Đôi nét về Nguyễn Khải
qua Thượng đế thì cười.jpg)
.jpg)
“Thượng đế thì cười” (tiểu thuyết của Nguyễn Khải (NK),
Nxb Hội Nhà văn) thực chất là một cuốn hồi ký nhưng lại được viết theo hình thức
của một tiểu thuyết; tức các nhân vật đều có thực, còn kết cấu, văn phong thì
được viết theo kiểu tiểu thuyết. Xuất phát từ câu chuyện người vợ, sau cả quãng
đời dài cùng ông gắn bó, về già lại đâm ra ghen tuông, khiến ông nhà văn vốn rất
khéo xử với đời lại không biết xử thế nào với vợ… toàn bộ cuộc đời của NK đã được
dựng lên. Qua đó, ta thấy cuộc đời NK là một sự pha trộn bởi những điều trái
ngược nhau. Nếu ông là một đứa con thêm bị bỏ rơi, bị sỉ nhục của một ông bố
thiếu tình thương và trách nhiệm thì ông lại là đứa con yêu của cách mạng. Những
năm kháng chiến chống Pháp gian khổ hy sinh là thế, nhưng với riêng NK lại là
những ngày vui nhất, được gia nhập quân đội, chàng thiếu niên NK như con chim sổ
lồng, vùng vẫy thỏa thích giữa bầu trời tự do, bởi thế có lúc mới “tự dưng chạy
như thằng rồ” đơn giản chỉ vì “thấy vui quá thì chạy” mà thôi. Còn trong kháng
chiến chống Mỹ, khi cả nước chia ly, cả nước không nhà nào không có người thân
nơi đầu rơi máu chảy, riêng NK: “Vợ chồng hắn suốt bốn mươi lăm năm chưa một lần
ăn tết lẻ loi”, đôi lúc ông còn phải tự thấy ngượng, tự thấy mình có lỗi vì sự
quá may mắn của mình. Không chỉ thế, từ một đứa bé trước mắt ông bố chỉ là “một
thằng mán tiền”, ông lại trở thành một sĩ quan cao cấp, một nhà văn danh tiếng. Xuyên
suốt TĐTC, NK đã bộc bạch, bày tỏ lòng biết ơn sâu xa với cách mạng: “Nếu không
có cách mạng thì mãi mãi hắn sẽ bị ám ảnh là một đứa trẻ bị ruồng bỏ…chỉ xứng
đáng có một thân phận hèn mọn”.
Qua TĐTC, ta thấy NK cũng đã phải trải qua tất cả những nỗi bất
hạnh của một kiếp người. Làm sao không đau cho được khi một đứa bé nằm quay mặt
vô tường nghe người bố đến nói những lời sau cùng với mẹ trước khi vứt bỏ mẹ
con mình một cách lạnh lùng. Ngay cả khi NK đã thành đạt, sau đến 30 năm mới gặp
lại cha, ông đã tha thứ tất cả bởi chỉ mong có được sự sum họp, sự đoàn tụ như
bao gia đình bình thường, nhưng rồi vẫn chỉ là gượng gạo, là nhạt nhẽo; ngay lần
gặp cuối cùng cũng vẫn là cảnh cha trong nhà, con ngoài sân, ở giữa là cái cánh
cửa sắt – cái cánh cửa định mệnh, nó như được làm nên bằng sự bất công, sự phi
lý, mãi mãi ngăn cách, mãi mãi không cho ông đến được với tình phụ tử đích thực,
thiêng liêng! Hỏi có còn nỗi đau nào hơn? Vậy mà NK vẫn có một nỗi đau còn lớn
hơn thế nhưng nó ngược với nỗi đau trên. Nếu ông có cha mà không bao giờ có được
tình cha thì với đứa con trai đầu lòng thông minh và khỏe mạnh, ông đã có nó với
tất cả tình thương yêu và niềm hy vọng, nhưng ác thay, thần chết lại bất ngờ cướp
khỏi vòng tay ông khi nó 15 tuổi, nó đã bị chết đuối ở sông Hồng. Một nỗi đau đến
mức khiến vợ ông phải vọt ra sữa non, đái ra máu tươi!
Qua TĐTC, ta cũng không ngờ một người như NK, khi gia đình gặp
cảnh túng bấn, cũng đã phải tính đến làm cả hầu bàn, làm gác cổng, vui lòng nhận
cả những đồ như của bố thí “…các chị cho gì đều nhận, mà của cho cũng nhếch
nhác lắm, là cho người nghèo, người không được trọng…lúc đến tay nhẹ ra về tay
nặng tòan thứ tập tàng nhà có tiền không dùng nhưng nhà nghèo vẫn phải dùng. Chị
và các cháu sẽ khinh nhưng vợ con lại mừng, thôi, lấy cái vợ con mừng làm nước
rửa đi cái nhục, chả sao cả”. Một nhà văn danh tiếng, đầy lòng tự trọng như
ông, làm được vậy cũng là một sự hy sinh, không vì nước vì dân mà vì vợ con
cũng là điều đáng quý.
TĐTC
là cuốn hồi ký của một nhà văn già trải nhiều biết nhiều và đã hiểu nhiều. Ông
viết: “Cái thời đòi sự thắng bại đã qua, chỉ còn lại cách sống hiền minh giữa
những người già”. Ông đã viết TĐTC theo tinh thần này. Vốn luôn tự nhận mình là
một người yếu đuối, con người của suy nghĩ chứ không phải con người của hành dộng
“nghĩ như triết nhân, làm như con trẻ” ông yêu qúy những nhân vật có những phẩm
chất mà ông không có, những người say mê hành động. Nếu hồi trẻ ông đã thấy vẻ
đẹp của bình minh, của những chiến công thì ở TĐTC, ông còn biết đến vẻ đẹp của
hoàng hôn, của cả những sự thất bại. Ông kính trọng nhà văn Trần Kim Trắc, một
người có tấm lòng vị tha, đã không hề hận những người từng gây nên nỗi bất hạnh
cho mình mà trên gương mặt còn luôn nở một nụ cười khiêm nhượng. Nhìn nụ cười của
nhà văn, ông thấy như nụ cười của một người “đã vượt khỏi sông mê, đã tới được
bến bờ của Giác Ngộ”, nụ cười của một người đã biết cảm ơn đến cả những điều bất
hạnh, biết ơn cuộc đời đã tàn nhẫn với mình, biết ơn bạn bè đã gây khó cho
mình. Với nhà văn Vũ Bão, NK không ngờ bài phê phán của mình sau 42 năm mà “Nỗi
đau của bạn vẫn còn nguyên đó, nguyên vẹn, tươi mới” và ông nhận ra: “Thì ra
người cầm dao không thể có cùng một nỗi đau với người bị chém”. Bằng những chứng
nghiệm của đời mình, ông viết: “Từ đó hắn bắt đầu biết sợ luật quả báo, luật bù
trừ của ông Trời, rất hãi cái ngông nghênh của sự được thời, cái lấn sân, lấn
phần của kẻ hãnh tiến, chỉ xin nhận phần thiếu chứ không dám tranh phần dôi,
thích đứng phía sau hơn chen ngồi phía trước, thích nhường nhịn, thích rút lui,
vì tin rằng cái hụt, cái thiếu của mình sẽ được bù lại cho con cho cháu”.
Còn một điều nữa đã làm nên nét rất riêng của tính cách NK.
Tôi cũng có may mắn, ba, bốn lần gì đó được gặp ông. Ấn tượng của lần gặp đầu
giờ vẫn còn nguyên vẹn. Nhưng không hiểu sao tôi cứ hay so sánh NK với Chế Lan
Viên. Với CLV, lúc đầu gặp được ông quá khó, nhưng khi ông đã biết đến mình rồi
thì lại quá gần gũi thân tình, ông là người sống vì mình nhưng cũng biết sống
vì người khác. Ông rất quý bè bạn. Còn NK, gặp được ông dễ dàng, ông ân cần chu
đáo nhưng tôi vẫn cảm thấy quá xa cách. Qua TĐTC, tôi nhận thấy, thì ra điều đó
chính là do tính cách ông, cái tính cách được hình thành do sự pha trộn hai sự
khác biệt: dòng máu quan lại và thân phận một đứa con bị ruồng bỏ. Từng là đứa
trẻ bị số phận đẩy vào nghịch cảnh bơ vơ, vào đời NK luôn nhân nhượng, không muốn
làm mất lòng bất kỳ ai, nhưng tôi thấy làm vậy ông khó được lòng ai. Bởi người
ta cần sự chân thành, sự chia sẻ. NK tham dự tất cả nhưng ông ít chia sẻ. Ông đến
với mọi người nhưng vẫn luôn tạo cho mình một khoảng cách. Hình như cái dòng
máu quan lại đã ngăn không cho ông bước qua cái ranh giới vô hình đó để hòa đồng
với mọi người. Với bậc đàn anh, ông viết: “Ngồi nói chuyện với các bậc đàn anh
Hữu Loan, Hòang Cầm, tuy hắn rất ngưỡng mộ tài thơ của các anh ấy nhưng vẫn hơi
khó chịu khi tiếp xúc. Ở hắn có cái sạch sẽ, cái chừng mực của một viên chức.
Các anh ấy có mùi khét nồng, có cả mùi chua gắt của những đời người có lắm nỗi
gian truân”. Với bậc thầy: “Ngay như cụ Nguyễn Tuân là ông thầy trong tâm tưởng
của hắn, hắn cũng chỉ đứng xa nhìn ngắm cụ, ngưỡng mộ tài văn của cụ, chứ cũng
không muốn làm thư đồng hầu cụ trong một chuyến đi dài”. Với bạn bè, những người
có cùng “dòng máu công chức”: “ Hắn cũng không khoái được gần gũi họ. Những
cử chỉ, những lời nói đắn đo, mực thước ở họ khiến hắn chỉ muốn bật cười, chả lẽ
hắn lại là người như thế, là nghệ sĩ mà có thể sống nhạt nhẽo đến thế!”. Và, với
“những nghệ sĩ tự do”: “…hắn, … một viên chức đang muốn biến hóa thành một nghệ
sĩ tự do, nhưng … cái đuôi viên chức thỉnh thỏang lại lấp ló lòi ra nếu như bạn
bè luận bàn về chính trị tự do quá, luận bàn về đàn bà lỗ mãng quá, cười hét to
quá, nói năng tục tĩu quá”. Như vậy, có lẽ ông không có người bạn nào thực sự
tri kỷ, thực sự tâm giao, một người có thể “sống chết có nhau” theo đúng nghĩa
cao quý nhất của tình bạn. Những sắc thái khác nhau của cái “cung cách ứng xử
Nguyễn Khải”: “tỉnh táo”; “tự giới hạn”; “lui tới”; “nhân nhượng”; “thỏa
hiệp”… ông đã thực hiện tất cả chỉ với một mục đích là muốn được yên thân để viết,
với ông, việc viết là quan trọng nhất.
Trong TĐTC, NK dành khá nhiều tâm sức kể lại hành trình viết
văn của mình. Tự phát trở thành nhà văn, sau những vụng dại, thất bại, ông đã tự
rút ra những bài học: “… có bao nhiêu cái lạ mà viết dở quá… Tại sao ư? Tại vì
hắn đã đọc quá nhiều thứ văn chương ao tù, ngòi cạn của một thời làm dân thuộc
địa, với những hy vọng, lo lắng vặt vãnh tủn mủn của cuộc sống tẻ nhạt…không thể
lấy cái hành trang quá nghèo nàn để bước vào một xã hội bắt đầu có sóng to gió
lớn… lấy cái ngắn hẹp để mặc vào cái rộng lớn làm sao vừa”. Khi viết truyện ký
“Người con gái quang vinh”, ông thấy “Văn của mình mà không dám đọc lại” rồi
ông cũng tự nhận ra do ông: “đã biến nữ anh hùng Mạc Thị Bưởi thành người con
gái Nga Jôi-a” và kết luận : “Cái bắt chước, cái nhái lại, cái tình nguyện
làm bản sao tồi, trước sau cũng bị sức sống tiềm ẩn của dân tộc lọai bỏ”. Sau gần
chục năm thất bại, ông đã tự tìm ra một lối đi: “Gạt bỏ những ý tưởng có sẵn”;
“thâm nhập vào cái bề bộn ngổn ngang” của cuộc sống “ghi lại thật trung thành”
những gì tai nghe mắt thấy; “cảm nhận một cách hồn nhiên” những đúng sai, phải
trái… “Nhà văn chỉ là người quan sát và ghi chép chứ không còn là người giật
dây những con rối của mình”. Như vậy, có lẽ ông đã không ngờ rằng mình đã rút
ra được cái điều cốt yếu nhất của văn chương hiện thực, đúng như Pautovxki đã từng
viết đại ý: Nhà văn phải biết đặt cuộc đời lên trên cuốn sách chứ không phải
đặt cuốn sách lên trên cuộc đời. Và, cũng theo như ý của Gooc-ki: Cái sâu
rộng của cuộc sống bao giờ cũng sâu rộng hơn cái khôn ngoan của người đời. Sau
mấy chục năm, từ một sự tiếp cận khác, ông lại rút ra cái điều cơ bản ấy:
“ Nhà văn không phải lo sinh kế, văn chương… hóa ra trong veo vì thiếu hẳn
cái đục của trần gian, mùi bùn của trần gian”. Trong TĐTC, NK cũng cho người đọc
thấy những duyên cớ đã dẫn ông đến những đối tượng để rồi hình thành nên tác phẩm
của ông. Dường như tất cả những cái đó ông đều được dẫn dắt bởi một sức mạnh vô
hình, đó chính là cái vết thương định mệnh thuở thiếu thời. Về đề tài đạo Thiên
Chúa, ông viết: “Từ nhỏ, hắn đã có thiên hướng về cái thiêng liêng… để tìm một
chỗ ẩn náu cho cái thân phận bấp bênh của mẹ con hắn”; rồi: “Thực ra hắn chỉ viết
hay những gì có liên quan đến những mộng mơ, đến tiểu sử và cái thế giới thầm
kín của hắn”. Cũng chính vì thế ông rất dễ chạnh lòng trước những cảnh ngộ éo
le, vẻ đói khát, thèm thuồng của những con người bất hạnh, vừa thương người vừa
nghĩ đến thân, bởi chính mình cũng từng như thế, nếu không may, đời mẹ con mình
cũng mãi như thế. Đó là cảnh một bà lão ngồi bốc bún chấm muối ăn, vì không muốn
phiền con mà chịu vất vưởng nơi đầu đường xó chợ, nhặt hoa đại bán kiếm sống
qua ngày; cảnh bà mẹ ăn nắm cháy truớc mặt khách của con; chuyện vợ chồng người
thương binh mù, từng đậu đại học, đã tình nguyện nhập ngũ thay cho những kẻ cơ
hội trốn nghĩa vụ hợp pháp, khi quay trở về lại thành ra kẻ làm thuê, thành con
nợ của chính mấy kẻ trốn chạy ấy…Tất cả những mảnh đời ấy đều trở thành văn
chương của ông, ông viết cho bạn đọc mà cũng là viết cho mình. Ông cũng rất
thích những người có sức sống tinh thần mạnh mẽ, coi họ là những “nhân vật gan
ruột”, một ông già vùng đồng Tháp Mười nửa đời trước chiến đấu với quân thù, nửa
đời sau lại phải chiến đấu với cái xấu, cái ác trong chính đội ngũ của mình
(truyện Vòng sóng đến vô cùng). Ông cũng khâm phục những người bị lâm vào
nghịch cảnh, không chịu quỵ ngã mà còn chiến thắng số phận. Như chuyện đôi vợ
chồng người thương binh, chồng bị bỏng bom napa toàn thân, bàn tay co quắp, vợ
một cánh tay bị cụt, vẫn xây dựng được một gia đình hạnh phúc, còn sinh đến bốn
đứa con xinh đẹp, ông coi như một “hiện tượng kỳ vĩ”, một “biểu tượng của hồi
sinh”: “Sức mạnh tái sinh của con người ta có thể sánh ngang với trời đất thật.
Từ một đống thịt rữa nát chỉ để nuôi giòi, nuôi giun, bón đất mà thành một cơ
nghiệp, một dòng họ và một tình yêu để lại mãi mãi cho hậu thế” (truyện Một
bàn tay và chín bàn tay).
Tôi chưa đọc hết Văn chương NK, nhưng trong số đã đọc thì
thích nhất ông viết về lĩnh vực tôn giáo, cụ thể là Xung đột và Cha
và con và…Đây là 2 cuốn ông viết đúng theo kiểu “thâm nhập vào cái bề bộn ngổn
ngang” của cuộc sống. Tôi thích sự am tường sâu sắc của ông, hiện thực qua ngòi
bút ông hiện lên thật chi tiết, sống động. Ông còn có những suy ngẫm riêng, có
thể là rất mới, về sự hòa hợp giữa đạo và đời, cái điều vốn đã có quá nhiều mâu
thuẫn, quá nhiều đối kháng, kể cả xung đột nữa: “Bảo rằng tôn giáo sinh ra do bạc
nhược và ngu dốt, chỉ đúng có một phần, tôn giáo cũng sẽ sinh ra khi con người
đã tự ý thức như một chúa tể. Tôn giáo sẽ biểu hiện như một thăng hoa chứ không
còn là một công cụ của đe dọa và áp bức. Nó sẽ thuộc phạm trù văn hóa chứ không
thuộc phạm trù quyền lực như hiện tại. Linh mục sẽ chăm sóc linh hồn con nguời
như một nghệ sĩ chứ không phải như một anh lính cảnh sát”.(tr.131).
NK có nhiều tiểu thuyết hơn với cách viết ngược với cách viết
trên, ông không “gạt bỏ những ý tuởng có sẵn” mà ông đã có sẵn ý tưởng
trong đầu, sau đó mới đi tìm nhân vật: “Nhận được ra một nhân vật có thể chuyển
tải ý tưởng của mình là đã tìm được việc làm…Còn nhận được ra nhân vật của mình
trong môi trường họat động quen thuộc của họ tức là cuốn sách đã viết non nửa”.
Chính bằng cách này NK đã viết được nhiều, từ cái khung hiện thực giản tiện nhất,
chỉ cần một cuộc gặp gỡ, hoặc mối quan hệ của một nhóm bạn, rồi qua đối thọai,
qua hồi ức, ông có thế viết được tất cả mọi chuyện. Đọc những quyển sách viết
theo kiểu này có thú vị là biết được nhiều tư liệu quý, những lĩnh vực độc đáo,
những nhân vật ấn tượng, nhiều suy tư sâu sắc của tác giả, nhưng tôi vẫn không
thích bằng kiểu viết trên của ông, bởi chúng có sự gò bó của sắp xếp, sự sơ lược,
ta thường được nghe nhân vật kể chuyện chứ không được chứng kiến nhân vật sống,
giống như xem bộ phim chỉ chiếu hình ảnh nhân vật ngồi nói vậy. Tôi thấy NK có
hai cách xử lý ngược nhau, có những vấn đề nhỏ ông viết thành những cuốn sách
to và có những vấn đề rất to ông lại viết thành những cuốn sách rất nhỏ. Tôi cứ
nghĩ nếu ông gom mấy cuốn sách nhỏ lại, với khả năng của ông, với sự hiểu biết
nhiều như ông, với lối viết kiểu “thâm nhập vào cái bề bộn ngổn ngang của cuộc
sống” như Xung đột, kiểu “dựng chuyện” chú không phải “kể chuyện”, rất có
thể ông đã viết được một tác phẩm lớn, xứng tầm với lịch sử đất nuớc, cuốn sách
mà mọi nguời đang trông đợi.
Thực ra điều đầu tiên khiến tôi tìm đọc TĐTC là muốn xem NK
viết thế nào khi đã có trong tay cái “bí kíp” (cuốn Nghệ thuật tiểu thuyết của
Kundera, Nguyên Ngọc dịch). Theo tôi điều này rất khó, Với Kundera, nền tảng
triết lý văn chương của ông là Hiện tượng luận, học thuyết nghiên cứu và
cho quá trình nhận thức diễn ra theo kiểu “Tôi tư duy cái tư duy của tôi khi nó
đang tư duy”, cho thế giới hiện thực là thế giới của “cái tôi ý thức”, sự nhận
thức chính là hành động “trực quan trực tiếp bản chất đối tuợng”, gạt sang bên
toàn bộ thế giới khách quan, toàn bộ thế giới của các học thuyết, các quan niệm
(đặt thế giới trong ngoặc). Theo ông, “cái tôi” chính là “bản chất hiện sinh”;
một chủ đề là “một câu hỏi hiện sinh”; ngay cả lịch sử cũng phải được hiểu rằng:
“tiểu thuyết khảo sát không phải hiện thực mà khảo sát cuộc sống, cuộc sống
không phải là những gì diễn ra mà cuộc sống là vùng các khả năng của con nguời,
tất cả những gì con nguời có thể trở nên, tất cả những gì con nguời có thể…” (dẫn
theo Nghệ thuật tiểu thuyết của Kundera).
Vì thế, trong TĐTC, thực chất NK chưa áp dụng gì cái “bí kíp”
trên, cách viết của ông vẫn là cách viết hiện thực. Nhưng chả sao cả, tôi vẫn đọc,
đơn giản chỉ vì ông viết rất thực, một hiện thực rất sống động và phong phú bởi
cuộc đời ông cũng có nhiều chuyện.
Gần đây, tuy không được công bố chính thức nhưng người đọc
cũng rất chú ý bài “Đi Tìm Cái Tôi Đã Mất” trên mạng với tên người viết là NK.
Nếu xét văn phong và chuyện công tư trong đó thì hoàn toàn khớp với NK ngoài đời.
Bài viết tác giả tự cho là: “thứ hương vị thơm ngát chắt ra từ hơn bảy mươi năm
được làm người”. Trong bài viết, ông đã phủ nhận tất cả, cũng có nghĩa ông
tự phủ nhận sự nghiệp của mình. Nhiều vấn đề, nhiều ý của ông là đúng, có
điều chúng không thỏa đáng, nói theo ngôn ngữ triết học là ông không có cái
nhìn biện chứng, vì có nhiều chuyện hôm nay thấy sai nhưng trong hoàn cảnh cụ
thể nào đó nó lại đúng. Qua bài viết cuối cùng này, mọi người lại thấy ông đúng
là quá khôn ngoan, muốn được tất cả, khi sống đã được đủ danh lợi, thì khi chết
lại muốn được tiếng là người đổi mới. Ông đã bật mí bí quyết thành công của cuộc
đời mình: “ Ấy là cái tính hài hước bẩm sinh, trước hết là biết giễu
mình”. Chính vì điều này ông đã được cho là người thành thật. Một ông
GS viết hồi ký: “Trần Độ dự định sắp đặt NK… làm chánh Thư ký Hội Nhà Văn, NK
xem ra cũng hăng hái lắm, anh nói với tôi y như sẽ làm Tổng thư ký đến nơi. Anh
phẩy tay: “Nguyễn Đình Thi và Chế Lan Viên thì phế cả đi…
Nhưng ta phải khôn khéo, đổi mới nhưng phải khôn khéo. Chính
trị ghê ghớm lắm, không đùa được đâu, nếu cần quỳ xuống lậy ta cũng phải quỳ”…
Tôi nhắc lại và hạ một câu “Bây giờ nghĩ lại xấu hổ chết đi được”, tôi tưởng
anh giận hóa ra lại thích thú vì thấy hiểu mình quá. Tôi rất quý cái thành thực
ấy của NK”. NK là là một người sẵn sàng giành giật, được thì tốt không được
thì cho là trò chơi, ông tự viết về mình: “Tôi là một đứa trẻ khi bước vào
đời có nhiều điều thua thiệt nhưng tôi đã biết níu chặt lấy thời thế mà leo dần
lên”. Mong ước leo cao cũng là lòng tham thường tình của con người,
nhưng tôi e ngại khi ông quá tỉnh táo, tự ý thức về những gì mình có được trong
sự thua thiệt của người khác: “Những năm 50, 60 của thế kỷ 20, với tôi là những
năm tràn đầy niềm vui. Nhìn vào đâu tôi cũng thấy tôi được… Nhưng cũng những
năm ấy với hàng triệu người dân thường lại là những năm đầy lo lắng, hãi sợ và
tuyệt vọng”; rồi: “ Tôi vui là chuyện có thật, những trang viết của tôi vào những
năm ấy là rất thành thật. Nhưng nước mắt của người khác cũng là chuyện có thật,
tôi có biết, có được chứng kiến”.
15-11-2008Đông LaTheo https://www.vanchuongviet.org/.jpg)
.jpg)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét