Mùa hè qua thi ca Việt Nam

Mùa hè qua thi ca Việt Nam

Sau khi đăng một loạt bài về Sài gòn và mưa tháng bảy, Anh Loan bảo Bích Diêu "nói chuyện với Ngọc Thanh, mầy đừng nhắc tới tiếng "mưa" nữa vì nó cứ đăng mấy bài thơ ướt cả giấy trang blog rồi". Thiệt đúng là ở sao cho vừa lòng người, hôm nay tôi sưu tầm một bài viết dài lê thê về "nắng và nóng" cho nó cháy da suốt mùa hè chơi vậy:

                                         "Ai xui con cuốc gọi mùa hè
                                         Cái nóng nung người nóng nóng ghê 
                                         Ngõ trước vườn sau um những cỏ
                                         Vàng phai thắm nhạt ngán cho huê
                                         Đầu cành kiếm bạn oanh xao xác
                                         Trong tối đua bay đóm lập lòe
                                         Mong được nồm nam cơn gió thổi
                                         Đàn ta, ta gãy khúc Nam nghe."
Đọc bài thơ trên, chắc ai cũng nghĩ rằng thi sĩ Nguyễn Khuyến đã tả cảnh mùa hè thật độc đáo. Chỉ có tám câu thôi nhưng khi đọc lên, ta có cảm tưởng như cái nóng của mùa hè đang hiện ra trước mắt. Nóng như nung người, nóng ghê gớm. Đã thế trời lại đứng gió. Không một ngọn gió dù rất nhẹ khiến mọi người đều mơ ước một ngọn gió nồm thổi qua, đem sự mát mẻ đến cho xóm làng lúc trời vừa vào hạ.
Thật vậy, nói đến mùa hè là nói đến mùa nóng nhất trong bốn mùa. Vẫn biết rằng mỗi lần hè về, hoa phượng đỏ nở đầy khắp đại lộ trong thành phố làm cho cảnh phố phường trở nêm đẹp đẽ và nênthơ. Nhưng cho dù cảnh có đẹp bao nhiêu ch ăng nữa, với những cành hoa phượng màu máu rơi khắp phố phường, cái nóng gay gắt của mùa hè vẫn làm cho con người lắm lúc thờ ơ với cảnh đẹp thiên nhiên ấy. Trước cơn nóng oi bức của mùa hạ, ai nấy cũng đều cảm thấy nóng nảy bực bội mỗi khi nhìn trời nắng chang chang Ấy thế mà vẫn có môt số người thích mùa hè, đó là học trò. Sau những tháng ngày cặm cụi đèn sách miệt mài ở ghế nhà trường, giờ đây là lúc nghỉ hè giã từ thầy cô để về quê vui đùa thỏa thích. Đoàn trai non tha hồ thả diều, tắm sông suốt 90 ngày ở quê nhà yêu dấu:
                                         "Sung sướng quá giờ cuối cùng đã hết
                                         Đoàn trai non hớn hở rủ nhau về
                                         Chín mươi ngày nhảy nhót ở miền quê
                                         Ôi tất cả mùa xuân trong mùa hạ".
                                         Xuân Tâm 

Dĩ-nhiên đám học-trò thích là được nghỉ ba tháng trời chứ thực ra chẳng thích gì mùa hè cả. Vì ai cũng biết rằng mùa hè là mùa nóng nực thường xuyên. Nhất là ban ngày, đi đâu cũng thấy nóng nảy. Mồ hôi thường đổ ra như tắm. Nhất là trưa hè oi bức, lại gặp lúc trời đứng gió. Trời nóng nực đến nỗi trên đường đi, ta thấy nhiều người phải núp dưới bóng cây để tránh nắng. Trước cái nắng như thiêu như đốt của mùa hè ở xứ Huế, nhà thơ Nam Trân đã diễn tả lại một cách rõ ràng qua bài thơ "Huế, ngày hè":
                                         "Lửa hạ bừng bừng cháy
                                         Làn ma trốt trốt bay
                                         Tiếng ve rè rè mãi
                                         Đánh đổ giấc ngủ ngày
                                         Đường sá ít người đi 
                                         Bụi cây lắm kẻ núp
                                         Xơ xác quán nước chè 
                                         Ra vào người tấp-nập 
                                         Phe phẩy chiếc quạt tre 
                                         Chú nài ngồi đầu voi
                                         Thỉnh thoảng giơ tay bẻ 
                                         Năm ba chùm nhãn còi 
                                         Huê phượng như giọt huyết
                                         Dỏ xuống phủ lề đường
                                         Mặt trời gay gay đỏ
                                         Nhuộm đỏ góc sông Hương ." 
Chính vì đi đâu cũng nắng, đứng đâu cũng nóng nên tất cả mọi sinh vật trên trái đất đều tìm nơi bóng mát để tạm "dung thân" qua mấy tháng trời mùa hạ.
Chính vì trời nắng như thiêu như đốt khiến nhiều lúc ta cảm thấy như nóng quá đến "ứa máu thôi". May nhờ bóng của cây dừa che chút nắng để khách qua đường lau mồ hôi. Ta hãy nghe nhà thơ Trần vấn Lệ diễn tả cái nắng của mùa hè quá nóng đến nỗi "nước mắt hình như đang bốc hơi.":

                                         "Hôm nay nóng quá nắng vàng tươi
                                         Lá rực màu xanh ứa máu thôi
                                         Bóng của cây dừa che khuất nắng
                                         Cho người dừng lại thấm mồ hôi
                                         ……
                                         Hôm nay nóng quá ,nắng bừng sôi
                                         Nước mắt hình như đang bốc hơi 
                                         Tôi sẽ trở về hay bước tới
                                         Về đâu? bước tới? cũng buồn thôi." 
                                         Trần vấn Lệ 
Và cũng vì trời quá nóng bức, đứng gió, nên đàn trâu ở đồng ruộng quê ta đã nhanh chân xuống dầm dưới nước trong vũng bóng dưới gốc cây đa già, để tránh cái nắng rực lửa của mùa hè ở miền thôn dã. Ta hãy nghe đoạn thơ sau đây của thi-sĩ Bàng Bá Lân diễn tả cảnh đàn trâu đầm mình dưới nước thật nên thơ:
                                         "Dưới gốc đa già trong vũng bóng
                                         Nằm mát đàn trâu ngẫm nghĩ nhai
                                         Ve ve rung cánh ruồi say nắng
                                         Gà gáy rong thôn những tiếng dài."
Và cũng những vần thơ nói về khí trời oi ả của mùa hè, ta thấy nhiều thi  nhân mỗi người diễn tả một cách khác nhau qua những dòng thơ lục bát, thất ngôn bát cú, ngũ ngôn cổ phong v.v…Ta hãy nghe bài thơ ngũ ngôn "Mùa hạ" sau đây của thi sĩ Nguyễn Khuyến diễn tả về sự nóng nực của mùa hè:
                                         "Tháng tư đầu mùa hạ
                                         Tiết trời thực oi ả
                                         Tiếng dế kêu thiết tha
                                         Đàn muỗi bay lả tả
                                         Nỗi ấy biết cùng ai
                                         Cảnh nầy buồn cả dạ
                                         Biếng nhấp năm canh chầy
                                         Gà đà sớm giục giã."
Riêng nhà thơ Đông Hồ, ông ta cũng nói về sự oi bức của mùa hạ qua những dòng thơ bảy chữ sau đây:

                                         "Em nhớ: một buổi trưa mùa hạ
                                         Buổi trưa nặng nề trời oi ả
                                         Tựa cửa lớp học em rầu rầu
                                         Nghe tiếng rúc rít đàn chim sâu." 
                                         (Bốn cái hôn) 
Như đã đề cập ở trên, mùa hè trời nắng chang chang, nắng như thiêu hư đốt. Khí trời oi bức khiến cơn nóng mùa hạ như nung người. Mồ hôi nhiều lúc ra như tắm. Ấy thế mà trời lại đứng gió nữa khiến cảnh vật càng ngày càng oi ả, nóng bức. Không một ngọn gió nồm làm cho mọi sinh vật như nghẹt thở, khắc khoải. Thời gian như ngừng lại. Trái đất hầu như nứt nẻ, khô cằn. Mọi sinh vật trên trái đất đang ước mơ một cơn gió nồm bay về để làm cho cái nóng mùa hè dịu bớt đi. Nhà thơ Bàng bá Lân diễn tả những ý nghĩa trên qua mấy dòng thơ lục bát sau:
                                         "Trưa hè bóng lặng nắng oi
                                         Mái gà cục cục tìm mồi bắt con.
                                         Cổng làng vài chị gái non 
                                         Dừng chân uể oải chờ cơn gió nồm."
                                         (Cổng làng)
hay là:
                                         "Trời lơ cao vút không buông gió
                                         Đồng cỏ cào khô cánh lượt hồng
                                         Êm đềm sóng lụa trên trên lúa
                                         Nhạc ngựa đường xa lắc tiếng đồng
                                         Quán cũ nằm lười trong sóng nắng 
                                         Bà hàng thưa khách ngủ thiu thiu
                                         Nghe mồ hôi chảy đầm như tắm
                                         Đứng lặng trong mây một cánh diều."
                                         (Trưa hè) 
Và nếu lúc trời đang nóng nực như rực lửa, lại có một cơn gió nồm thổi về, mọi người đều cảm thấy mát rượi vui tươi như bao năm trời nắng hạn, bây giờ lại gặp mưa rào khiến cây cối tốt tươi, đua nhau đâm chồi nẩy lộc. Chỉ một ngọn gió nồm bay về lúc trời hè đang đứng gió, mọi người đều cảm thấy mình như đang được hồi-sinh nhờ một luồng dưỡng khí của trời đất, mây nước. Vì thế khi thấy cơn gió nồm xuất hiện, ai ai cũng bon chen để tìm cách hóng mát, ngõ hầu làm dịu bớt sự nóng nực trong cơ thể. Ta hãy nghe nhà thơ Nam Trân diễn tả cái nóng về đêm lúc cơn gió nồm xuất hiện qua những dòng thơ ngũ ngôn sau đây:

                                         "Trời nóng băm bốn độ
                                         Đèn, sao khắp đế đô
                                         Mặt trăng vàng trỏn trẻn
                                         Nấp sau nhành phượng khô
                                         Ba nhịp cầu trường tiền
                                         Đứng dày người hóng mát
                                         Ngọn gió Thuận an lên
                                         Áo quần kêu sột sạt."
                                         (Huế, đêm hè) 
Hoặc bốn câu thơ 8 chữ sau đây của thi sĩ Anh Thơ cũng cho ta thấy cảnh gió nồm xuất hiện giữa mùa hè nóng nực:
                                         "Trời trong biếc không qua mây gợn trắng
                                         Gió nồm nam lộng thổi cánh diều xa 
                                         Hoa lựu nở đầy một vườn đỏ nắng
                                         Lũ bướm vàng lơ đãng lướt bay qua ." 
                                         (Trưa hè)
Khi nói đến mùa hè, nếu chỉ đề cập đến sự nóng nực, đề cập đến sự đứng gió, đến gió nồm mà quên để ý đến mấy tiếng kêu của những con ve là một điều thiếu sót lớn lao. Chính điểm này mà nhiều nhà thơ đã không quên đưa tiếng ve sầu mùa hạ vào trong thơ, làm cho những dòng thơ đượm đầy màu sắc u buồn man mác trước cảnh oi bức của mùa hè.
Ta hãy nghe tiếng ve kêu sầu thảm khi mùa hè rực lửa đang về của nhà thơ Nam Trân qua những dòng thơ ngũ ngôn sau:
                                         "Lửa hạ bừng bừng cháy
                                         Làn ma trốt trốt bay
                                         Tiếng ve rè rè mãi
                                         Đánh đổ giấc ngủ ngày."
                                         (Huế, ngày hè)

Hay bốn câu thơ sau đây của thi sĩ Bàng bá Lân cũng thấy nói đến kiếp ve sầu:
                                         "Dưới gốc đa già trong vũng bóng
                                         Nằm mát đàn trâu ngẫm nghĩ nhai
                                         Ve-ve rung cánh ruồi say nắng
                                         Gà gáy trong thôn những tiếng dài."
Chính nhà văn Nguyễn văn Vĩnh trong bản dịch từ bài La Cigale et la fourmi của La Fontaine cũng có đề cập đến con ve mùa hạ:
                                         "Con ve sầu kêu ve ve
                                         Suốt mùa hè
                                         Đến kỳ gió bấc thổi
                                         Nguồn cơn thật bối rối ."
Và bốn câu thơ sau đây cũng đã nói đến con ve sầu luôn luôn kêu như ai-oán não nùng mỗi khi mùa hạ đến:
                                         "Nhưng ve sầu mùa hạ
                                         Nghe buồn như tiếng tiêu
                                         Kêu lên vài tiếng lạ
                                         Sương rơi mối tình chiều."
                                         (Hạ Ái Khanh) 
Tóm lại, không phải mùa hè là mùa nóng nực nên người ta không làm thơ. Trái lại, mùa hè đã làm cho các nhà thơ thấy oi bức nên phải cầm bút viết nên đôi dòng để diễn tả sự oi bức nóng nực đó. Vì vậy mà qua thi ca Việt Nam, ta thấy mùa hè xuất hiện cũng khá nhiều nhà thơ. Họ đã cố gắng sáng tác để lưu lại cho hậu thế những tác phẩm bất hủ về sự nóng nực của mùa hè.

Dương Viết Điền 

Nguồn: xứ quảng.com

 Theo http://banxuatruongcu.over-blog.com/