Giữ bền ngọn lửa đam mê và sáng tạo

Giữ bền ngọn lửa đam mê và sáng tạo

Trong khoảng mươi năm trở lại đây tác giả Nguyễn Hồng Vinh đã in sáu tập thơ. Cảm hứng chủ đạo trong các tập thơ của ông là tình yêu đất nước, quê hương, con người, cùng những trăn trở về thế sự. Tưởng chỉ có… thơ, thế nhưng  ông còn dành nhiều tâm huyết cho lĩnh vực lý luận phê bình văn học, nghệ thuật. Năm 2014 cuốn sách chuyên luận Giữ lửa ra đời. ở cuốn sách này, các bài viết chủ yếu về những vấn đề chính trị-xã hội, đề cập nhiều sự kiện thời sự nóng bỏng trong nước và quốc tế. Tác giả khiêm tốn nói rằng đó là “vấn đề của tháng”, nhưng thực ra có nhiều sự kiện không chỉ có ý nghĩa ở thời hiện tại mà còn gợi mở  nhiều điều cần tiếp tục suy nghĩ, bàn thảo trong tương lai. Đó là câu chuyện  hòa nhập nhưng không hòa tan, đánh mất bản sắc văn hóa dân tộc; kinh tế thị trường với định hướng xã hội chủ nghĩa; giữ vững và tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng; toàn cầu hóa và những tác động đến Việt Nam,v.v..

Vẫn tiếp nối mạch suy nghĩ đó - luôn tắm mình dòng chảy sôi động của thực tiễn - Giữ lửa tập 2 vừa ra mắt bạn đọc. Đây là một cuốn sách công phu, tập hợp 65 bài viết trong 450 trang in. Gọi là bài viết, nhưng có những tác phẩm thật sự là một công trình khoa học, vì PGS.TS Nguyễn Hồng Vinh thực hiện trong thời gian ông đảm nhiệm công việc Chủ tịch Hội đồng Lý luận Phê bình văn học-nghệ thuật Trung ương. Nét đặc sắc so với tập 1, Giữ lửa tập 2 dành nhiều chuyên luận, tiểu luận về đề tài báo chí, văn học-nghệ thuật. Đáng chú ý là các tác phẩm: Phấn đấu sáng tạo nhiều tác phẩm văn học, nghệ thuật có giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao; Văn học, nghệ thuật với việc xây dựng nhân cách con người Việt Nam; Vấn đề đạo đức xã hội trong văn học, nghệ thuật hiện nay; Nâng cao chất lượng, hiệu quả phê bình văn học…

1.

Phê bình vừa là khoa học, vừa là nghệ thuật. Cái khó của người viết phê bình là chọn được vấn đề trúng, những vấn đề đang được dư luận xã hội quan tâm và có ý kiến khác nhau, thậm chí trái ngược, tranh luận gay gắt. Chọn trúng vấn đề lại còn có cách thể hiện giản dị, hấp dẫn, nói lý mà có tình, mong nhận được sự đối thoại, đồng cảm nơi bạn đọc. Để bài viết có tính thuyết phục tác giả lựa chọn cách chuyển tải ý tưởng của mình bằng phương thức truyến thống - “thuật nhi bất tác” - trong nhiều trường hợp chỉ thuật mà không bình. Nghĩa là chủ yếu nêu số liệu, dẫn chứng, người đọc sẽ tự liên hệ, so sánh, phân tích và mỗi người tự rút ra những thu hoạch cho mình. Vì vậy, theo nhà văn, nhà báo Phan Quang: Thế mạnh nổi trội ở Nguyễn Hồng Vinh là làm một ông chủ giàu có của một kho thông tin, tư liệu đồ sộ. Ông phân tích, lập luận chủ yếu căn cứ vào các tư liệu có độ tin cậy cao, sở cứ xác đáng, nhiều trường hợp đã được kiểm chứng qua thời gian.

Người đọc bị thuyết phục bởi những  tư liệu mới và phải nói là hiếm, vì có hiếm thì mới quý. Chẳng hạn, trong bài Đấu tranh phản bác các thông tin, quan điểm sai trái, thù địch trên lĩnh vực tư tưởng - văn hóa, khi đề cập một vấn đề rất hóc búa: Chủ nghĩa xã hội còn hay đã hết thời, tác giả dẫn chứng: “Họ (thế lực thù địch, cơ hội chính trị - TG) chứng minh, cho đến hôm nay, chỉ còn bốn nước “cái gọi là xã hội chủ nghĩa”: Trung Quốc, Việt Nam, Cu Ba, CHDCND Triều Tiên. Cu Ba rất khó khăn, Triều Tiên đói kém. Chỉ còn Việt Nam và Trung Quốc, nhưng đang phải đương đầu với vô vàn thách thức (…) Cho nên ai đó vẫn nói chủ nghĩa Mác -Lê-nin là nền tảng tư tưởng, đó là ảo tưởng! Thực tiễn hiện nay đã chứng minh rằng, chủ nghĩa Mác - Lê - nin đã cáo chung; theo đó, chủ nghĩa xã hội cũng đã cáo chung!” (tr.272). Bác bỏ luận điểm này, tác giả viết, lại cũng bằng những dẫn chứng sinh động: “Chủ nghĩa xã hội không thể cáo chung, vì nếu cáo chung, tại sao Việt Nam thu được những thành tựu to lớn qua 30 năm đổi mới như vậy? Vì sao Trung Quốc đi theo con đường XHCN và đã trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, với dự trữ ngoại tệ hiện tại là 3500 tỷ USD? Tại sao xuất hiện luận thuyết chủ nghĩa xã hội Mỹ Latinh tuyên bố đi theo học thuyết này? Nếu cáo chung, tại sao khi kinh tế thế giới khủng hoảng, một số nhà tư bản lại đổ xô đi mua bộ Tư bản của C.Mác để tìm lời giải cho cuộc khủng hoảng?”(tr 283).

Khi nói về “vấn đề đạo đức xã hội trong văn học, nghệ thuật” ở mọi lĩnh vực, từ văn học đến điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật, nhiếp ảnh… Nguyễn Hồng Vinh đều nêu lên những dẫn chứng xác đáng, những tác giả, tác phẩm đỉnh cao, có sức sống vượt thời gian, và ngược lại là những tác phẩm có xu hướng cực đoan, xuyên tạc lịch sử, sùng bái hình thức, tìm tòi theo hướng tắc tị, cố tạo ra những scandal… Sự lựa chọn ở đây không phải là ngẫu nhiên, nhận xét theo cảm tính, mà đòi hỏi người phê bình phải có con mắt xanh và công phu trong việc thẩm định, đánh giá tác phẩm. Nhờ có những tư liệu, dẫn chứng tin cậy đủ sức làm giá đỡ cho những nhận định sắc sảo: “Mấy thập niên gần đây lại xuất hiện một số tác phẩm “giải thiêng”, phủ nhận các cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc, bài xích một số Anh hùng dân tộc (…) Một số nghệ sĩ có phần thờ ơ, thu mình trong thế giới riêng của sáng tạo, thiếu chí khí đổi mới tư duy, ngôn ngữ, chạy theo tâm lý đám đông, lợi nhuận… Xu hướng đề cao một chiều tính giải trí hơn là giá trị giáo dục, giá trị nghệ thuật của tác phẩm đang có chiều hướng tăng lên” (tr 49).

2.

Phần lớn các tác phẩm trong Giữ lửa (tập 2) thể hiện rõ tính chiến đấu, tính trung thực khi viết bài phê bình văn nghệ. Đó là sự công tâm, khách quan trong đánh giá những thành tựu, dòng chủ lưu của văn học, nghệ thuật hôm nay; sự vươn lên mạnh mẽ, tự đổi mới, dù âm thầm hay quyết liệt của đội ngũ những người sáng tác, phê bình, nhất là những người viết trẻ - thế hệ sinh ra và lớn lên khi đất nước đã hòa bình, thống nhất, bước vào công cuộc đổi mới. Tác giả khẳng định, văn học, nghệ thuật đã có những đóng góp to lớn trong các cuộc kháng chiến, giải phóng dân tộc, bảo vệ nền độc lập và trong sự nghiệp đổi mới đất nước, hội nhập quốc tế. Đã có nhiều tác phẩm có giá trị thức tỉnh, bồi đắp tâm hồn, trí tuệ, lòng yêu nước, đẩy lùi cái ác, vun đắp cái thiện. Xuất hiện nhiều tác giả, tác phẩm văn học có giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao, thể hiện tính đa dạng các chủ đề nảy sinh từ những vấn đề bức  xúc của đời sống xã hội, những góc khuất, những số phận chìm nổi, đắng cay của con người.

Tuy nhiên, mặt non kém, hạn chế là đáng lo ngại. Tác giả, với tư cách của người trong cuộc, không né tránh những vấn đề gai góc, “tế nhị”, bày tỏ thái độ, quan điểm bằng những luận cứ khoa học sáng rõ, chắc chắn. Ông thẳng thắn nêu rõ, còn không ít tác phẩm nội dung thiếu tính xây dựng, thậm chí phản giáo dục, phản đạo đức, phản nhân cách; non yếu về chất lượng tư tưởng và nghệ thuật. Đáng tiếc là có những cuốn sách cố tình xuyên tạc, làm sai lệch bản chất công cuộc đổi mới của chúng ta, phủ định sạch trơn quá khứ. Một số tác giả trẻ đắm chìm trong những cái tôi tầm thường, vụn vặt, hoặc đi tìm đề tài “thời thượng”, đề tài bạo lực, tình dục, mà xa rời chức năng giáo dục và  dự báo của văn học. Như vậy là tìm đường hay đi vào ngõ cụt?

Không chỉ nêu thực trạng, điều chính yếu là phải thức tỉnh. ở đây Nguyễn Hồng Vinh đã nêu lên “một vài suy nghĩ” mang tính tham khảo, nhưng thực ra đó là những giải pháp có khả năng thực thi. Vấn đề muôn thuở vẫn là tài năng và tấm lòng của người viết; là văn hóa phê bình, văn hóa tranh luận. Không thể có thiên tài thật sự mà bị dập vùi. Không có “tuyệt tác” nào lại bị ghẻ lạnh, cấm đoán. Chỉ có điều “tuyệt tác” đó viết để cho ai và vì ai. Hãy đi vào đời sống, đánh vật với sóng cả, nắng gió biên cương,  sình lầy, gió chướng, hầm lò… mà viết, viết đi cho hay, viết đi cho tốt, tưởng không phải là một “lời kêu gọi” chung chung. Tác giả dẫn lời  Ngô Thì Sĩ đã nói từ thế kỷ 18, rằng: “Đem đạo Thánh hiền để quở trách thói đời không bằng đem đạo lý đời thường để cảm hóa lòng người”. Đủ thấy từ xa xưa các bậc tiền nhân đã nhận chân rất rõ loại văn chương đáng thờ và loại không đáng thờ.

3.

Đóng góp của PGS.TS Nguyễn Hồng Vinh trong tập chuyên luận này là bước đầu tổng kết những vấn đề lý luận văn học, nghệ thuật mới nảy sinh trong thời kỳ đẩy mạnh CNH, HĐH, nhất là khi chúng ta đang thực hiện Nghị quyết 33 của Ban Chấp hành T.Ư (Khóa XI) về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước. Trong những tổng kết đó có sự đóng góp của các nhà văn, nhà báo, nhà khoa học. Nhưng với tư cách là người chủ trì một hội đồng chuyên ngành về lý luận phê bình văn học, nghệ thuật, tác giả đã có công đề xuất, thiết kế những chuyến đi thực tế, khảo sát thực tiễn, hội thảo khoa học ở nhiều địa phương, nhiều ngành, từ đó xây dựng các đề tài nghiên cứu sát thực tiễn và gợi mở nhiều đề tài trong hoạt động sáng tác, phê bình để các tác phẩm thật sự có ảnh hưởng sâu sắc đến công chúng, xã hội. Chẳng hạn để tạo bước chuyển biến mạnh mẽ trong sáng tạo tác phẩm văn học, nghệ thuật, tác giả đề xuất, phải giải quyết tốt bốn mối quan hệ: Quan hệ giữa trình độ dân trí với  đề tài, chất lượng nghệ thuật tác phẩm; quan hệ giữa hội nhập quốc tế với việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc; quan hệ giữa tuyên truyền, quảng bá cả hai lĩnh vực sáng tác và phê bình; quan hệ giữa  yêu cầu tuyên truyền các vấn đề thời sự với chiều sâu của tác phẩm văn học, nghệ thuật.

Đây là những vấn đề rất lớn, đòi hỏi văn nghệ sĩ phải giữ bền ngọn lửa đam mê và sáng tạo; phải tiếp tục có những đề tài cụ thể, tiếp tục nghiên cứu, bổ sung, phát triển. Với dung lượng một cuốn sách chuyên luận cũng phải đáp ứng cả hai yêu cầu thời sự và chiều sâu, độ lùi xa của tác phẩm, PGS.TS Nguyễn Hồng Vinh đã đem đến cho độc giả những tổng kết, kiến giải, thông tin có giá trị.

 Hải Đường

Nguồn Báo Văn nghệ số 12/2017

Theo http://baovannghe.com.vn/