Tình yêu trong ca khúc Trịnh Công Sơn
Bắt đầu sự nghiệp sáng tác của mình bằng những
tình khúc, Trịnh Công Sơn đã gặt hái nhiều thành công từ các bài hát về những mối
tình không thành, gần như đơn phương của mình. Như có lần ông đã thổ lộ: “Tôi
chỉ có những mối tình lãng đãng, sương khói, hoàn toàn không có gì cụ thể”. Yêu
thầm một mái tóc, một dáng hình, để khi từng mối tình khói mây ấy bỏ ta đi như
những dòng sông nhỏ thì cuối cùng ở lại chỉ còn một nỗi đau rất thật. Bởi vậy,
hình tượng người tình của Trịnh Công Sơn thật đẹp và buồn, thật mảnh mai và
xanh xao: xanh mướt hồng nhan, gầy yếu hư hao, mình hạc xương mai, nụ cười mong
manh, mướt xanh như ngọc.
Nếu thiên nhiên luôn mang tình người thì người tình luôn được đối chiếu với vạn vật: đôi môi lửa cháy, mi cong cỏ mượt, tay xanh ngà ngọc, đôi vai lụa mát, da thơm quả ngọt, và: từng phiến mây hồng em mang trên vai, thân mong manh như lau sậy, như hoa lá giữa thiên nhiên hiền hòa. Cứ thế, chân dung em được vẽ bằng cả đất trời: nắng, gió, mây, mưa…
Nắng có hồng bằng đôi môi em
Mưa có buồn bằng đôi mắt em
Tóc em từng sợi nhỏ
Rớt xuống đời làm sóng lênh đênh
Gió sẽ mừng vì tóc em bay
Cho mây hờn ngủ quên trên vai
Vai em gầy guộc nhỏ
Như cánh vạc về chốn xa xôi.
(Như cánh vạc bay)
Đôi vai thon, gầy, ướt, mềm… lại gánh cả không gian – biển rộng hai vai, cả thời gian chở chiều trên vai, một ngày trên vai. Em đi vào đời người, tình người bằng những gót nhỏ, gót hồng, bằng những bước chân nhè nhẹ, âm thầm, mềm mại. Đã có tóc dài, bồng, xanh, mây, buông lơi… em còn mang tóc gầy và tóc buồn.
Em càng đẹp, buồn và hư ảo với những mắt biếc, mắt sâu, mắt xanh xao, mắt cười
mênh mông, với những môi thơm, môi mềm, môi hồng đỏ, hồng đào, hồng vừa, hồng
nhạt và hồng như lá hư không. Hơn tất cả mọi vai, tóc, mắt, môi… ấy là tay! Những
ngón tay măng, mềm, gầy, muốt dài, biết ưu phiền và nuối tiếc, biết ngóng đợi rồi
lãng quên. Tay em vừa hiền vừa ác, vừa xây vừa phá, kết nụ nuôi trọn một đời
hay dựng đời bão lên làm từng vết thương cũng từ một “tay em” mà ra. Cho nên em
yếu mềm, dịu dàng thật đấy, mà một ngày thấy em là đời bỗng đêm vây khốn, từng
bước em là từng mũi đinh cuồng điên. Em chẳng an phận một chiều trong mắt Tôi,
khiến Tôi nhìn một thành hai, nhìn em yêu thương, nhìn em thú dữ. Khắc khoải với
Tình nhớ, Tình xa, Tình sầu, Trịnh Công Sơn đưa ra hàng loạt “định nghĩa” về
tình bằng những hình ảnh so sánh rất Trịnh Công Sơn, thực thực – ảo ảo: tình vừa
mong manh như nắng, lại có sức tàn phá như cơn bão đi qua địa cầu, tình lên cao
vút như chim xa lìa bầy, rồi lại chìm mau như bóng chim cuối đèo.
Tình yêu của Trịnh Công Sơn, cũng giống như hình ảnh người con gái của lòng ông, đẹp và buồn. Một vẻ đẹp mong manh, dễ vỡ và một nỗi buồn lặng lẽ rất đỗi dịu dàng. Thêm một khía cạnh nữa cho bức chân dung Tôi: rất chân thành tận tuỵ và bao dung trong tình yêu. Một người đã từng vài lần ru đời, vừa rơi lệ ru người vừa ngậm ngùi tự ru thì nhất định phải để dành nhiều lời ca nhất để ru tình, ru em. Một người sẵn lòng làm tất cả, làm hạt mưa, giọt sương hay cụm mây, ngọn gió, làm cây đèn, giọt mực hay giấc mộng, nụ cười, cốt để được thấy em yêu đời.
Tôi xin làm quán trọ, buồn chân em ghé chơi…
Tôi xin làm đá cuội và lăn theo gót hài.
(Biết đâu nguồn cội)
Ngay cả khi bị em phụ rẫy vẫn một mực yêu em yêu thêm tình phụ, yêu em lòng chợt từ bi bất ngờ.
Dù em đã để lại vết thương cho riêng một người thì người ấy vẫn cứ dịu dàng mà
xin cho bốn mùa đất trời lặng gió, đường trần em đi hoa vàng mấy độ. Tấm lòng
là một nét đẹp trong tình ca Trịnh Công Sơn. Cái đẹp còn được tạo bởi một yếu tố
khác: chất thơ. Nếu trong chủ đề thân phận trĩu nặng tính triết lý thì không
đâu trong ca khúc Trịnh Công Sơn lại đậm đặc chất thơ như trong chủ đề tình
yêu. Chất thơ đầy ắp trong cảnh, trong tình. Nhờ con mắt thi sĩ – họa sĩ, Trịnh
Công Sơn đã nắm bắt được những gam màu lạ lùng: màu mắt em lung linh nắng thủy
tinh vàng và màu áo trắng trong ánh sao băng, màu chiều tím loang vỉa hè và
vàng chiều ngơ ngác giăng lên nhịp cầu, màu thành phố mắt đêm đèn vàng và tiếng
hát xanh xao của một buổi chiều… Ông nhìn thấy chiều đã đi vào vườn mắt em…
ngàn cây thắp nến lên hai hàng, thấy em chở chiều trên vai, ngậm buồn trên môi
và thấy người phu quét lá bên đường đã quét cả nắng vàng mùa Thu, quét cả gió nồm
mùa Đông, quét cả nắng hồng mùa Hạ để góp lá cho mùa Xuân.
Trong mắt ông, bao nhiêu cảnh bình thường bỗng hóa ra khác thường, đầy biểu cảm:
Một chiều xa đã bay về gần
Rơi trên sông rơi sau bờ thành
Nhìn cỏ cây ráng pha màu hồng
Nhìn em áo lụa thinh không
Mặt trời như trái cây tuyệt vọng…
(Níu tay nghìn trùng)
Ôi áo xưa lồng lộng
Đã xô dạt trời chiều
Như từng cơn nước rộng
Xóa một ngày đìu hiu.
(Tình nhớ)
Thương ai về ngõ tối
Bao nhiêu lá rơi rơi
Thương ai cười không nói
Ngập ngừng lá hôn vai.
(Thương một người)
Trịnh Công Sơn tả tình, tả tâm trạng với cách riêng. Dân gian có “quen hơi bén
tiếng”, Trịnh Công Sơn viết “thương áo quen hơi”, để lúc rời nhau hồn mình như
vá khâu. Ví tình như chiếc áo rồi thì ngại gì mà không đem treo tình trên chiếc
đinh không, phơi tình cho nắng khô mau. Chẳng những lòng ta trăm con hạc gầy
vút bay, mà cả nụ cười cũng vội cất cánh bay luôn.
Cách dùng từ, ghép từ độc đáo đã biến cái thực thành không thực, và ngược lại, cái trừu tượng, cái không thể sờ nắm được lại có cơ hội hiện hữu bằng chất liệu thật – thật mà rất thơ. Nắng trở nên lung linh, lấp lánh hơn khi được nương nhờ vào vật chất để thành nắng thủy tinh. Cách nói thông thường, kiểu như: sống quá nửa đời người, rõ ràng không ấn tượng bằng biến đời thành đá để có thể diễn tả như Trịnh Công Sơn: Ta lăn đời đã quá. Không biết có phải vì muốn phá vỡ tính cân bằng, đối xứng, vì luôn cảm nhận được sự chông chênh trong lòng, bấp bênh trong đời và bất định trong tình nên ông thích xoay nghiêng nhiều thứ: nghiêng tay, nghiêng vai, nghiêng đầu, nghiêng sầu, nghiêng tình… rồi hóm hỉnh hỏi: Này nhân gian có nghe đời nghiêng?. Sức tưởng tượng bay bổng được kết hợp với tính linh hoạt trong cách sử dụng ngôn từ đã làm cho lời ca của Trịnh Công Sơn “chẳng giống ai”, đẹp, lạ, và đôi khi chữ nghĩa cứ chờn vờn, không dễ nắm bắt.
Vẻ mơ hồ, trừu tượng ấy góp phần không nhỏ làm nên nét độc đáo trong ca từ của ông. Ông đưa ra nhiều cụm từ thật ấn tượng: vết lăn trầm, vòng tiều tụy, bờ mộng mị, vùng ăn năn… Đôi chỗ tính từ đại diện luôn cho danh từ vắng mặt càng tăng thêm vẻ bí ẩn, “vô thường” cho đối tượng được ám chỉ: yêu dấu tan theo, nghe những tàn phai, ôm lấy mịt mùng, cười với âm u. Sự bí ẩn còn tạo bởi cách diễn đạt cầu kỳ: Xin vỗ tay cho đều, môi người thôi những âm ba, và những hình ảnh “kinh dị”: loài sâu nào ngủ quên trong tóc chiều, rồi lại hát lên khúc ca cuối cùng trong vùng u tối nào đó, đến nửa đêm thì quên hết ưu phiền để người về hát đêm hồng địa đàng còn in dấu chân bước quên. Sự bí ẩn nhiều khi chỉ để cảm nhận chứ không thể, hay không cần giải mã cụ thể, cặn kẽ. Dù không phải tất cả lời ca đều dễ hiểu với bất cứ ai, vậy mà người ta vẫn cứ nghe, vẫn cứ cảm, vẫn mê say ca khúc Trịnh Công Sơn. Với ông, thế là đủ, bởi điều quan trọng nhất trong nghệ thuật là làm thế nào để mở ra một con đường ngắn nhất đi từ trái tim của mình đến trái tim của người mà không cần cắt nghĩa gì thêm. Và sẽ không quá nếu nói rằng lời ca độc đáo, vừa “thiền” vừa “thơ” góp phần quyết định để làm nên một tên tuổi Trịnh Công Sơn.
Nếu thiên nhiên luôn mang tình người thì người tình luôn được đối chiếu với vạn vật: đôi môi lửa cháy, mi cong cỏ mượt, tay xanh ngà ngọc, đôi vai lụa mát, da thơm quả ngọt, và: từng phiến mây hồng em mang trên vai, thân mong manh như lau sậy, như hoa lá giữa thiên nhiên hiền hòa. Cứ thế, chân dung em được vẽ bằng cả đất trời: nắng, gió, mây, mưa…
Nắng có hồng bằng đôi môi em
Mưa có buồn bằng đôi mắt em
Tóc em từng sợi nhỏ
Rớt xuống đời làm sóng lênh đênh
Gió sẽ mừng vì tóc em bay
Cho mây hờn ngủ quên trên vai
Vai em gầy guộc nhỏ
Như cánh vạc về chốn xa xôi.
(Như cánh vạc bay)
Đôi vai thon, gầy, ướt, mềm… lại gánh cả không gian – biển rộng hai vai, cả thời gian chở chiều trên vai, một ngày trên vai. Em đi vào đời người, tình người bằng những gót nhỏ, gót hồng, bằng những bước chân nhè nhẹ, âm thầm, mềm mại. Đã có tóc dài, bồng, xanh, mây, buông lơi… em còn mang tóc gầy và tóc buồn.
Tình yêu của Trịnh Công Sơn, cũng giống như hình ảnh người con gái của lòng ông, đẹp và buồn. Một vẻ đẹp mong manh, dễ vỡ và một nỗi buồn lặng lẽ rất đỗi dịu dàng. Thêm một khía cạnh nữa cho bức chân dung Tôi: rất chân thành tận tuỵ và bao dung trong tình yêu. Một người đã từng vài lần ru đời, vừa rơi lệ ru người vừa ngậm ngùi tự ru thì nhất định phải để dành nhiều lời ca nhất để ru tình, ru em. Một người sẵn lòng làm tất cả, làm hạt mưa, giọt sương hay cụm mây, ngọn gió, làm cây đèn, giọt mực hay giấc mộng, nụ cười, cốt để được thấy em yêu đời.
Tôi xin làm quán trọ, buồn chân em ghé chơi…
Tôi xin làm đá cuội và lăn theo gót hài.
(Biết đâu nguồn cội)
Ngay cả khi bị em phụ rẫy vẫn một mực yêu em yêu thêm tình phụ, yêu em lòng chợt từ bi bất ngờ.
Trong mắt ông, bao nhiêu cảnh bình thường bỗng hóa ra khác thường, đầy biểu cảm:
Một chiều xa đã bay về gần
Rơi trên sông rơi sau bờ thành
Nhìn cỏ cây ráng pha màu hồng
Nhìn em áo lụa thinh không
Mặt trời như trái cây tuyệt vọng…
(Níu tay nghìn trùng)
Ôi áo xưa lồng lộng
Đã xô dạt trời chiều
Như từng cơn nước rộng
Xóa một ngày đìu hiu.
(Tình nhớ)
Thương ai về ngõ tối
Bao nhiêu lá rơi rơi
Thương ai cười không nói
Ngập ngừng lá hôn vai.
(Thương một người)
Cách dùng từ, ghép từ độc đáo đã biến cái thực thành không thực, và ngược lại, cái trừu tượng, cái không thể sờ nắm được lại có cơ hội hiện hữu bằng chất liệu thật – thật mà rất thơ. Nắng trở nên lung linh, lấp lánh hơn khi được nương nhờ vào vật chất để thành nắng thủy tinh. Cách nói thông thường, kiểu như: sống quá nửa đời người, rõ ràng không ấn tượng bằng biến đời thành đá để có thể diễn tả như Trịnh Công Sơn: Ta lăn đời đã quá. Không biết có phải vì muốn phá vỡ tính cân bằng, đối xứng, vì luôn cảm nhận được sự chông chênh trong lòng, bấp bênh trong đời và bất định trong tình nên ông thích xoay nghiêng nhiều thứ: nghiêng tay, nghiêng vai, nghiêng đầu, nghiêng sầu, nghiêng tình… rồi hóm hỉnh hỏi: Này nhân gian có nghe đời nghiêng?. Sức tưởng tượng bay bổng được kết hợp với tính linh hoạt trong cách sử dụng ngôn từ đã làm cho lời ca của Trịnh Công Sơn “chẳng giống ai”, đẹp, lạ, và đôi khi chữ nghĩa cứ chờn vờn, không dễ nắm bắt.
Vẻ mơ hồ, trừu tượng ấy góp phần không nhỏ làm nên nét độc đáo trong ca từ của ông. Ông đưa ra nhiều cụm từ thật ấn tượng: vết lăn trầm, vòng tiều tụy, bờ mộng mị, vùng ăn năn… Đôi chỗ tính từ đại diện luôn cho danh từ vắng mặt càng tăng thêm vẻ bí ẩn, “vô thường” cho đối tượng được ám chỉ: yêu dấu tan theo, nghe những tàn phai, ôm lấy mịt mùng, cười với âm u. Sự bí ẩn còn tạo bởi cách diễn đạt cầu kỳ: Xin vỗ tay cho đều, môi người thôi những âm ba, và những hình ảnh “kinh dị”: loài sâu nào ngủ quên trong tóc chiều, rồi lại hát lên khúc ca cuối cùng trong vùng u tối nào đó, đến nửa đêm thì quên hết ưu phiền để người về hát đêm hồng địa đàng còn in dấu chân bước quên. Sự bí ẩn nhiều khi chỉ để cảm nhận chứ không thể, hay không cần giải mã cụ thể, cặn kẽ. Dù không phải tất cả lời ca đều dễ hiểu với bất cứ ai, vậy mà người ta vẫn cứ nghe, vẫn cứ cảm, vẫn mê say ca khúc Trịnh Công Sơn. Với ông, thế là đủ, bởi điều quan trọng nhất trong nghệ thuật là làm thế nào để mở ra một con đường ngắn nhất đi từ trái tim của mình đến trái tim của người mà không cần cắt nghĩa gì thêm. Và sẽ không quá nếu nói rằng lời ca độc đáo, vừa “thiền” vừa “thơ” góp phần quyết định để làm nên một tên tuổi Trịnh Công Sơn.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét