Mấy suy nghĩ về bài thơ “Bờ sông vẫn gió” của Trúc Thông

Mấy suy nghĩ về bài thơ “Bờ sông vẫn gió” 

của Trúc Thông 

Lá ngô lay ở bờ sông

Bờ sông vẫn gió

Người không thấy về

Xin người hãy trở về quê

Một lần cuối... một lần về cuối thôi

Về thương lại bến sông trôi

Về buồn lại đã một thời tóc xanh

Lệ xin giọt cuối để dành

Trên phần mộ mẹ, vương hình bóng cha

Cây cau cũ, giại hiên nhà

Còn nghe gió thổi sông xa một lần.

Con xin ngắn lại đường gần

Một lần... rồi mẹ hãy dần dần đi.

Theo tôi, đây là bài thơ hay nhất của Trúc Thông. Bài thơ là tiếng khóc thăm thẳm của người con mất mẹ, biết là mẹ không bao gìờ còn nữa mà vẫn cầu xin một lần mẹ trở về: "Con xin ngắn lại đường gần / Một lần... rồi mẹ hãy dần dần đi..." Bài thơ tự nhiên và chân thành đến nỗi khiến tôi không nghĩ anh đã làm ra thơ, mà chính "thơ đã làm ra anh". Tôi thuộc ngay bài thơ đó khi đọc lần đầu tiên.

Nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo

Bài thơ tặng vợ

Mình vừa là chị là em

Tấm lòng người mẹ, trái tim bạn đời

Mai này tới phút chia đôi

Hai ta ai sẽ là người tiễn nhau?

Xót mình đã lắm thương đau

Tôi xin làm kẻ đi sau đỡ mình

Cuộc đời đâu phải phù sinh

Nước non chan chứa nghĩa tình mình ơi.

 (Hồ Dzếnh)

Hồ Dzếnh được các nhà nghiên cứu văn hóa ghi nhận là một trong các nhà thơ có chân tài. "Bài thơ tặng vợ" in trong Tuyển tập thơ Việt Nam 1975¬2000, không ghi năm tháng sáng tác, nhưng cũng có thể đoán là ông viết vào những năm cuối đời (từ 1985 đến 1990) ở cái tuổi con người đã phải tính đến chuyện... “đi, ở". Chỉ có 4 câu lục bát với tám dòng thơ, ai yêu thơ chỉ đọc hai lần là thuộc, Hồ Dzếnh đã thể hiện thanh thoát lòng yêu thương, quý trọng người bạn đời của mình rất đằm thắm, da diết.

Nhà thơ Nguyễn Bùi Vợi

Mẹ qua những vần thơ Haiku

Mẹ là thơ. Mẹ và thơ mãi mãi khắn khít nhau như hình với bong. Hình ảnh mẹ càng cần cù, mộc mạc bao nhiêu lại càng nên thơ bấy nhiêụ Trong ngôn ngữ thi ca của thế giới, dân tộc nào cũng có những vần thơ chứa chan tình mẹ. Mẹ hiển hiện trên đường về, trên từng ngõ hồn sâu kín. Mẹ là chất liệu kết tinh của tất cả những thiên anh hùng ca, những đại sử thi, những trường thiên tình sử và cả trong những vần thơ Haiku đơn sơ, thâm thúỵ

Với dân tộc Nhật Bản, Haiku được xem như tinh hoa của văn hóa dân tộc. Dưới góc nhìn của Thiền tông, Haiku là thể thơ đặc biệt có thể hàm chứa được thực tại nhiệm mầu trong vỏn vẹn 17 âm tiết, vừa sâu lắng uyên thâm, lại vừa đơn sơ giản dị. Nghe qua, gnười ta khó tưởng tượng được rằng một thứ tình cảm dạt dào, mơn man bất tận như tình mẹ lại có thể ẩn mình trong những vần thơ gẫy gọn nàỵ Không! Hoàn toàn ngược lại: Hình ảnh mẹ trong thơ Haiku lại càng bát ngát, phiêu diêu hơn bao giờ hết.

Haiku (Hài cú) là thể thơ đặc biệt của Nhật Bản, kế thừa từ các dạng liên ca truyền thống. Từ Haiku được rút gọn từ Haikai và Hokkụ Người có công đầu lập nên con đường "Tiêu phong" (Shofu) này, và đưa đến đỉnh cao nghệ thuật thi ca thế giới là Thiền sư Matsuo Bashọ

Sau Basho, có ba nhà thơ lớn của Haiku lần lượt xuất hiện, hợp cùng Basho thành tứ trụ của Haiku Nhật Bản:

Basho 1644 -1694.

Buson 1716 -1784.

Issa 1762 - 1826.

Shiki 1867 - 1902.

Ngoài bốn vì sao đó, còn có vô số người đi theo con đường này, họ đưa Haiku lên bình diện niềm vui nghệ thuật và lấy làm lẽ sống đời mình, cũng như trà đạo, hoa đạo, nhu đạo... với một triết lý sâu thẳm hơn, có thể gọi là Hài cú đạo (Haiku đô).

Ngoài những mảng đề tài về thiên nhiên, Haiku còn có đề tài về mẹ. Hình ảnh Mẹ hiện lên với tất cả xúc cảm của khổ đau và vẻ đẹp nhẹ nhàng của sự giải thoát, chúng ta sẽ tìm thấy ở thơ Issa và thơ Basho

Những hình ảnh vừa nhỏ nhoi vừa mong manh như hạt sương, giọt lệ đến với thế giới thơ Haiku trở nên lưung linh, vĩ đại, như ẩn chứa một linh hồn.

Issa là người bất hạnh, năm lên 3 mất mẹ. Hơn ai hết, Issa hiểu Mẹ quan trọng biết dường nàọ

Một ngày hội, trẻ nhỏ nô đùa với bạn bè, tung tăng trong vòng tay mẹ, Issa thấy mình lạc lõng cô đơn, nỗi buồn ập đến, và Issa tìm về với bầy chim để được chia xẻ:

Ore to kite asobe yo oya no nai suzume

Đến đây nào, với tôi cùng chơi đùa chim sẻ không còn mẹ trên đời [*]

Mất mẹ là mất đi một phần quan trọng tạo thành sự sống. Cuộc đời Issa trở nên lang thang, lang thang khắp nước Nhật, kiếm sống đủ mọi nghề, những vẻ đẹp trên đời dường như vô nghĩa đối với Issa, thậm chí còn như địa ngục ám ảnh suốt cuộc hành trình:

Aki no kaze Gió ware wa nairu wa dono jigo ku

Gió mùa thu địa ngục nào đây cùng tôi giang hồ

Khi Issa có dịp trở về với biển, do ngoại dáng mênh mông và mùi hương đậm đà vị mặn của biển, nhà thơ đã tìm thấy hơi ấm và tình thương của mẹ:

Naki haha ya umi miru tabi na miru tabi ni

Mẹ yêu ơi! mỗi khi nhìn thấy biển khi thấy biển khơi

Một khám phá mới làm thăng hoa tâm hồn Issạ Mẹ được hóa thân vể biển, một cảm giác vừa bao la của tình mẹ, vừa mặn mà ấm áp của vòng taỵ Về với biển, Issa và Mẹ không còn ranh giới nữa, cùng hòa vào bản thể nhiệm mầụ Giờ đây, trước mắt Issa, một Thiền sư, tất cả đều có cuộc sống, có Phật tính, có sự bình đẳng trong ánh sáng và trong cát bụĐ Nơi hạt bụi chứa tam thiên đại thiên thế gión Mỗi hình ảnh pháp trần là hiện thân của Mẹ:

Tsuyu no tama hitotsu hitosu ni furusato ari

Ôi những hạt sương trân châu từng hạt hiện hình cố hương

Mẹ là tất cả, tất cả đều là hiện thân của Mẹ. Issa đã chấm dứt nỗi cô đơn! Bên cạnh những bài thơ vềmẹ của Issa, Basho cũng có một bài thơ về mẹ rất xúc động:

Te ni toraba kien namida zo atsuki aki no shimo

Tóc mẹ còn đây tan trong lệ nóng sương mù thu bay

Một đoạn Basho viết trong cuốn nhật ký năm 1684 như sau:

"Cuối cùng tôi về đến quê nhà vào đầu tháng 9, cây hoa hiên mà mẹ thường trồng trước phòng bây giờ không còn nữa, có lẽ đã chết vì sương giá. Tất cả mọi thứ khác cũng đã đổi thay - Gương mặt anh tôi đã hiện nếp nhăn trên trán và tóc bạc nơi thái dương.

Chúng ta vẫn còn sống, anh chỉ nói thế. Rồi, không lời nào nữa, anh mởmột chiếc túi kỷ niệm mà nói: Hãy nhìn mớ tóc sương của Mẹ đây nàỵ Đây là chiếc hộp linh thiêng của Urashima đấy, ta cũng sẽ bạc đầu".

Urashima là chàng ngư phủ huyền thoại, đã cưới công chúa thủy cung mà còn nhớ nhà. Chàng về quê, mang theo chiếc hộp của công chúa tặng, dặn đừng mở ra, nhưng chàng đã mở, và tuổi già đã ập xuống, tức thì tóc bạc và da nhăn.

Mỗi chúng ta là một Urashima, nghĩa là một kẻ nhớ cố hương, muốn ngược thời gian để tìm lại mẹ. Nhà thơ, Urashima và chúng ta không thể không mở chiếc hộp nàỵ

Tóc mẹ còn đây tan trong lệ nóng sương mùa thu bay

Basho đã khóc khi nhìn thấy tóc sương của mẹ, lệ nóng của nhà thơ nhỏ xuống, và nhà thơ không dám nâng tóc mẹ lên vì sợ tóc ấy sẽ tan đi như sương mùa thụ Tóc sương của mẹ và sương mùa thu lẫn vào nhau, chúng ta khó lòng phân biệt được tóc mẹ tan hay sương mùa thu tan vì lệ nóng, có lẽ cả hai!

Mẹ không còn nữa! Nỗi dằn vặt giữa mất và còn làm những giọt lệ hiếm hoi của Thiền sư rơi Để chuyển hóa nỗi đau, Thiền sư thi sĩ đưa mẹ về với thiên nhiên, tóc mẹ trở về với sương mùa thu, tất cả hòa vào vũ trụ bao la Ơ. thế giớivô ngã. Để rồi, nơi những cánh hoa đào, những bông tuyết tráng, những cỏ cây... đều có phần của mẹ.

Mẹ không còn, nhưng bài thơ bất hủ của Basho, của Issa vẫn còn đó. Nó tỏa những vầng sáng dịu hiền trên nền trời thi ca thế giới

Mẹ trở thành vĩ đại!

Ghi chú

(*) Những vần thơ Haiku trong bài này đều do Phan Nhật Chiêu dịch

(Theo Internet)

“Khoảng cách giữa lời” của Bằng Việt

Biết làm sao chúng quá nhiều lời

Ở những chỗ lẽ ra cần nói ngắn

Bao lần em phẳng lặng

Đủ khiến tôi bàng hoàng

Khi phần nói lấn hết phần được sống

Lấn hết mọi điều tiềm ẩn giữa câu

Thì vạn câu thơ cũng thành rẻ rúng

Liệu còn gì vang vọng ở trong nhau

Lời nói chẳng mất tiền mua

Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau

Bài học người xưa dạy càng chiêm nghiệm càng thấy thấm thía. Đó là cách đối nhân xử thế giữa con người với con người trong xã hội. Trong tình yêu và cuộc sống gia đình, lời nói là một trong những cách để gắn kết hơn tình cảm. Trái lại, những ngôn từ mà người ta nghĩ rằng "lời nói gió bay" lại khiến cho biết bao người phải suy ngẫm, trăn trở:

Biết làm sao chúng ta quá nhiều lời

Ở những chỗ lẽ ra cần nói ngắn

Trong cuộc sống đầy rẫy những phức tạp, những bộn bề, lo toan, con người sao tránh khỏi phút buồn bực. Nỗi cáu giận đó lại chỉ có thể trút vào lời nói, giải tỏa bằng lời nói. Thế mới gây ra nghịch lý "nhiều lời" "ở những chỗ lẽ ra cần nói nói ngắn". Nghịch cảnh thay, có khi lại là:

Bao lần em lẳng lặng

Đủ khiến tôi bàng hoàng

Sự thay đổi nhanh đến không ngờ như thế khiến "tôi bàng hoàng". Làm sao có thể lý giải hết được là vì sao! Cuộc sống và lòng người thật quá phức tạp. Trong tình yêu và cuộc sống gia đình, dù có yêu nhau đến mấy, hiểu nhau đến mấy cũng không thể tránh khỏi những tình huống như vậy. Sự mâu thuẫn trong một con người, một lời nói khiến người bạn đời của mình sững sờ, ngạc nhiên và rồi băn khoăn khó hiểu tự hỏi lòng "biết làm sao". Những lúc như thế người ta cần phải có cách ứng xử thật khéo léo, thật mềm dẻo để không làm tổn thương đến tình yêu, tình cảm gia đình. Ngược lại, coi đó là một cách để cùng hiểu nhau, xây dựng tình yêu bền vững.

Những chiêm nghiệm của "tôi" càng thêm sâu sắc và có phần chua xót:

Khi phần nói lấn hết phần được sống

Lấn hết mọi điều tiềm ẩn giữa câu

Thì vạn câu thơ cũng thành rẻ rúng

"Khoảng cách giữa lời" mà Bằng Việt chỉ ra không gì khác là "điều tiềm ẩn giữa câu". Những gì chất chứa, lắng đọng, ẩn sâu mới là ý nghĩa thực và sâu xa của lời nói. Phần lắng sâu đó cũng như "hạt ngọc minh châu ẩn giấu trong tâm hồn con người" (Nguyễn Minh Châu) có phải ai cũng dễ dàng nhận ra! Nhất là trong những giây phút lòng người không bình yên như thế thì thật khó. Bằng Việt có cách biểu đạt thật độc đáo: "Thì vạn câu thơ cũng thành rẻ rúng". Thơ ca vốn được coi là mật ngọt của cuộc sống, nơi hội tụ những tình cảm, cảm xúc chân thành trong những lời ngắn gọn, hàm súc. Thực tế chua xót như thế thì những gì còn lại liệu có ý nghĩa gì? Những băn khoăn của người trong cuộc mãi không thôi, lòng người đầy day dứt, trở trăn:

Liệu còn gì vang vọng trong nhau

Câu thơ đượm buồn và nỗi niềm lo lắng. Chút "vang vọng ở trong nhau" hay là sự tôn trọng, niềm tin yêu còn lại? Có thể lắm khi những vang vọng không còn thì những lời lẽ kia trở thành kẻ thù của hạnh phúc, tình yêu. Vì thế mà khoảng cách giữa lời cần phải có. Đôi khi khoảng lặng đó lại giúp cho đôi lứa hiểu nhau nhiều hơn bới "Lá thư của trái tim được đọc trong đôi mắt" (Tục ngữ Ai Len)

Tình yêu có muôn hình vạn trạng và ngôn ngữ tình yêu cũng muôn màu muôn vẻ. "Khoảng cách giữa lời" của Bằng Việt khiến chúng ta phải suy ngẫm, nhìn nhận lại cách cư xử của mình đâu chỉ đối với người mình yêu, với gia đình mà với con người trong toàn xã hội.

Lời bình của Lê Thùy Linh

Theo saomaidata.org/