muôn vàn những giấc mơ, có
bao giờ anh mơ thấy mình chạm tay vào giải thưởng Nobel không?
Tôi đã nói nhiều lần rồi. Cá nhân không thể quyết định được.
Đứng đằng sau đó còn có cả một cộng đồng. Ví dụ như ở Nhật, sau người đoạt giải
Nobel là cả dân tộc Nhật, cả nền kinh tế Nhật. Đi ra nước ngoài mới thấy chuyện
lăng xê nó quan trọng, lợi hại như thế nào!
Ở mình không biết cách làm thế. Tôi thấy người Việt Nam mình
hay ghen tị, đố kỵ với nhau…
PV: Cứ thử viển vông một chút nhé. Theo anh, một cách rất
khách quan nhất, thì ai trong số các nhà văn Việt Nam có khả năng đoạt
giải Nobel?
Đương nhiên phải là Nguyễn Huy Thiệp rồi (cười).
PV: Theo tôi, một cách khách quan như dư luận đánh giá,
thì quyển Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh nếu có thể, sẽ là tiểu
thuyết khả năng đạt giải Nobel cao hơn cả.
Cuốn sách đó chỉ có giá trị vào thời điểm chiến tranh mới kết
thúc. Giá trị văn học còn hạn chế. Nhưng dù sao cuốn đó có lẽ là cuốn viết xuất
sắc nhất về chiến tranh. Nhưng để đi xa hơn nữa như giải thưởng quốc tế, có lẽ
cuốn đó chưa đủ tầm. Xét về mặt bằng chung của thế giới thì cuốn đó chỉ ở vị
trí trung bình thôi.
PV: Thế theo anh, người đứng thứ hai có khả năng đạt
giải Nobel là ai?
Tôi đã nói rồi. Đừng có ảo tưởng về chuyện Nobel.
PV: Thì cứ thử ảo tưởng đi. Cũng phải có nhà văn nào đó
chứ?
Những nhà văn đáng kể, phải sờ được đến bản chất xã hội, có
khả năng và đủ trình độ văn hóa, lối sống để làm điều đó. Và điều đó không dễ
chút nào. Theo tôi thì chưa có. Tôi cũng chưa làm được điều ấy. Tôi cũng chỉ lờ
mờ nhìn thấy nó, nhưng đi được đến đó thì nhọc lắm, mất nhiều công sức lắm. Tôi
già rồi…”
Một nhà văn Việt Nam duy nhất có đến 14 cuốn sách được in bên
Pháp, 1 cuốn ở Thụy Điển, 3 cuốn bên Ý… Còn được thưởng Huân chương Văn học
Nghệ thuật Pháp nữa, thì chuyện tự tin cho mình xứng đáng nhất ở Việt Nam nhận Nobel
văn chương cũng có cơ sở. Nhưng sao Nguyễn Huy Thiệp (NHT) cũng còn băn khoăn,
tự thấy mình “Tôi cũng chưa làm được điều ấy”?
Để thử trả lời câu hỏi trên và cái gì làm cho người tự
tin đến kiêu ngạo như NHT cũng tự biết mình còn chưa xứng nên tôi viết bài này,
về văn của hai nhân vật được đề cử giải Nobel trong bài phỏng vấn nói trên:
Nguyễn Huy Thiệp (NHT) và Bảo Ninh (BN).
Khi ngồi trước bàn phím bắt đầu viết tôi có cảm giác như phải
lội ngược cả một dòng thác lũ! Bởi tôi sẽ nói ngược với ý kiến của nhiều người. Nhưng
tại sao tôi lại phải cực khổ thế? Mọi cái đã an bài, tiếng người ta đã có, tiền
người ta đã gom, mà tôi cũng chẳng là cái gì để phải có nhiệm vụ bảo vệ cái này
hay cái kia như người ta thường suy diễn. Nhưng khổ nỗi tôi vẫn còn cái đầu biết
đúng sai, tốt xấu, và văn chương nghệ thuật là chuyện của muôn đời đâu phải một
sớm một chiều đã ngã ngũ được!
Trước hết, với tôi câu trả lời cho câu “Bao giờ ta có giải
Nobel?” thật dễ, bao giờ ở ta nền khoa học công nghệ không còn phải mua knowhow,
nền kinh tế nước ta là nền kinh tế tri thức, tức sản xuất ra được hàng hóa
tri thức (knowhow) chứ không phải chỉ là nền kinh tế áp dụng tri thức, và nói một
cách dân giã hơn, bao giờ cầu thủ Công Vinh, Văn Quyến ra sân chạy nhanh bằng
hai Ronaldo của Bồ Đào Nha và Braxin thì thì nước ta sẽ có hy vọng được giải
Nobel. Tôi không nói bừa mà dựa trên nguyên lý triết học: vật chất quyết định ý
thức. Làm sao có ý thức cao được khi ta sống trong một nền sản xuất nói riêng
và cuộc sống nói chung còn thấp. Có thể có ngoại lệ nhưng ít, ví dụ số giải
Nobel nói chung của nước Mỹ chỉ trong một năm cũng hơn toàn bộ số giải Nôbel của
cả Châu Phi đã có cộng lại.
Về Nguyễn Huy Thiệp, phải công nhận văn NHT là một trong số rất
ít tôi thích đọc nhất. Nhưng tôi lại phân cái thái độ đối với văn chương ra làm
3 loại: thích, yêu quý, kính phục. Văn chương kính phục là văn chương có tư tưởng
lớn, bút lực cao cường (như của một số tác giả đoạt giải Nobel và nổi tiếng thế
giới), còn thích là văn chương giải trí. Văn NHT gọn, tiết tấu nhanh;
có nhiều chi tiết nghịch dị nên tạo được ấn tượng mạnh; nhiều chất tếu táo nên
đọc thấy vui; và cuối cùng, văn NHT giàu chất thâm nho dân giã cũng khiến người
đọc ngẫm nghĩ. Nhưng văn NHT không thể được Nobel vì không chứa
đựng nội dung cũng như tư tưởng lớn. (a)
Nhưng thế nào là lớn? Không gì tiện bằng lấy văn chương của
các nhà văn lớn làm ví dụ, như truyện ngắn Chiếc lá cuối cùng của
O’Henry, một nhà văn mà người Mỹ đã dùng tên đặt cho một giải thưởng truyện ngắn
uy tín nhất của họ. Truyện kể về một họa sĩ già thất bại, chỉ ao uớc để lại cho
đời một kiệt tác, đã bị cảm lạnh chết vì trong một đêm giông bão ông đã vẽ một
chiếc lá thường xuân lên tường để nâng đỡ tinh thần một cô họa sĩ trẻ bị bệnh nặng,
với ảo giác, cô sẽ chết khi chiếc lá cuối cùng rụng xuống. Một truyện ngắn
trong suốt, lấp lánh, ý tứ rõ ràng, không một ai không hiểu, chiếc lá trên tường
chính là một họa phẩm vĩ đại của người họa sĩ già về sự hy sinh cao cả và lòng
nhân ái vô bờ của con người. G. G. Macket, một nhà văn mà một tờ báo từng chọn
ông đoạt giải Nobel trong số những người đã lĩnh giải Nobel, cả sự nghiệp văn
chương của ông dường như đều thể hiện mọi khía cạnh của cái cô đơn, với sự cảnh
tỉnh rằng, nếu có một nạn nhân cô đơn đối diện với cái ác và bị giết do sự thờ
ơ của đồng loại (Ký sự về một cái chết được báo trước), một dòng họ bị tuyệt diệt
bởi loạn luân, vì sống cô lập với thế giới bên ngoài (Trăm năm cô đơn), thì cái
cô đơn cũng có thể làm tàn lụi cả một đất nước, một lục địa, và kể cả loài người;
Ph. M. Đôxtôiepxki, một nhà văn mà khi chết sinh viên đã tự xiềng tay đi
sau quan tài ông, người tưởng chừng đã dùng lăng kính văn chương cực mạnh của
mình soi rọi cái ác, phân tích cái ác tỉ mỉ như người ta phân tích ánh sáng ra
thành từng tần số một vậy. Ngay Chế Lan Viên chỉ vài câu thơ giản dị thôi,
nhưng đã thể hiện được cái biến động, chuyển dịch rất phổ biến của cuộc sống
loài người và ông đã nói lên một cách tài tình cái tâm trạng, tình cảm của con
người đối với những vùng đất mà ta đã sống: “Khi ta ở chỉ là nơi đất ở/ Khi ta
đi đất đã hóa tâm hồn).
Còn Văn NHT? Trước hết ta hãy xem thử những lời ca ngợi của một
số người xem chúng có phải là những phẩm chất đủ lớn để được giải Nobel không?
Phạm Xuân Nguyên trong Lời giới thiệu cuốn “Đi tìm
Nguyễn Huy Thiệp” (nxb Văn hóa Thông tin, 2001) đã đánh giá: “Hiện tượng NHT”-
đó là thành quả của đổi mới” (tr. 5, Đi Tìm Nguyễn Huy Thiệp)! Hoàng Ngọc Hiến
trong bài Tôi không chúc bạn thuận buồm xuôi gió, ngoài việc phát hiện
trong văn NHT có cái điều mà bất cứ văn chương của ai cũng có là “thiên tính nữ”,
HNH cho “truyện của NHT có ý nghĩa cảnh tỉnh sâu xa” khi viết về “thời kỳ hạch
toán” đã “tạo ra tinh thần thực dụng… nhận chìm…mọi tình cảm vô tư chân thật”
(ĐTNHT, tr.11). Văn chương có dụng ý phải viết bằng lối viết dụng công, còn
cách viết của NHT về sự “thực dụng” là lối viết lạnh, chỉ liệt kê mô tả các
tình tiết, ai nghĩ thế nào thì tùy, văn như phóng sự (theo Xuân Anh,
Vietimes), không hướng đến cái gì, chính vậy đã có rất nhiều ý phê phán lối viết
trần trụi dửng dưng này, còn cho NHT có “tài” mà thiếu “tâm”, nên ý đồ cảnh tỉnh
như HNH cho là không rõ ràng. Với tôi, khi thấy trong văn của NHT lặp lại rất
nhiều cái chết, trong bài “Cái ma lực của truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp” (Biên độ
của trí tưởng tượng, nxb Văn Học, 2001) nên cũng đã cho NHT có ý cảnh tỉnh
nhưng là về cái khác, đó là một loạt cái chết ở nhiều phương diện trong xã hội
hiện đại (Như cái chết của lẽ sống quên mình vì lý tưởng chung trong Tướng
về hưu, cái chết của ảo vọng trong Huyền thoại phố phường, cái chết của sự
ngu trung trong Kiếm sắc; cái chết của quan hệ gia đình trong Không
có vua; cái chết của vẻ trinh trắng thuần khiết nơi thôn dã trong Thương
nhớ đồng quê…”… và, tôi cho, đây chính là cái mạch ngầm được nhất của văn NHT.
Truyện “Muối của rừng” theo Hồi ký Nguyễn Đăng Mạnh, Nguyễn Khải khen: “Muối của
rừng, Thiệp viết rất giỏi. Hêminhuê viết Ông già và biển cả còn dài
dòng. Thiệp viết cực ngắn. Đi săn, trang bị đầy đủ. Cuối cùng cởi truồng trở về.
Lại còn bị lũ khỉ giễu nữa chứ”. Nếu vậy cái “giỏi” ở đây chỉ là cái “giỏi” gây
cười chứ cũng không có ý tứ gì. Nguyễn Thanh Sơn khen có lý hơn “Muối của rừng”
là “Bài ca trữ tình ca ngợi sức mạnh kỳ diệu của thiên lương. Có điều,
theo chữ nghĩa trong truyện, “bài ca trữ tình” ca ngợi thiên lương của con khỉ
cái nhiều hơn là ca ngợi con người. Vì con khỉ cái do thương “chồng” đã kiên
trì đeo bám ông thợ săn, còn ông thợ săn thả “chồng” nó phần nhiều vì “mệt lả”,
vì “Hai tay con khỉ cào trên ngực ông tóe máu. Cuối cùng, ông không thể chịu nổi,
ông đành tức giận ném nó xuống đất”. Nếu có thiên lương thực sự, ông thợ săn đã
không bắn ngay khi cả gia đình con khỉ vợ chồng con cái đang vui vầy. Nếu viết
cho hợp lý thì lại quá ngắn, không thành truyện, còn như đã viết, “Muối của rừng”
đã được NHT viết bằng một sự vô lý! Với Vương Trí Nhàn thì đã đề nghị trao “quả
bóng vàng” cho NHT vì một số lẽ trong đó có một điều chỉ có ở văn NHT là: “… nó
mang tới cái chất mà lâu nay trong văn học VN hơi thiếu - chất kiêu bạc, tàn nhẫn,
cay đắng”. Cái độc đáo có nhiều dạng, là vàng hay sắt còn phải do chứa đựng ý tứ
cao thấp, nông sâu thế nào, còn cái chất văn mà VTN phát hiện ra kia có thể bổ
sung cho Văn chương Việt phong phú hơn thôi, còn cho nó là vàng ròng thì e
không được thuyết phục lắm. Còn Nguyễn Đăng Mạnh rất đúng khi nhận ra những nét
trong văn NHT mà nhiều người cũng thấy: “… nét hấp dẫn của văn Nguyễn Huy Thiệp.
Một thứ ngôn ngữ táo tợn đôi khi như là đột nhiên lột truồng những ý nghĩ, những
thèm khát mà con người ta vẫn thường có nhưng cứ phải che che đậy đậy”(tr. 459,
ĐTNHT). Tôi cũng đã viết ra điều này: “NHT đã xé toạc cái khách sáo của con người
ở chốn đông đúc để viết về cái tôi, cái lõi của tâm lý, cái tâm lý thật, cái bản
năng của con người” (BĐCTTT, tr. 152).
Như vậy với những lời khen của những người, tên tuổi thì nghe
chừng ghê gớm, nhưng nội dung thì cũng không có gì là “lớn” và còn nhiều điều
chưa thỏa đáng.
Ngược lại, có nhiều người chê văn NHT hơn, họ cũng là những
tên tuổi uy tín, mà ý kiến của họ lại thống nhất với nhau và có lý hơn.
Nhà văn Hồ Phương cho NHT có “… cái nhìn xã hội thiên về đen tối”;
“Về quan hệ văn sử… Có người nói… cũng có thể có một Quang Trung trong văn học
với tính cách ngược lại… đó là một kiểu ngụy biện, và … chưa hiểu biết đầy đủ về
văn học” (ĐTNHT, tr. 452). Đỗ Văn Khang: “Đặc biệt cái tâm mà không sáng thì
không thể làm văn được”(tr. 242). Mai Ngữ cho NHT: “… đã lăng nhục
cha ông, tổ tiên mình” (tr. 426). Tạ ngọc Liễn với con mắt của nhà sử học có những
phản bác cụ thể hơn: “Việt Nam nếu đích thực là một nước nhược
tiểu…thì con cháu làm gì có được một giang sơn như ngày nay”; “Nước ta nhỏ… mà
không yếu. Những cuộc phá Tống, Bình Nguyên, đuổi Minh, đánh Thanh… chẳng lẽ
chưa đủ… là một xứ sở mạnh mẽ sao?”; “càng kỳ quặc hơn khi cho rằng văn hóa Việt
Nam (mà biểu tượng là Nguyễn Du) chỉ là đứa con hoang của nền văn minh Trung
Hoa cưỡng hiếp đẻ ra. Tôi không nghĩ tác giả luận điểm này là người mắc bệnh
tâm thần nhưng đó không phải là sự suy tưởng của một đầu óc lành mạnh”(tr.
173). Tôi tuy đã khen NHT khá nhiều nhưng cũng viết: “Đoạn anh nói nền văn hóa
của chúng ta như đứa con hoang bởi sự cưỡng hiếp của nền văn minh Trung Hoa
cũng không ổn. Vì trên thế giới có nền văn minh nào thuần khiết?… Sự nhận ra đặc
điểm nhược tiểu của dân tộc, để khắc phục phấn đấu đi lên cũng là một việc
đúng, nhưng phê phán chê bai thì không nên” (BĐCTTT tr. 167).
Đoạn người cha trăn trối lại cho Đặng Mậu Lân (Kiếm sắc) có lẽ
là sự biện hộ gián tiếp hay nhất cho hành động Pháp có mặt tại Việt Nam: “Tây Sơn bây
giờ đang lên như thế chẻ tre, nhưng ta thấy sức chơi của bọn này bất quá chỉ
như trọc phú nhà giàu, gánh vác giang sơn sao được?... Hiện Gia Định có Nguyễn
Phúc Ánh là nòi vương giả, con gắng vào đấy tìm xem”. Điều này giải thích tại
sao Pháp in cho NHT tới 14 đầu sách và với số tiền nhuận bút anh khoe là cả
70.000 - 80.000 đô. So với giới viết lách thì quả là khủng khiếp, nhưng làm một
chuyện động trời mà chỉ được vậy theo tôi còn quá ít!
Để bênh NHT bôi đen lịch sử có Lại Nguyên Ân là bênh mạnh nhất,
ông “dạy dỗ” nhà Sử học Tạ Ngọc Liễn rằng “đọc Văn phải khác đọc Sử”. Tôi cho rằng,
Văn là nghệ thuật tất phải khác Sử là ghi chép. Có điều nghệ thuật chân chính,
với những thủ pháp, cuốn hút người đọc hiểu biết sự thật sâu sắc hơn; còn nghệ
thuật lại đi bôi đen sự thật thì là thứ nghệ thuật bậy bạ. Lại Nguyên Ân khuyên
người đọc phải biết phân biệt phát ngôn của nhân vật với ý đồ tác giả. Đúng vậy,
nhưng tác giả có tài có tâm sẽ viết cho người đọc phân biệt được đúng sai, như
người “chơi rắn” điều khiển được lũ rắn độc, còn nhà văn dốt và ác thì viết đầu
độc người đọc như người chơi rắn để rắn cắn người. Còn NHT không dốt, mà sự bôi
đen là chủ ý, là “thi pháp đổi mới” của anh, nên sự bênh vực của Lại Nguyên Ân
là thừa.
Ngoài ý kiến của các nhà văn, nhà sử học, sau đây là ý của
các độc giả là các tướng lĩnh sau khi xem phim Tướng về hưu: “Thật là
thảm hại, thật là xấu hổ, thật là đau lòng” “Phải chăng một ông tướng nhân đức
như thế mà đành thất bại thảm hại trước sự tha hóa của con người”(ĐTNHT, tr.
39)…
Về cái phẩm chất của tác phẩm để có thể được giải Nobel,
chính NHT gần như cũng không biết nó là gì nên khi được phóng viên Vietimes hỏi
chỉ trả lời chung chung: “Những nhà văn đáng kể, phải sờ được đến bản chất xã hội”.
Diễn tả đúng bản chất nghĩa là phản ánh trung thực cuộc sống thì mới chỉ là sự
hiểu biết A, B, C thôi. Cái chính là phải biết viết gì và viết thế nào. Như tôi
đã phân tích về cái lớn của văn chương ở trên, giống như những phát minh của
các nhà bác học có khả năng thúc đẩy sự phát triển của cả nền văn minh, nhà văn
cũng phải khám phá được cái gì đó rồi bằng chữ nghĩa dẫn người đọc tiếp cận cuộc
sống ở cái chiều cao nhất, sâu nhất và rộng nhất để cảm hóa, bồi đắp nhân tâm,
làm cho con người người hơn. Tôi thấy với hiện thực vô cùng phong phú của Việt Nam, mảnh
đất gieo mầm Nobel rất phì nhiêu nhưng còn để hoang, để khai phá nó, quả như
anh Thiệp nói “sẽ nhọc lắm”. Riêng tôi, như bao người cầm bút khác, đôi lúc
cũng có vẩn vơ muốn viết một tác phẩm để đời bằng tất cả khả năng và tâm huyết
của mình. Đất tốt, công cụ có sẵn, nhưng tôi thấy cần phải có thời tiết tốt nữa.
Còn NHT, có lẽ anh chỉ viết bằng bản năng, bằng cái “khiếu”
nên đầu óc cỡ Bảo Ninh và Nguyễn Đăng Mạnh cũng phải bảo không biết thích văn
Thiệp vì cái gì? NĐM viết: “Đọc NHT, lắm lúc cảm thấy thật sự hoang mang. Vì chẳng
hiểu anh định nói gì - đúng là chủ đề không rõ ràng” (ĐTNHT, tr. 458). Còn Bảo
Ninh, chính Nguyễn Huy Thiệp cũng cho là: “Hắn ta nhận xét kinh phết. Tinh tường
và tương đối công bằng” (khi trả lời Xuân Anh trên Vietimes),
nhưng tôi buồn cười và nghi ngại về khả năng tư duy của NHT, vì cái “tinh tường”của
Bảo Ninh lại chỉ là: “Tôi thích văn Thiệp nhưng thích cái gì thì tôi cũng chịu”
(Vietimes 19/10/2007). Tôi biết NHT khen BN vì BN một lần trả lời phỏng vấn:
“Cái cuốn “Tuổi hai mươi yêu dấu”… Tôi chỉ biết là nó đọc được. Nếu mà cuốn tiểu
thuyết dở thì vứt mẹ đi rồi” (Vietimes, nt). Nhưng khi phóng viên nói: “… một
cách khách quan như dư luận đánh giá, thì quyển Nỗi buồn chiến tranh của
Bảo Ninh… sẽ là tiểu thuyết khả năng đạt giải Nobel cao hơn cả” thì
NHT chê BN ngay: “Cuốn sách đó chỉ có giá trị vào thời điểm chiến tranh mới kết
thúc. Giá trị văn học còn hạn chế”. Tuy đánh giá thấp như vậy nhưng anh lại
cho: “Nhưng dù sao cuốn đó có lẽ là cuốn viết xuất sắc nhất về chiến tranh”,
nghĩa là anh đã cho cả nền văn học của ta chẳng đáng một xu nào. Nhưng với cái
tư duy “lôm côm” như thế, ta cũng chẳng bận tâm làm gì. Có điều với trí tuệ
như vậy sao NHT có thể định hướng sáng tác của mình vươn tới được giải
Nobel? (a)
NĐM, dù “hoang mang” nhưng là một người khá ưu ái NHT nên đã
kỳ công: “ Đi tìm tư tưởng nghệ thuật, khuynh hướng thẩm mỹ của NHT” nên
đã “… rất chú ý đến câu triết lý này của một nhân vật… trong Những người thợ xẻ:
“Vô sự với Tạo hóa, trung thực đến đáy, dù có sống với bùn, chẳng sợ không xứng
là người”; nhưng ông cũng lại: “Không biết NHT có ý thức thế không?”. Nhưng rồi
ông cũng chứng minh: “… thế giới nhân vật của anh tự nó như là đã minh họa một
cách có hệ thống cho câu triết lý trên. Thế giới nhân vật ấy nói rằng: con người
sống hòa hợp với Tạo hóa, với thiên nhiên, giữ được bản chất Tạo hóa, bản chất
thiên nhiên của mình, là những người tốt đẹp, thiện căn chắc chắn, nhân tính vững
bền, có thể thoát khỏi tình trạng tha hóa” (ĐTNHT, tr. 461). Điều này chắc vì
quý anh Thiệp quá mà GS Nguyễn Đăng Mạnh tán ra thôi, tôi có thể phản bác ý này
dễ dàng bằng chính văn của NHT, vì NHT tả những người “gần thiên nhiên” cũng chẳng
khác gì người trên phố cả. Đây là ngôn ngữ bà cụ nông dân: “Các cụ toàn chim to!”;
một thôn nữ trẻ: “Có mấy tay thanh niên bên Duệ Đông đứng sau chúng tôi. Một
tay dí chim vào đít cái Lược” (Những bài học nông thôn); chuyện về
ông giáo làng: “… biết vợ hai phong tình… ông giáo Quỳ cũng mặc, chỉ bảo: “Cô ngủ
với ai thì nhớ đòi tiền, không có tiền thì lấy thóc hay lấy lợn vịt thế vào chứ
đừng ngủ không” (Thương nhớ đồng quê); về một cựu binh: “Sau trận ốm, Phụng
tính nết đổi khác, có lần chém người bị thương, dân làng ai cũng sợ… Phụng vẫn
hay đi lại với thím Nhung và mấy bà góa nạ dòng. Vợ con Phụng hỏi: “Sao anh cứ
xa lánh chúng tôi?”. Phụng bảo: “Báu gì mà ở gần tao. Thịt của tao rất độc. Cắn
vào tao là cắn phải bả chó” (Thương nhớ đồng quê); còn đây là những gương mặt của
những người “gần thiên nhiên”: “Chẳng có khuôn mặt nào đáng là mặt người. Mặt
nào trông cũng thú vật, đầy nhục cảm, không đểu cáng, dối trá thì cũng nhăn
nhúm đau khổ”; tả người vùng sông nước: “Bọn đánh cá đêm ác lắm chị ạ”; “Họ đói
và ngu muội lắm… Con người ta tăm tối lắm. Con người vô tâm nhiều như bụi bặm
trên đường” (Chảy đi sông ơi).
Cách đây hơn 10 năm, còn trẻ, thiếu bản lĩnh, có phần a dua,
bởi không muốn bật ra khỏi trào lưu “đổi mới”, tôi từng viết về NHT có phần cả
nể, hơi bốc nhưng không đến nỗi sai: “Nếu ví văn chương như một khuôn mặt thì
văn chương NHT như một cái nhíu mày đầy suy tư”. Bây giờ tôi vẫn thấy vậy nhưng
biết cụ thể hơn, đó chỉ là những suy tư vặt, nghĩ về cái này cái kia chứ không
dụng công cô đọng hoặc khai mở thành một tư tưởng nghệ thuật gì. Tôi đã nói văn
NHT với tôi là văn chương giải trí là vì thế, và cũng chính vì thế BN và Nguyễn
Đăng Mạnh không biết thích văn Thiệp vì cái gì!
Tôi gọi hiện tượng kỳ lạ “thích mà không biết vì cái gì” này
là hiệu ứng “cà pháo mắm tôm”. Ai cũng biết cà pháo mắm tôm rất ít chất bổ; thậm
chí các bác sĩ còn khuyên hạn chế ăn dưa mắm nói chung, vì thực phẩm lên men ủ
lâu dễ sinh ra nitrozoamin, một chất gây ung thư; nhưng đa phần người Việt
vẫn thích ăn. Phải chăng văn Nguyễn Huy Thiệp cũng vậy, cái nét thâm nho dân
giã, têu tếu chính là cái chất “mắm tôm” của văn anh, sự thô tục là cái mùi của
nó, nhưng đọc thấy vui vui, hay hay là cái vị của nó. NHT hay phê phán người
chê mình là cảm tính, chính anh cũng vậy. Qua việc anh chỉ thích nổi thơ Bảo
Sinh, Đồng Đức Bốn, và một phần Nguyễn Duy, bởi văn chương họ có gần tần số với
văn anh; rộng ra nữa thì anh cũng chỉ thích được truyện cổ của Tầu, như anh tâm
sự: “Thường thường tôi vẫn đọc đi đọc lại… sáu bộ tiểu thuyết mà Trung Quốc gọi
là Lục tài tử…: Hồng Lâu Mộng, Tam Quốc diễn nghĩa, Thủy Hử, Tây du ký, Kim
Bình Mai, Tây sương kí”; nên anh đã không thoát ra khỏi được cái không
gian mỹ học “cà pháo mắm tôm” đó. Chính vậy anh đã không cảm thụ nổi văn chương
hiện đại, như chính anh thổ lộ: “ PV (Xuân Anh): Anh có quan tâm tới văn học
Trung Quốc hiện đại? Truyện của Giả Bình Ao, Mạc Ngôn, Cao Hành Kiện? NHT:
Tôi có đọc lướt lướt thôi chứ cũng không đọc sâu. PV: Gần đây một số tác
giả Nhật Bản đang rất thịnh hành ở Việt Nam như Haruki Murakami,
Banana Yoshimot. Anh có quan tâm không? NHT: Cũng nể nhưng tôi không thích
lắm. Văn hóa Nhật theo tôi là một văn hóa rất đặc biệt, không dễ học. Tôi chỉ
thích những gì mà tôi có thể xâm nhập, tiêu hóa và học được. Còn những thứ hơi
trái với tôi thì tôi cũng biết nó hay, cũng kính nể nhưng không để tâm” (Vietimes,
19-10-2007). Chỉ sau khi đi Mỹ, anh đã ngợp trước lối sống hiện đại, nên anh đã
sửa đổi cách sống, nhưng sửa những gì đã thành tính cách, thành “gu” rồi thì thật
khó!
Chỉ viết với những gì có, không tự đào tạo, điều này giải
thích chuyện NHT nhanh hết vốn. Và chính cái “gu” của anh đã làm văn phong anh
rất cũ, nó chính là văn của Truyện Tàu và một phần của Vũ Trọng Phụng,
anh cũng còn “cóp” luôn một vài đoạn văn của ông nữa (Hạnh trong Huyền thoại
phố phường tấn công bà Thiều rất giống cảnh Xuân tóc đỏ tấn công bà Phó
Đoan; cảnh biểu quyết bố chết trong Không có vua rất giống cảnh thuê
bác sĩ về chữa để cho bố mình chết của cụ cố Hồng). Nên ngoài nội
dung “không có gì” hình thức của văn anh cũng “không có gì” luôn. Vậy làm sao
ta có thể mang “cà pháo mắm tôm” đi đấu với cao lương mỹ vị của thiên hạ được
đây?
Việc anh tự cho văn mình là nhất Việt Nam cũng chủ quan? Với nhiều
người, văn họ đọc khó vào hơn văn anh do nó không có cái độc đáo của “hương vị
mắm tôm” kia. Họ không có những câu như anh đã viết ra, cốt chỉ để thêm gia vị,
bất chấp ý nghĩa, kiểu như: “Đàn bà không có thơ đâu… Thơ phải cao cả. Mỗi
tháng các bà hành kinh một lần thì cao cả gì”; họ không tả nhân vật thế này: “Lão
già bị liệt, hai chân teo lại, lông chân như lông lợn”; “Tôi rùng mình vì trông
thấy khuôn mặt ông ta: mặt đen và tái như da ở bìu dái, lông mày rậm, răng vẩu
mà vàng như răng chó” v.v… nhiều người bảo đọc thấy tởm, còn tôi thì thấy buồn
cười thôi! Nhưng văn họ bao quát hơn, thậm chí còn tiếp cận những vấn đề, những
lĩnh vực ngoài tầm với của trí tuệ NHT. Tôi đọc các sáng tác không nhiều, gặp
đâu nói đó nhưng cũng dễ dàng chỉ ra những tác phẩm mà nếu đánh giá công bằng
toàn diện ở mọi góc độ, văn NHT và BN không thể sánh được. Như bộ “Ông cố vấn”
của Hữu Mai thật đáng nể, để xây nên được bao tuyến nhân vật ta địch như ông thật
khó, ông đã khám phá tường tận cái trận tuyến thầm lặng, lĩnh vực tình báo, một
yếu tố vô cùng độc đáo làm nên chiến thắng của VN. Gần đây có tác giả còn “trẻ”
về văn dù đã khá tuổi là Nguyễn Trung, cựu đại sứ, nguyên thư ký thủ tướng, đã
viết bộ Dòng đời. Có thể nhiều người do cái thành kiến rất sai lạc, cho
ông là nhà chính trị nên tác phẩm ít chất văn, nhưng để viết Dòng đời, đòi
đỏi nhà văn không chỉ có khiếu văn mà còn phải có trí tuệ và vốn sống ghê gớm.
Tôi đã viết: “Bộ Dòng đời đã tái hiện một thực tiễn vô cùng phức tạp
của đất nước…, khi cái vết chém nơi sông Bến Hải đã liền trên cơ thể Tổ quốc
nhưng mãi không liền sẹo trong lòng khá nhiều người chế độ cũ, những khó khăn
chồng chất khi vừa trải qua cuộc chiến…;… những hậu quả nặng nề do sự đổ vỡ của
những mối quan hệ quốc tế, do những sai lầm ấu trĩ, dẫn đến cái nhìn giáo điều
v.v… Rồi trong cái đêm tối mịt mùng ấy, những đốm lửa của trí tuệ, của tâm huyết
đã nảy sinh, dần làm sáng rõ ra con đường cần phải đi của dân tộc…
những cơ hội và thách thức, đặt ra những sự lựa chọn sinh tử, những giải pháp sống
còn”. Có lẽ chưa có tác phẩm văn chương Việt Nam nào có sức bao quát đến thế. Nếu ví
văn Nguyễn Trung là quả đồi thì văn NHT chỉ là mô đất thôi. NHT chỉ viết những
chuyện vặt quanh quẩn quanh mình, còn Nguyễn Trung bao quát cả thế giới. Còn về
tính chất cảnh tỉnh, văn NHT không thể so được với cuốn Ma-fi-a Việt Nam của
Triệu Xuân. Gần đây khi đọc truyện Vị phồn thực của Vũ Ngọc Tiến mà
Phạm Xuân Nguyên đánh giá (tập sách có truyện đó) là “chưa phải được đánh giá
cao về nghệ thuật” (Thế nào là nghệ thuật đây?), dù có một điểm tôi không đồng
ý với tác giả, nhưng tôi đã giật mình, văn chương nước mình có tay cao thủ thế
mà mình không biết là ai, chỉ thấy tối ngày người ta la oang oang (nhất là các
nhà phê bình “phe cấp tiến” (nói theo Hồi ký Nguyễn Đăng Mạnh) như Hoàng Ngọc
Hiến, Nguyễn Đăng Mạnh và Phạm Xuân Nguyên, cùng với một loạt “tiến sĩ học trò”
nói leo) mấy cái tên Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh, Phạm Thị Hoài, Vàng Anh, Đỗ
Hoàng Diệu. Quả thật quyền được công bố và được thẩm định công bằng tác phẩm ở
ta còn rất kém, nó phụ thuộc rất nhiều vào tâm và tài của các nhà phê bình, nên
gương mặt Văn Chương Việt Nam được vẽ lên luôn méo mó.
Còn về Văn chương Bảo Ninh?
Theo Vương Trí Nhàn (www.vinabook.com/), Nỗi buồn chiến tranh: “…được giải của Hội nhà văn Việt Nam,… như bằng
chứng về con mắt tinh đời của những người chấm giải”; “Cái may của Nỗi buồn
chiến tranh là ở chỗ nó ra đời vào thời hội nhập… nó đã trở thành
người đại sứ duy nhất của văn học”.
Nếu trong tất cả tác phẩm viết về chiến tranh, NBCT là đúng
nhất thì cái việc nó làm “đại sứ” thật tuyệt vời. Nhưng thực chất BN vì “Tôi
không muốn viết theo một cái “tông” có sẵn” nên: “Những gì tôi viết trong
cuốn sách này, tôi cũng đã nói rằng nó không hoàn toàn là sự thật”. “… chiến
tranh tóm gọn lại là sự chết chóc, hủy diệt. Tôi nghĩ thế là quyền của tôi, và
có người phê phán tôi thấy cũng chẳng sai”; “cách viết của tôi về chiến
tranh khác với các nhà văn khác” (http://www.Baodatviet.
vn/). Và cái “khác” của BN là: trước kia người
viết cái tốt thì giờ anh chỉ viết toàn cái xấu mà thôi. Nếu thời chiến đa
phần thanh niên ra đi theo lý tưởng giải phóng (thể hiện rõ nhất trong nhật ký
của anh Thạc, chị Trâm) thì nhân vật Kiên của BN ra đi với lời dặn: “Nghĩa
vụ của một con người trước trời đất là sống chứ không phải hy sinh nó, là nếm
trải sự đời một cách đủ ngành ngọn chứ không phải là chối bỏ…, mong con hãy cảnh
giác với tất cả những sự thúc giục con người lấy cái chết để chứng tỏ một cái
gì đấy” (NBCT, nxb Hội nhà văn, 1991, tr. 61). Còn đây là hình ảnh
“anh chiến sĩ giải phóng”: Hiếp dân lành (chuyện cô Phương bị hiếp tập thể
trên tầu) (tr. 243); hành lạc tập thể (giữa phân đội trinh sát với 3 cô gái
trong khu trại tăng gia huyện đội) (tr.31); bài bạc, hút xách (hút hồng ma), trốn
chạy (nhân vật Can), tàn sát tù binh (tr. 42)… Tôi cũng từng là lính chiến, những
điều “đi dân nhớ ở dân thương”, “không lấy cái kim sợi chỉ của dân”,
“vì nhân dân quên mình” v.v… không chỉ là những khẩu hiệu suông mà là quân luật.
Những điều BN viết chỉ là phần dị dạng, có thể có nhưng rất hãn hữu, không phải
là bản chất của bộ đội. Vậy một người có đầu óc bình thường như ông Vương Trí
Nhàn lại đánh giá cao việc NBCT làm đại sứ, ông muốn cho người ngoài hiểu sai,
hiểu xấu về con người và đất nước của mình ư? VTN cũng cho biết nhiều
người thấy rằng: “công nhận cuốn sách của Bảo Ninh tức là phủ nhận quá khứ của
chính mình, mồ hôi nước mắt của chính mình”. Nhưng ông biện hộ: “… bao
thay đổi đã đến với đời sống chúng ta… Quan niệm về tương lai khác đi, quan niệm
về hiện tại khác đi, thì làm sao quan niệm về quá khứ cứ giữ mãi như cũ?!” Đất
nước chúng ta đã “khép lại quá khứ hướng tới tương lai”, “khép lại” chứ không
phải “quan niệm khác”, bởi đã là người có lương tri, không chỉ ở nước ta mà
trên toàn thế giới, không ai “quan niệm” đồng nhất giữa chiến tranh xâm lược với
kháng chiến tự vệ! Ông tiếp: “… ta không thể sống một mình mà sẽ tồn tại
trong… những chuẩn mực chung của cộng đồng thế giới”. Thế giới hướng đến tương
lai theo “chuẩn mực chung” văn minh hơn chứ không có cái chuẩn mực nào lại đồng
nhất giữa thiện với ác cả!
Nhà văn Nguyên Ngọc, theo (http://phamxuannguyen. vnweblogs.
com/): “người có công lớn trong việc trao giải cho Nỗi Buồn
Chiến Tranh, đánh giá rất cao tác phẩm này. Ông viết: "Đây là cuốn tiểu
thuyết về một cuộc chiến đấu của một con người tìm lẽ sống hôm nay. Bằng
cách chiến đấu lại cuộc chiến đấu của đời mình. Cuốn sách này không
mô tả chiến tranh. Nó "mô tả" một cuộc kiếm tìm nặng nhọc chính hôm
nay. Hiện thực ở đây là hiện thực bên trong của một tâm hồn quằn quại và đầy
trách nhiệm, quằn quại vì đầy trách nhiệm. Trách nhiệm lương tâm. Cuốn sách nặng
nề này không bi quan. Vẫn thấm sâu ở đâu đó trong từng kẽ chữ của nó một âm hưởng
hy vọng tiềm tàng, chính là vì thế. Anh đi tìm, nghĩa là anh còn hy vọng".
Tôi quá ngạc nhiên khi Nguyên Ngọc, người từng được nhà văn nổi tiếng là thông
minh như Nguyễn Khải coi là “nhà tư tưởng của thế hệ” mình, viết vậy. Với lời
nhận xét trên thực ra ông chưa hiểu gì về NBCT, chỉ thấy cái hơi hướng hợp với
ý mình rồi tán ra cho thành tuyệt vời mà hoàn toàn không có căn cứ gì ở tác phẩm.
Còn thực chất BN viết gì? NBCT thực chất là cuốn sách viết về sự chấn thương
tâm thần của một người lính giải phóng đã trải qua một cuộc chiến tàn khốc: "Chiến
tranh là cõi không nhà không cửa, lang thang khốn khổ và phiêu bạt vĩ đại, là
cõi không đàn ông, không đàn bà, là thế giới thảm sầu, vô cảm, là tuyệt tự khủng
khiếp nhất của dòng giống con người” (NBCT, tr. 32); rồi trở về với sự đổ vỡ
của tình yêu: “Đột ngột, Kiên… đã thoáng thấy một bóng người đứng ở bên trong
cánh cửa phòng Phương… Gương mặt Phương trắng bệch… Chao ôi! Như vậy đấy: Hoà
bình, hạnh phúc… ” (tr. 86); và đổ vỡ niềm tin: “Sau cuộc chiến
tranh ấy chẳng còn gì nữa cả… Chỉ còn những mộng mị hão huyền… Càng ngày Kiên
càng có cảm giác rằng không phải mình đang sống mà là đang bị mắc kẹt lại trên
cõi đời này” (tr. 87); vì thế đã “tìm lẽ sống hôm nay”(ý Nguyên Ngọc)
và “chiến đấu lại” bằng cách: “dầm mình trong rượu” (tr. 87) và “viết
văn”, nhưng phải “làm cách mạng văn chương” (theo ý BN) bằng cách chỉ kể lại những
gì bi thảm nhất: “Tôi như sẵn sàng nhập thân trở lại với cảnh lửa, cảnh máu, những
cảnh chém giết cuồng dại, méo xệch tâm hồn và nhân dạng. Thói hiếu sát. Máu
hung tàn. Tâm lý thú rừng. Ý chí tối tăm và lòng dạ gỗ đá” (tr. 49); “Dằng dặc
trôi qua trong hồi ức của Kiên vô vàn những hồn ma thân thiết, lẳng lặng âm thầm
kéo lê mãi trong đời anh nỗi đau buồn chiến tranh” (tr. 26)… và những gì xấu
xa nhất của đội quân mình đã đứng trong đó (như đã dẫn ở trên); để rồi với “Trách
nhiệm lương tâm” (ý Nguyên Ngọc) đã chỉ ra sự hy sinh của mình và bao đồng đội
là vô nghĩa: " - Hừ! Hòa bình! Mẹ kiếp, hòa bình chẳng qua là thứ cây
mọc lên từ máu thịt bao anh em mình…”(tr. 44); “Nền hòa bình này… Hừ
tôi thấy hình như các mặt nạ người ta đeo trong những năm trước rơi hết. Mặt thật
bày ra gớm chết. Bao nhiêu xương máu đã đổ ra…/ - Mẹ khỉ. Ăn nói gì lạ thế
Sơn?/ - Lạ chó gì mà lạ. Cái loại lính như ông ấy mà còn là vỡ mộng đau đớn với
đời” (tr. 45).
Theo Thụy Khuê
(http://chimviet.free.fr/), Nguyên Ngọc kể lại:
"Bảo Ninh có lần tâm sự với tôi rằng anh viết vì câu hỏi: Vì sao anh lại
còn sống sót đến hôm nay trong khi hàng trăm, hàng vạn bạn bè của anh cũng trẻ
trung, cũng phơi phới, rất nhiều người còn đẹp đẽ hơn anh, tài năng hơn anh bội
phần... lại đã mất đi? Câu hỏi dày vò anh đến trọn đời như một niềm ân hận vừa
vô lý, vừa có thật không nguôi. Và câu hỏi thứ hai: Tại sao tất cả những điều
ghê gớm ấy, bây giờ lại như thế này?" (báo Văn Nghệ, số 47, ra ngày
25-11-1989). Thụy Khuê giải thích rõ thêm: “Tại sao tất cả những điều ghê
gớm ấy chỉ đem lại một thực tại như thế này?”.
Trong NBCT, sự vô nghĩa của cuộc chiến giải phóng đất nước chỉ
thấp thoáng trong vài câu đối thoại bâng quơ, mới là sự ám chỉ của BN, chứ tác
giả không phân tích và chứng minh cụ thể cho người đọc biết tại sao cuộc chiến
thống nhất đất nước lại vô nghĩa? Lẽ ra trong quá khứ nước ta phải như thế nào?
Và hiện tại đã lỡ “vô nghĩa” rồi thì cần phải làm những gì?… Trong một cuộc phỏng
vấn anh có giải thích: “Nỗi buồn chiến tranh” là đoạn kết của mười năm hậu chiến,
mười năm hậu kỳ thời bao cấp ngột ngạt và khốn quẫn, đoạn kết ấy chứa chất
trong nó nhu cầu sống còn của sự nhất thiết phải đổi thay” thực ra là anh nói
thêm vào, chứ không phải là ý tưởng chính của NBCT. Không khả năng chỉ ra cụ thể
cái gì mà chỉ ám chỉ, chính là cái đặc điểm của văn chương BN còn nhỏ mà không
lớn.
Phạm Xuân Nguyên (PXN) (http://phamxuannguyen.vnweblogs.com/): “Đây là một tác phẩm xuất sắc nhất… là sự chứng thực bề
sau và bề sâu những biến động của xã hội và con người Việt Nam đi qua
chiến tranh và cách mạng”. Ý này PXN lặp lại ý Nguyên Ngọc ở trên. PXN tiếp: “Phẩm
chất lớn nhất của NBCT là nó đã thể hiện chân thực người
lính ”. Nếu ai đã học triết đều hiểu quy luật lượng đổi chất đổi: một
chất trong quá trình biến đổi, lượng chất đó chuyển thành chất khác nhiều hơn
thì nó sẽ thành chất khác chứ không còn là chất cũ nữa. Tương tự, nếu quân đội
của chúng ta lượng cái xấu, các ác như BN viết trong NBCT là nhiều hơn cái tốt
thì PXN viết “chân thực” như câu trên là đúng. Thực tế BN chỉ viết nên phần dị
dạng của đội quân cách mạng vì muốn làm “cách mạng văn chương”, chính anh cũng
cho biết mình viết “không hoàn toàn đúng” và “người phê bình tôi cũng không sai”,
nên đánh giá như PXN hoàn toàn sai, ngược với ý của chính Bảo Ninh, là cách hiểu
của người trí tuệ rất thấp, tri thức rất hạn chế. PXN tiếp: “Cuộc chiến được mô
tả trong tác phẩm này không mang kèm một định ngữ nào nó là chiến tranh với tất
cả thảm trạng nghiệt ngã của nó, ở đó những người lính là những con người bị vất
vào cuộc chiến, buộc phải bắn giết nhau”. Điều tối thiểu người cầm bút ai cũng
biết “Văn chương phải tải đạo”, mỗi người khi ngồi viết ít nhiều ai cũng thấy
mình như phải làm một sứ mệnh, một cán bộ nghiên cứu ở Viện Văn học như Phạm
Xuân Nguyên lại đi đồng nhất cái thiện với cái ác thì nghiên cứu cái gì?!
PXN cũng cho biết thành quả của “đại sứ NBCT” đã giúp cho người
ngoài hiểu sai về con người và đất nước chúng ta như sau: “Gần đây nhất,…
Dennis Mansker… khi đọc NBCT. …ông choáng váng và xúc động. Ông
viết: "Đây là một bức tranh trung thực và tàn nhẫn đến kinh ngạc về bi kịch
của một người lính Bắc Việt bị tê liệt hết nhân tính của mình sau mười năm tham
chiến…”. Sau chiến tranh, có thể có những chấn thương tinh thần về sinh học,
còn chấn thương tinh thần mang tính ý thức thệ như BN viết chỉ là hãn hữu. Đa số
người lính sau chiến thắng mừng vì ta thắng địch chỉ một phần, cái chính là
thoát chết được trở về gặp lại cha mẹ, và được sống tiếp cuộc đời mà chiến
tranh đã làm cho dở dang. Có nhiều người sau chiến tranh thất bại trong cuộc sống,
có thể kể cả tôi, nhưng thất bại vì cái gì thì là một chủ đề khác chứ không phải
do cuộc chiến giải phóng, giành độc lập là vô nghĩa. Trong lịch sử loài người,
nếu không có những cuộc chiến tự vệ và chống bất công, thì người da đen còn được
bày bán ngoài chợ như con vật (xem Cội rễ), và ông Obama hôm nay không thể
làm Tổng thống nước Mỹ được! Vì được BN biện hộ, người ta đưa NBCT vào giảng dạy
và ca ngợi lên tận mây xanh là có lý thôi, cũng theo PXN: “Đánh giá cao nhất NBCT ở
Mỹ có lẽ là ý kiến của Leif A. Torkelsen (Columbus, OH United States) khi ông
cho đây là cuốn tiểu thuyết chiến tranh hay nhất thế kỷ XX. Torkelsen viết:
"… đây là một tác phẩm ngoại hạng… Cuốn sách tràn đầy những suy tư thấu
suốt về Việt Nam cũng như về tâm hồn con người…”.
Cái chuyện tôn vinh một tác phẩm giúp cho người ngoài hiểu
sai về dân tộc mình và viết không cần đúng sai để biện hộ cho đối phương, buộc
tôi phải đặt câu hỏi: Người ta làm vậy phải chăng vì ngóng đợi một cái gì đó
ngoài văn chương?
BN và những người tôn vinh đã hành động làm như chính Việt Nam ta
là người đã gây chiến. Một người có một chút kiến thức lịch sử thôi sẽ không ai
như vậy, hay các vị biết cả mà cứ bất chấp, vì toàn là Giáo sư Tiến sĩ, nhà này
nhà kia cơ mà? Sau đây là những ý của một bài viết ở hải ngoại có ý chống đối,
tôi trích cho khách quan, nhưng những sự kiện lịch sử thì họ không thể nói khác
đi: “Với Pháp, Hồ chí Minh không muốn có chiến tranh. Ông đã làm bất cứ điều
gì để tránh. Qua cơ quan tình báo OSS, ông kêu gọi Mỹ ủng hộ. Ông đã lập
ra một chính phủ liên hiệp, chấp nhận sự hiện diện quân sự của Pháp và làm hội
viên trong khối Liên Hiệp Pháp, miễn sao người Pháp đồng ý trao lại nền độc lập
cho Việt Nam. Nhưng Pháp không chấp nhận nổi ý tưởng từ bỏ những thuộc địa
cũ. Cho nên Hồ chí Minh lại rút vào rừng rậm. Ông nói với người bạn Pháp Jean
Sainteny như sau: “Pháp có thể giết 10 người Việt Nam trong khi Việt Nam giết
một người Pháp, nhưng Pháp cuối cùng sẽ là phe mỏi mệt và thua cuộc". Diễn
tiến tình hình xảy ra sau này đúng y như thế.
Với Mỹ, ngay từ đầu thập niên 20 thế kỷ trước, Nguyễn Ái Quốc
đã muốn có mối liên hệ nên đã gởi bản kiến nghị cho Thomas Woodrow Wilson, Tổng thống Hoa Kỳ thứ 28, mong Mỹ sẽ áp lực
Pháp, ủng hộ chuyện dân chủ ở Việt Nam. Hồ Chí Minh thành lập Tổ chức Việt Minh
năm 1941, năm Nhật tấn công Mỹ ở Trân Châu Cảng, không phải là một sự
tình cờ. Hồ chí Minh cũng đã có một sự quan hệ mật thiết với cơ quan tình báo
OSS (tiền thân của CIA), đã cứu những phi cơ Mỹ bị bắn rơi, đến chuyện
trích dẫn Hiến Pháp Mỹ trong Tuyên Ngôn Ðộc Lập, đã cho thấy ý muốn thân thiện
của Hồ chí Minh với Mỹ. Lịch sử Việt Nam sẽ đổi khác rất nhiều nếu TT Harry
Truman nghe theo lời kêu gọi độc lập cho Việt Nam của Hồ chí Minh. Sẽ tránh được
một cuộc chiến cay đắng, trong đó có chừng 3 triệu người Việt Nam và
gần 60000 người Mỹ thiệt mạng”. Chính vậy, khi thăm Việt Nam, Ngày 6-12-2006, Cựu
tổng thống Mỹ Bill Clinton đã nói với Chủ tịch Nguyễn Minh Triết: “Sáu mươi năm
trước, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Tổng thống Roosevelt đã muốn hai nước
Việt - Mỹ thật sự là bạn. Quá trình này đã có những bước gập ghềnh. Tuy nhiên,
tôi vô cùng hạnh phúc chứng kiến quan hệ tốt đẹp giữa hai nước mà đáng lẽ phải
có từ cách đây 60 năm”. (http://www.rfviet.com/)
Đặc biệt, chính BN tự đánh giá: “Cuốn sách của tôi không phải
cuốn sách hay, nó chỉ là cuốn sách khác với các cuốn sách khác viết về chiến
tranh mà thôi” (http://www.Baodatviet. vn/).
Nhưng không hiểu vì cái gì người ta vẫn cứ cho NBCT là hay nhất, rồi văn chương
Việt Nam chỉ có BN mới biết viết tiểu thuyết, còn cho là ứng cử viên sáng giá nhất
cho giải Nobel! Riêng tôi, dù NHT và BN có được Nobel thật, cũng thấy là chuyện
bình thường, vì giải Nobel thực chất không chỉ vì học thuật mà còn có màu sắc
chính trị, nhất là về Văn chương và Hòa bình, như việc trao giải cho ông Henry Kissinger vì
“có công” mang lại Hòa Bình cho Việt Nam đó!
Phạm Xuân Nguyên cho Nỗi buồn chiến tranh “được giải
thưởng là một thắng lợi của tư duy đổi mới trong văn học”; cho “Hiện tượng NHT
là thành quả của đổi mới”; BN cho: “Giải thưởng Hội Nhà văn năm 1991 ghi dấu chặng
đường 5 năm trời đột khởi của văn học nhờ Đổi Mới đất nước… Theo tôi, Đổi Mới
là một cách diễn đạt nhẹ nhàng, chứ còn trong thực tế đấy là cả một cuộc cách mạng”.
Có điều cái gọi là “đổi mới” mà hai vị đã nói thực
ra là một sự lộn ngược lại tất cả một cách cực đoan. Rất may là nó
đã bị dẹp bỏ, nhưng nó đã làm ảnh hưởng rất nhiều đến những nhà văn muốn đổi mới
chân chính, muốn văn chương Việt Nam phản ánh hiện thực toàn diện và sâu sắc hơn, góp
phần giải những bài toán xã hội của thời hiện đại, chống lại những quốc nạn và
tình trạng tụt hậu. Tất nhiên phải cần những nhà văn có trình độ cao về học thuật
và tri thức, còn những loại dốt nát và hãnh tiến sao có thể đổi mới thực sự được?
Để tránh chuyện suy diễn đã thường xảy ra, như ông Nguyễn Huệ
Chi khi đọc bài tôi viết về Các Mác trên Talawas, đã viết “truyền đơn” tung qua
e-mail, cho tôi là ở trong “tổ tam tam” với Mai Quốc Liên và Trần Mạnh Hảo,
trong khi cùng ở Sài Gòn mấy chục năm, thấp thoáng gặp MQL không ít, nhưng tôi chưa
nói chuyện câu nào; còn TMH, đến những bài tranh luận về triết học trên mạng
thì có lẽ ở Việt Nam tôi là người “đánh” TMH mạnh nhất. Còn với tôi, viết bài này chỉ
vì đạo lý của người cầm bút chứ không vì gì khác. Ngay sau giải phóng, khi đến
nhà một người bên doanh trại, thấy bàn thờ để ảnh ông bố liệt sĩ Cách mạng và
con là “liệt sĩ Ngụy”, tôi đã, theo ngôn ngữ nhà Phật, không còn “chấp” cái
chuyện ta-địch nữa. Nên khi lấy vợ người công giáo, một chú ruột là cha tuyên
úy (ta cho là rất nặng), một chú nữa là đại uý, tôi cũng không quan tâm. Tôi chẳng
cần phải “sám hối”, vẫn luôn giữ tư thế của mình, nhưng hai ông chú lại quý tôi
nhất, còn hay nhại giọng Bắc kể chuyện đi tù nghe rất vui. Còn với nước Mỹ, tôi
thấy hình như họ không coi trọng cái chuyện ý thức hệ lắm, hình như với họ chỉ
có đối tác có lợi hay có hại mà thôi, nên khi thắng bọn Đức Phát-xít, họ đã thu
nhận ngay các bác học người Đức, chính những người này đã làm cho Mỹ dẫn đầu
công cuộc chinh phục Vũ trụ và nhiều ngành khoa học công nghệ khác; họ vừa ném
bom nguyên tử xuống Nhật, xong đã coi Nhật thành đối tác làm ăn quan trọng nhất;
ngay với Việt Nam cũng vậy, sau 30-4, Mỹ cũng đã có ý định dàn hòa. Như vậy, nước Mỹ
chỉ là kẻ thù ở một chính sách nào đó, của một ông tổng thống nhiệm kỳ nào đó,
đối với một đối tượng nào đó. Chính vậy nước ta chưa bao giờ coi nhân dân Mỹ là
kẻ thù của mình. Còn nước mình, chúng ta có quyền tự hào về Chiến thắng, nhưng
không thể cứ mài Chiến thắng ra mà ăn được, từng là cán bộ nghiên cứu KH, tôi
hiểu nước ta còn rất kém về Khoa học Công nghệ. Tôi cũng có một nỗi buồn sau
chiến tranh. Nếu ta có một nền khoa học công nghệ mạnh thì chẳng có thằng nào
dám đến gây chiến cả, nên sẽ không phải buồn sau chiến tranh và tôi cũng không
phải làm những câu thơ này: “Trước bàn thờ khói hương lãng đãng/ Mẹ đứng lặng
rì rầm/ Gọi anh con về ăn cỗ/ Con bỗng giật mình thấy nhăn nheo giọt nước mắt/
Có già nửa phần buồn và non nửa phần vui” (Bài Sau chiến tranh, tập Đêm
thiêng). Chúng ta đã khép lại quá khứ hướng đến tương lai. Còn nhiều điều chưa
hoàn thiện ở cuộc sống hôm nay, chính là nỗi buồn hôm nay chứ không phải nỗi buồn
chiến tranh, nó do những cái khác chứ hoàn toàn không phải do cuộc chiến bảo vệ
đất nước. BN có tâm, có tài thực sự hãy “chiến đấu lại” như Giáo sư Toán học
Hoàng Tụy, nhà văn Nguyễn Trung,… theo tôi là những chiến sĩ đổi mới quyết liệt
nhất nhưng cũng có tâm có tầm nhất!
Chưa hết, tôi còn có một nỗi buồn nữa, đó là “nỗi buồn Bảo
Ninh”! Khi biết BN qua Mỹ, đã gặp Robert Whitehurst và đọc chiếc đĩa ghi toàn bộ
cuốn nhật ký của Đặng Thùy Trâm, nhưng theo “Thư ngỏ gửi nhà văn Bảo Ninh:
Xin đừng làm tổn thương đến tâm huyết các liệt sĩ” của Dương Đức Quảng (http://ca.cand.com. vn/): “Tôi cũng không hiểu
vì sao khi nhà văn (BN) đã biết địa chỉ của gia đình (Đặng Thùy Trâm)…lại không
mang kỷ vật thiêng liêng của liệt sĩ đến”. Mà chính “Ted Engelmann , một phóng
viên ảnh người Mỹ” qua “bao trái tim nhân hậu đã chuyển tiếp cho nhau tín hiệu
để cuối cùng giúp Ted tìm được… và trao lại chiếc đĩa CD”. Buồn hơn nữa khi Bảo
Ninh cho rằng Đặng Thùy Trâm viết nhật ký vì: “có thời gian”!
Quả ông Trời có mắt, để đối trọng với NHT, BN và một số người
tung hô, đã lẻn được ra ngoài bằng ngõ tắt, đem đến thị trường tinh thần thế giới
còn trắng đen lẫn lộn những hàng hóa đặc biệt, sản phẩm của cuộc “đổi chác” chứ
không phải “đổi mới” văn chương, đã đổi những thứ vô giá thiêng liêng như niềm
tự hào dân tộc, sự chính nghĩa, cái thiện… lấy những cái có giá cụ thể
hơn; Đặng Thùy Trâm xuất hiện như một nàng tiên, không chỉ là đại sứ
mà là một thiên sứ, chị cũng đến được với thế giới bằng đại lộ nhân bản, mang đến
những đức tính nhân văn nhất của dân tộc Việt, đó là tình yêu Tổ Quốc, sự hy
sinh vì chính nghĩa, lòng vị tha, và lòng nhân ái vô bờ của nữ bác sĩ anh hùng.
Nếu có một giải cao quý hơn Nobel, thì tôi sẽ đề cử tác phẩm “Nhật ký Đặng Thùy
Trâm”, một tác phẩm không chỉ viết bằng máu mà bằng cả sự sống về lòng nhân ái
bao la của con người Việt Nam!.
Chú thích:
(a) In đậm của VCV.
TPHCM, 13/1/2009 Đông LaTheo https://www.vanchuongviet.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét