Biểu tượng núi trong tâm thức
văn hóa của cư dân An Giang
Núi không chỉ góp phần tạo nên nét khác
biệt về địa hình, hệ sinh thái, cảnh quan thiên nhiên mà còn là một nhân tố
luôn cần được quan tâm khi tìm hiểu những biến thiên lịch sử - kinh tế - xã hội
có ý nghĩa quyết định cho diện mạo và tiến trình phát triển của tỉnh An Giang.
Từ góc nhìn địa lý - văn hóa, núi cũng đóng một vai trò quan trọng trong việc tạo
ảnh hưởng, tác động, góp phần định hình những nét văn hóa đặc sắc mà dấu ấn của
chúng đến nay vẫn còn in đậm trong kho tàng huyền thoại dân gian, trong các di
tích đình chùa miếu mạo, các tập tục nghi lễ, tín ngưỡng… ở An Giang. Nhận thức
được tầm quan trọng đó, bài viết này xác định mục đích lý giải cội nguồn của biểu
tượng núi, tên gọi Thất Sơn và tìm hiểu những hàm nghĩa của biểu tượng này
trong không gian văn hóa của cư dân An Giang.
1. Đặt vấn đề
Ở đồng bằng sông Cửu Long, chỉ An Giang mới
có được vị trí của một vùng bán sơn địa với địa hình đa dạng, hệ sinh thái và cảnh
quan thiên nhiên phong phú. Vì là điểm đầu nguồn của sông Cửu Long, nơi tách ra
hai dòng Tiền, Hậu nên An Giang vẫn mang những đặc điểm địa hình phổ biến của
vùng châu thổ với cơ man cồn bãi, cù lao, kênh rạch cùng nguồn lợi thủy sản dồi
dào và những cánh đồng lúa màu mỡ, mỗi năm được bồi đắp thêm phù sa nhờ mùa nước
nổi. Sự khác biệt chính là núi, một điểm nhấn trong tổng thể cảnh quan thiên
nhiên, một bộ phận trong cấu trúc hệ sinh thái đa dạng, một nhân tố luôn cần được
quan tâm khi tìm hiểu những biến thiên lịch sử - kinh tế - xã hội có ý nghĩa
quyết định cho diện mạo và tiến trình phát triển của đất An Giang. Từ góc nhìn
địa lý - văn hóa, núi cũng đóng một vai trò quan trọng trong việc tạo ảnh hưởng,
tác động, góp phần định hình những nét văn hóa đặc sắc mà dấu ấn của chúng đến
nay vẫn còn in đậm trong kho tàng huyền thoại dân gian, trong các di tích đình
chùa miếu mạo, các tập tục nghi lễ, tín ngưỡng… phát triển mạnh mẽ và phức tạp
trên vùng đất được mệnh danh là tiền đồn của quốc gia dưới triều Nguyễn, cái
nôi của những đạo phái nội sinh, không gian sinh tồn, cộng cư và hỗn dung văn
hóa của nhiều tộc người. Trong tâm thức của cư dân An Giang, núi là một biểu tượng
mà các hàm nghĩa của nó vừa có giá trị ở một thời điểm nhất định vừa được lưu
giữ và phát triển theo chiều dọc của lịch sử văn hóa bằng cách xuất hiện trong
nhiều ngữ cảnh văn hóa khác nhau ở những thời đại khác nhau nhưng bao giờ cũng
gợi nhắc những cơ tầng văn hóa cổ xưa. Vì vậy, muốn tìm hiểu nguồn cội, bản chất,
ý nghĩa của biểu tượng này, rất cần phải đặt nó trong không gian văn hóa mà nó
tồn tại và hẳn nhiên, việc xác định ý nghĩa, vị trí, vai trò của biểu tượng này
trong tâm thức văn hóa của cộng đồng cũng hứa hẹn sẽ góp phần lý giải nguyên
nhân phát sinh, phát triển của những nét đặc sắc trong đời sống văn hóa của cư
dân An Giang.
2. Núi - một chặng đường gian nan trong hành trình khai phá đất
phương Nam
Trong Tìm hiểu đất Hậu Giang và lịch sử đất
An Giang, Sơn Nam cho biết:
Vì “người bình thường thích sống nơi sông
sâu nước chảy phía Tiền Giang” nên trong thực tế, việc chiêu mộ lưu dân về khai
khẩn An Giang vào buổi đầu gặp rất nhiều khó khăn, phải “có sự cưỡng bức, đưa
tù phạm từ miền Trung và các tỉnh của Nam Bộ đến lập đồn điền hoặc bắt buộc
quân sĩ đến canh tác nhằm tự túc về lương thực. Mặt khác còn những người tự
nguyện đến, họ muốn sống dọc ngang một cõi, trước kia từng làm tá điền ở Tiền
Giang hoặc từ miền Trung bị bóc lột thậm tệ. Lại còn những người Việt lưu lạc ở
Campuchia về lập nghiệp. Thêm một số người khó kiểm soát: người Hoa, người
Xiêm, người Lào, người Chăm, vài nhóm người Việt từ miền Trung vào tỵ nạn. Họ
theo đạo Thiên Chúa muốn tìm vùng đất riêng để sinh sống, dễ bề tấn thối khi sự
đàn áp trở nên căng thẳng tùy giai đoạn. Trước tình hình phức tạp về chính trị,
kỹ thuật canh tác lạc hậu, thiếu vốn đầu tư, người xưa đã qua nhiều vấp váp để
xây dựng đất An Giang” (Son Nam, 2015, p.180).
Khó khăn, vấp váp trước hết bởi vì mấy
trăm năm trước, đây là vùng tiền đồn, biên cương, nơi cộng cư của nhiều dân tộc
và lưu dân từ nhiều nguồn khác nhau, lại thường xuyên gánh chịu nhiều rủi ro,
chiến tranh, cướp bóc, dịch bệnh hoành hành. Tuy nhiên, khi nói tới những thử
thách khắc nghiệt mà các thế hệ lưu dân Việt đầu tiên phải đối mặt ở vùng đất
này, dứt khoát phải đề cập đặc điểm địa hình phức tạp với thế đất “xoay lưng về
núi, đeo dài theo sông, nhiều chầm đìa, rừng rú” mà Nam Kỳ địa dư chí đã
ghi nhận (Tran, 2019, p.496).
Thế đất An Giang khác biệt so với miệt
“sông sâu nước chảy” ở hạ nguồn sông Cửu Long, nhờ có những ngọn núi cao nổi
lên giữa vùng đồng bằng, hoặc lẻ loi hoặc kết tụ từng cụm, tập trung ở các khu
vực thuộc ba huyện Tri Tôn, Tịnh Biên, Thoại Sơn và vùng ven thành phố Châu Đốc.
Ngoài núi Ba Thê, núi Sập, núi Sam, còn có một dãy núi dọc dài theo vùng biên
giới Tây Nam, bao gồm nhiều ngọn núi nhỏ được liệt kê một số ít tiêu biểu
trong Đại Nam nhất thống chí (Nguyen Dynasty’s National Historical
Institute, 1973, p.24) và Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức
(mục Sơn xuyên chí) như: núi Tà Chiếu, núi Trà Nghinh, Núi Voi (Tượng sơn), núi
Ca Âm, núi Nam Sư, núi Khê Lạp, núi Chút, núi Tà Béc, núi Ba Xùi, núi Ất Giùm,
núi Nam Vi, núi Đài Tốn, núi Chơn Giùm, núi Sâm Đăng, núi Đại Bà Đê, Tiểu
Bà Đê… (Trinh, 2006, p.66-70). Vì có nhiều ngọn núi nên đến nay cách hiểu về địa
danh Thất Sơn và những ngọn núi nằm trong hệ thống Thất Sơn vẫn còn chưa thực sự
thống nhất. Có người cho rằng Thất Sơn là danh từ để chỉ bảy ngọn núi tiêu biểu
trên đất An Giang, gồm: núi Sam, núi Két, núi Cấm, núi Dài, núi Tô, núi Tượng,
núi Sập (Nguyen, 2007, p.37-41). Tuy nhiên, lại có người cho rằng Thất Sơn là
tên gọi để chỉ bảy ngọn núi đại diện cho tất cả những ngọn núi thuộc vùng Tri
Tôn và Tịnh Biên, gồm: núi Két (Anh Vũ Sơn), núi Cấm (Thiên Cẩm sơn), núi Tô
(Phụng Hoàng sơn), núi Tượng (Liên Hoa sơn), núi Dài Năm Giếng (Ngũ Hồ sơn),
núi Nước (Thủy Đài sơn) và núi Dài Lớn (Ngọa Long sơn) (Hoai Phuong, 2015,
p.206).
Không nói đến sự phức tạp của các quan niệm,
chỉ nhìn số lượng các ngọn núi có thể kể tên cũng đủ hiểu được ấn tượng đầu
tiên của những thế hệ lưu dân Việt trong buổi đầu khai phá đất An Giang khi đứng
trước núi, đối diện với một không gian hoang sơ, khắc nghiệt hơn cả những vùng
đầm lầy, lau sậy mịt mùng, “muỗi kêu như sáo thổi, đĩa lội lềnh tựa bánh canh”
mà họ đã từng chinh phục. Chốn núi cao, rừng sâu vốn tiềm ẩn những thế lực đe dọa
có sức mạnh hiểm nguy đáng sợ khiến cho khó khăn chồng chất thêm khó khăn và nỗi
lo âu, cảm giác bất an, ngán ngại ít nhiều làm chùn bước chân những người đi mở
cõi khiến họ phải cố lên gân, xốc áo, hun đúc tinh thần, động viên nhau vượt
qua thử thách bằng những câu hát dân gian kiểu như:
“Trước ba sông thêm rạng chí tang bồng
Sau bảy núi chẳng nao lòng tuấn kiệt”.
Ở đồng bằng sông Cửu Long, chỉ vùng đất
An Giang mới có cả một kho tàng huyền tích phong phú liên quan đến những sức mạnh
rừng núi hoang dã mà con người phải đối đầu trong cuộc chiến khốc liệt “phá sơn
lâm, đâm hà bá” để sinh tồn. Cọp Bảy Núi nổi tiếng nhiều, hung dữ, tinh khôn,
có thể hiểu được tiếng người, đặc biệt là cọp trên núi Bà Đội Om chuyên ăn thịt
người. Núi Dài lớn (Ngọa Long sơn) cao gần 600m, như con rồng nằm vắt qua bốn
xã Châu Lăng, Lương Phi, Ba Chúc, Lê Trì thuộc huyện Tri Tôn tương truyền là
nơi có rất nhiều cọp dữ. Rắn hổ mây chúa trên đỉnh núi Cấm thân to như khúc gỗ,
mỗi lần cuộn mình di chuyển là gây ra giông gió. Dưới chân núi Sam, núi Cấm,
núi Két có nhiều heo rừng hung dữ tấn công cả cọp, trong đó, một huyền tích cho
biết, con heo đực đầu đàn, to như con bò, có hai nanh nhọn như lưỡi dao, da dày
như áo giáp, gươm giáo không đâm thủng… Nỗi khiếp sợ những thế lực núi rừng
hoang dã còn in đậm dấu ấn trong cách gọi heo rừng đầu đàn là “Chúa Chảng”, gọi
rắn hổ mây khổng lồ là “ông Mây”, gọi cọp đầy thành kính là “Ông Thầy”, “Ông
Hùm”, “Ông Ba Mươi”…; trong huyền thoại về ma cọp đi theo tiếng chim thiêng hay
tiếng kêu than của những oan hồn bị cọp ăn thịt không thể siêu thoát; trong tập
tục thờ cúng chúa sơn lâm, sơn thần, thần bạch hổ… còn bảo tồn phổ biến tại các
di tích đình miếu ở An Giang. Câu đối tại miếu thờ Bạch Hổ ở đình thần An Hòa
(Tri Tôn) được dẫn dưới đây là một trường hợp tiêu biểu không chỉ thể hiện niềm
kính tín của cư dân với các thế lực tự nhiên đáng sợ mà còn in dấu tàn tích của
nỗi ám ảnh về một không gian rừng núi hoang sơ, khắc nghiệt trong chiều sâu vô
thức cộng đồng thời mở đất:
山中威可畏
林上勇能驚
Sơn trung uy khả úy;
Lâm thượng dũng năng kinh.
(Trong núi oai đáng sợ
Trên rừng dũng phải kinh)1
Con người sợ hãi, thành kính trước các thế
lực tự nhiên hoang dã nhưng không lùi bước mà tìm cách hòa nhập, thậm chí chinh
phục những sức mạnh hung bạo của núi rừng bằng chính sự thông minh, tài năng, sức
mạnh dẻo dai, ý chí kiên cường của mình. Dấu ấn của khát vọng chinh phục thể hiện
rất rõ trong những huyền tích thời mở đất liên quan đến những người tài năng,
võ nghệ cao cường, thuật pháp kỳ dị: ông Tăng Chủ hàng phục hổ dữ, ông Đình Tây
được xem là khắc tinh của Sấu Năm Chèo, ông sư bán khoai giết hổ cứu bạn, cha
con võ sư Anh Kiệt và Anh Thư dùng song kiếm giết “chúa chảng” đầu đàn dưới
chân núi Anh Vũ, những ông thầy bắt rắn chuyên dùng phương thuốc bí truyền và
bùa ngãi để cứu chữa người bị rắn độc cắn, cụ Cử Đa tu tiên đắc đạo, xuất quỷ
nhập thần, thỉnh thoảng vẫn cỡi hổ mun thoắt ẩn thoắt hiện trong vùng Thất Sơn,
Tà Lơn… Không chỉ chinh phục, nhiều nhân vật kì bí còn có khả năng cảm hóa những
sức mạnh rừng rú, hoang dã, có thể khiến cho bạch hổ trên núi Cấm hóa hiền
lành, rắn thần trên chùa Hang (Phước Điền tự - Núi Sam) nghe kinh kệ mà quy y…
Núi non hiểm trở khiến con người hoảng sợ
nhưng mặt khác, chính không gian tiềm ẩn những sức mạnh hoang dã, chứa đựng đầy
rủi ro và những mối đe dọa đó lại là một môi trường thử thách có khả năng kích
hoạt bản năng tự vệ, giúp con người tìm được mọi cách thức ứng xử thích hợp nhất
để sinh tồn khi quyết định dừng chân lập nghiệp trên vùng đất bán sơn địa, rừng
núi mịt mùng. Xét đến cùng, dù biểu tượng núi và sức mạnh đáng sợ của nó luôn
in đậm dấu ấn trong những câu hát dân gian và hàng trăm giai thoại huyễn hoặc
liên quan đến thời mở đất; trong những tập tục, nghi lễ cổ xưa; trong hàng
nghìn di tích đình, chùa, miếu, am, cốc… nằm tập trung ở các khu dân cư hay rải
rác, trơ trọi trên những hang động, hốc núi, vách đá cheo leo giữa trùng điệp đại
ngàn… nhưng vai trò của con người trong công cuộc chinh phục sức mạnh của núi vẫn
là yếu tố quyết định.
3. Núi - nơi tích tụ khí vượng mạch thiêng, có thể dựng xây
nghiệp lớn muôn đời
Từ xa xưa, núi là một trở ngại trong hành
trình chinh phục thế giới của con người nhưng, ở góc nhìn tích cực hơn, nó được
xem là biểu tượng của sự vững chãi, tính ổn định, bất biến. Trong quan niệm
phong thủy phương Đông, các mạch núi được gọi là long mạch có thể tích tụ nguồn
năng lượng vũ trụ rồi vận hành, lan tỏa khắp nơi như các đường kinh mạch chu
chuyển trong cơ thể vạn vật. Nơi long mạch kết tụ cũng chính là nơi năng lượng
vũ trụ tập trung nhiều nhất, nếu biết khai thác, có thể khơi thông, phấn phát
vượng khí, mang lại nhiều lợi ích cho con người. Tuy nhiên, địa hình An Giang
không chỉ có núi mà còn có sông. Núi sông kết hợp tạo thành thế cao sơn thủy
thâm, âm dương hòa hợp, một lợi thế lớn từ góc nhìn phong thủy. Núi có đặc điểm
cứng rắn, ổn định, vững chắc, được đặt trong quan hệ với sông (dòng nước) có đặc
điểm mềm mại, lưu chuyển, vận động, biến hóa tạo thành cuộc đất “địa lợi” vừa đảm
bảo căn cơ, nền tảng nương tựa sâu dày vừa thỏa mãn nhu cầu thay đổi, phát triển
để trường tồn theo nguyên lý đã được đề cập trong Kinh Dịch (Thiên Hệ Từ Hạ, phần
truyện): “Biến tắc thông, thông tắc cửu” (biến đổi tất thông suốt, thông suốt tất
lâu bền).
Nhắc lại quan niệm phổ biến của người xưa
để nhấn mạnh rằng không phải ngẫu nhiên cư dân vùng Bảy Núi luôn tự hào với
danh xưng quê hương mình là vùng đất “Tiền Tam giang, hậu Thất lĩnh”. Trong tâm
thức của cư dân, cuộc đất “núi chầu sông tụ” là một lợi thế vô cùng quan trọng,
bởi lẽ, sự kết hợp của tính chất bền vững, ổn định của núi với tính chất vận động,
chuyển hóa, phát triển của sông nước sẽ giúp cho con người có thể khơi thông được
nguồn năng lượng của khí vượng mạch thiêng, phát huy yếu tố địa lợi để xây dựng
cơ đồ bền chắc, giữ gìn sự nghiệp lâu dài. Quan niệm của cư dân về vai trò quan
trọng của núi và nước trong hành trình khai phá đất An Giang đến nay vẫn còn
lưu lại dấu ấn khá đậm nét trong kho tàng câu đối Hán Nôm tại các di tích tôn
giáo, tín ngưỡng mà những dẫn chứng dưới đây chỉ là vài trường hợp tiêu biểu:
南岸帯三江日映光前清朗派
北原橫七嶺地形裕後最高堅 (Đình Châu Phú - Châu Đốc)
Bắc nguyên hoành thất lĩnh địa hình dụ hậu2 tối cao kiên.
(Bờ bãi phía Nam bọc ba sông, vầng dương tỏa rạng ngời ánh nước;
Cánh đồng phía bắc ngang bảy núi, thế đất thật cao ráo vững
vàng).
平鄉虎朝河海鐘靈凝壯氣
美村龍脈乾坤毓秀聖絨昭 (Đình Bình Mỹ - Châu Phú)
Mĩ thôn long mạch càn khôn dục tú thánh nhung chiêu.
(Làng Bình, thế hổ chầu, sông biển tụ hội anh linh thành
tráng khí
Thôn Mỹ, đúng long mạch, đất trời hun đúc vẻ đẹp sáng xinh
tươi).
泰國安邦四下三圻歸西宿
山連水遠雙江七嶺德南天 (Đình Thới sơn- Tịnh Biên)
Sơn liên thủy viễn song giang thất lĩnh đức nam thiên .
(Nước thịnh nhà yên, bốn hướng ba vùng gom tinh tú
Non liền nước chảy, hai sông bảy núi đức trời Nam)
Mặt khác, “Thất Lĩnh” không chỉ gắn với
“Tam giang” hay “Song giang” mà còn gắn với “Cửu Long” tạo thành cụm từ phổ biến
“Thất Sơn Cửu Long” và trường hợp này có thể là một gợi ý để góp phần lí giải
câu hỏi mà các học giả vẫn thường băn khoăn: Vì sao An Giang có rất nhiều ngọn
núi nhưng lại gọi là Thất Sơn, Thất Lĩnh? Lâu nay, cách giải thích phổ biến,
đơn giản và dễ chấp nhận nhất là dựa vào nguyên lý lựa chọn cái tiêu biểu. Tuy
nhiên, vấn đề còn nằm ở chỗ tại sao sự lựa chọn của người xưa lại là bảy? Phải
chăng, trong sự lựa chọn này còn có sự chi phối bởi một quán tính vô thức khi số
bảy được đặt trong mối tương quan gắn kết với số chín theo kiểu đã “thất” thì
phải gắn với “cửu” và ngược lại để đảm bảo tính chất đăng đối, hoàn hảo của một
cấu trúc chắc chắn, ổn định. Chẳng hạn như: phải là “Thất sơn” (bảy ngọn núi) để
gắn kết, tương ứng với “Cửu long” (chín dòng sông), phải là “Thất tổ” (bảy đời
tổ tiên) để gắn kết, tương ứng với “Cửu huyền” (Chín thế hệ). Từ góc nhìn biểu
tượng, 7 là con số tượng trưng cho “tổng thể không gian và thời gian” nhờ sự kết
hợp của số 4 (bốn phương trời) với số 3 (ba chiều thời gian) và vì vậy, nó biểu
thị sự thức nhận toàn diện, bao quát một “vũ trụ đang vận động”, “một chu kì đã
hoàn thành và một sự đổi mới tích cực” (Chevalier, & Gheerbrant, 2015,
p.70). 9 là con số thiêng biểu thị “tính liên kết của vũ trụ” (Chevalier, &
Gheerbrant, 2015, p.180), sự thống hợp thế giới trong một trật tự ổn định, bền
vững trường tồn (Vua Hạ Vũ sau khi thống nhất Trung Quốc, cho đúc chín đỉnh đồng,
tượng trưng cho chín châu nên có câu nói truyền tụng “có cửu đỉnh là có cả
thiên hạ”). Thật trùng hợp khi dòng Mekong đổ vào địa phận Việt Nam tách thành
chín nhánh sông, để nhân đó, cư dân An Giang gắn vào con số bảy ngọn núi, tạo
thành cụm từ “Thất Sơn Cửu Long” biểu thị cái nhìn toàn cảnh địa thế “khí vượng
mạch thiêng”, “Chung linh dục tú” (thành ngữ có ý nghĩa là đất thiêng phát
sinh, nuôi dưỡng người tài). Ở đình Bình Thủy (huyện Châu Phú) hiện nay vẫn còn
lưu giữ một câu đối cổ, trong đó, người sáng tác đã khéo léo vận dụng hai cụm từ
“Thất Lĩnh Cửu Long” và “Chung linh dục tú” trong thế tương quan đăng đối để thể
hiện niềm tự hào của cư dân vùng đất kết tụ linh khí, phát sinh hiền tài:
平定封彊七嶺 當前毓秀
水成土宇九龍對後鍾靈
Bình định phong cương Thất Lĩnh đương tiền dục tú;
Thủy thành thổ vũ Cửu Long đối hậu chung linh.3
(Bình định cương vực, bảy đỉnh núi trước mặt sinh hiền tài
Thủy thành lãnh thổ, chín dòng sông đối sau tạo đất thiêng)
Biểu tượng núi (Thất Lĩnh) hàm nghĩa một
vùng đất có khả năng thu nạp nguyên khí, năng lượng vũ trụ, tích tụ thành linh
huyệt, mạch thiêng gắn với “tam giang” (Tiền Giang, Hậu Giang và sông Vàm Nao),
“song giang” (Tiền Giang, Hậu Giang) hoặc Cửu Long lưu chuyển, nhuần thấm, sẽ tạo
nên nguồn động lực mạnh mẽ, mang lại sự phát triển, hưng thịnh, tương lai tươi
sáng của hồng đồ, đại nghiệp. Ngược lại, nếu mạch thiêng bị trấn yểm, có thể dẫn
đến sự ức chế, đứt gãy, suy kiệt, hủy hoại. Ở núi Nước (Thủy Đài sơn) hiện vẫn
còn lưu truyền sự tích đức bổn sư Ngô Lợi, người sáng lập đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa,
phát hiện được một gốc cây có “ếm độc”. Quyết tâm trấn áp tà ma, khai thông lại
mạch thiêng, ông đã cùng các đệ tử của mình đội khăn ấn, mang rìu búa đến hạ
cây, móc rễ và phát hiện dưới gốc cây độc còn chôn những vật ếm bằng đá, chữ khắc
đã phai mờ (Hoai Phuong, 2015, p.54). Các tín đồ đạo Bửu Sơn Kỳ Hương ở An
Giang đến nay vẫn còn truyền tụng câu chuyện về long huyệt của vùng Thất Sơn bị
kẻ thù trấn yểm, phải nhờ đức Phật thầy Tây An và đệ tử của mình là Quản cơ Trần
Văn Thành đi khắp nơi, tìm các vị trí bị trấn yểm để “phá ếm”. Sau khi hoàn
thành, họ đã cắm 5 cây thẻ bằng gỗ lào táo ở bốn hướng và vị trí trung tâm nằm ở
hang núi Cấm, còn gọi là hang ông Thẻ (nay thuộc xã Tân Lợi huyện Tịnh Biên) với
mục đích ngăn chặn sự tiếp diễn của những tác động tiêu cực đến mạch thiêng
vùng Thất Sơn. Những câu chuyện có phần huyền hoặc này, thêm một lần nữa, minh
chứng cho ý nghĩa và vai trò quan trọng của núi trong việc hình thành khí vượng
mạch thiêng của vùng đất nổi tiếng là “chung linh dục tú”, “địa linh nhân kiệt”.
4. Núi - đại ngàn Thất sơn huyền bí trong đời sống văn hóa
tâm linh dân gian
Huyền bí và đầy hấp dẫn, đó là đặc điểm
phổ biến của các giai thoại dân gian vùng Bảy Núi nhưng, ấn tượng nhất, kích
thích sự hiếu kỳ và ao ước khám phá của người đời sau nhiều nhất có lẽ là câu
chuyện về nhân vật được cư dân An Giang nhắc tới bằng một cái tên vừa dung dị vừa
nghi hoặc mơ hồ: Bác vật Lang. Tương truyền, ông là người dám dấn thân thám hiểm
một hang động sâu thẳm, đầy bí ẩn nhưng khi trở lên mặt đất, ông tuyệt nhiên im
lặng, không trả lời bất kỳ câu hỏi nào về những gì mà ông đã nhìn thấy dưới
hang sâu và cuối cùng bí mật hang động đó theo ông về cõi vĩnh hằng năm ông 90
tuổi.
Bóc tách lớp vỏ kỳ bí đi, chắc hẳn, chúng
ta sẽ tim thấy cái lõi của câu chuyện về Bác vật Lang và nhiều giai thoại thú vị
khác liên quan đến một trong những ngọn núi cao nhất ở An Giang: núi Cấm
(Nguyen, 1985, p.15). Mấu chốt ở đây chính là ấn tượng đầy ám ảnh của người xưa
khi đứng trước núi, ngước mặt nhìn núi. Núi là điểm cao nhất mà con người thời
cổ có thể đạt tới trong hành trình chiếm lĩnh, khám phá vũ trụ nên những ngọn
núi cao ngất, hùng vĩ thường được xem là nơi trời và đất gặp nhau, là nơi ở của
thần thánh, và vì vậy, núi “tham gia vào hệ biểu tượng của cái siêu tại, siêu
phàm với tính cách là trung tâm của những hiện tượng hiển linh trong khí quyển”
(Chevalier, & Gheerbrant, 2015, p.699). Núi không chỉ che giấu nhiều điều
bí ẩn vượt ra ngoài sự hiểu biết và trí tưởng tượng con người mà còn tiềm ẩn những
hiểm nguy, bất trắc đe dọa. Chưa có đủ năng lực để khám phá những bí mật mà núi
che giấu, con người xa xưa tìm cách thiêng hóa, thần bí hóa chúng bằng các giai
thoại huyền hoặc, thậm chí biến chúng thành những điều cấm kỵ. Con người trao
cho núi quyền lực của sự cấm kỵ, thần bí như một cách thừa nhận sự bất lực trước
các thực tại không thể giải thích đựợc nhưng hóa ra chính những điều cấm kỵ,
huyền hoặc đó lại tạo nên một động lực thôi thúc niềm khao khát được khám phá,
giải thiêng. Trong tâm thức dân gian, rõ ràng, cái tên Thiên Cẩm sơn mang màu sắc
bác học khó có thể phổ biến bằng cái tên núi Cấm mộc mạc nhưng đầy sức gợi, sức
hấp dẫn, bởi lẽ, sự cấm đoán bao giờ cũng kích thích trí tò mò, khát khao giải
mã những điều bí ẩn. Trường hợp núi Cấm chỉ là một minh chứng tiêu biểu cho sự
thức nhận của cư dân An Giang xưa về không gian đại ngàn Thất Sơn, một môi trường
tích tụ những yếu tố thần thiêng, cấm kỵ, không thể giải thích được bằng logic
thông thường.
Không chỉ ở núi Cấm mà cả vùng Thất Sơn,
rất nhiều nơi vẫn còn lưu truyền những giai thoại, sự tích nhằm giải thích cho
những dấu tích kỳ lạ trên núi cao theo xu hướng thần thiêng hóa. Theo đó, một vết
lõm khổng lồ có thể được hình thành trong muôn vàn chấn động ngẫu nhiên của quá
trình kiến tạo địa chất, qua sự khúc xạ của trí tưởng tượng phong phú, hóa
thành dấu chân tiên, chân Phật; một khoảng trống bằng phẳng trên núi cao bị mưa
gió bào mòn, mài nhẵn lại được thêu dệt thành nơi các vị thần tiên giáng trần.
Núi Két (Anh Vũ sơn) có dấu chân tiên, giếng tiên, sân tiên… Núi Cấm có điện
Năm Ông gắn liền với truyền thuyết về năm vị thần tiên xuống chơi ngọn núi này,
uống trà đàm đạo, quên cả thời gian trở về trời nên hóa thành đá. Núi Tô (Phụng
Hoàng sơn) tương truyền có nhiều loài chim đẹp trú ngụ, trong đó, con đầu đàn
được gọi là Vương điểu phụng hoàng. Ngoài ra, trên ngọn núi được xem là đẹp nhất
dãy Thất Sơn này cũng có sân tiên, nơi các vị tiên nữ xưa xuống nhảy múa trong
những đêm trăng và cả dấu chân sau của Phật có liên quan với dấu chân trước của
Phật ở núi Cấm. Núi Dài Năm Giếng (Ngũ Hồ sơn) có năm cái giếng lạ, mỗi giếng
có một loài sen quý hợp thành ngũ sắc gồm xanh, đỏ, vàng, trắng, tím… Mỗi một
ngọn núi trong đại ngàn Thất Sơn gắn liền với cả một kho tàng huyền tích in đậm
dấu ấn tâm thức tôn sùng những ngọn núi thiêng trong các tập tục tín ngưỡng cổ
xưa.
Mặt khác, núi cũng là nơi âm u, sâu thẳm,
xa cách cõi hồng trần nên dễ gợi cảm giác thoát tục. Vì vậy, Thất Sơn huyền bí
là nơi tìm đến, ẩn thân, gầy dựng, xiển dương đạo phái của các nhân vật hiển
linh cứu đời, những ông Đạo Tưởng, Phật Trùm (ông Đạo đèn nổi tiếng chữa bệnh bằng
cách đốt đèn sáp cho người ta xem và ngửi khói)… thậm chí là cả những tướng cướp
nổi danh một thời như Đơn Hùng Tín ở Tịnh Biên hay những người có hình dáng kỳ dị như ông Cao ở Nhà Bàng (tương truyền thân hình cao đến 2 thước)… Đây cũng là
nơi phát tích của các đạo phái nội sinh như Bửu Sơn Kỳ Hương của Phật Thầy Đoàn
Minh Huyên, Tứ Ân Hiếu Nghĩa của đức Bổn sư Ngô Lợi, Phật giáo Hòa Hảo của đức
Giáo chủ Huỳnh Phú Sổ… với triết lí “học Phật tu nhân”, ơn tổ tiên cha mẹ, ơn đất
nước, ơn tam bảo, ơn đồng bào, nhân loại, sống Tứ Ân, hành Hiếu Nghĩa… Dựa vào
sự linh thiêng, huyền bí của đại ngàn kết hợp với truyền bá đạo pháp và khai
thác cả nguồn thảo dược quý hiếm của núi làm phép chữa bệnh, trừ tà khiến cho
nhân dân tin tưởng vào năng lực siêu nhiên của mình, các nhân vật hiển linh cứu
đời ở vùng Thất Sơn trong một vài thời điểm của lịch sử, đã có thể thu phục được
một số lượng rất lớn tín đồ tôn sùng, hưởng ứng, góp phần tạo nên diện mạo
phong phú và đặc sắc trong đời sống văn hóa tâm linh của cư dân An Giang.
5. Kết luận
Khi viết lời kết cho chặng đường khám phá
vùng Tịnh Biên, Tri Tôn trong cuốn sách du ký - khảo cứu Nửa tháng trong miền
Thất Sơn, học giả Nguyễn Văn Hầu đã khẳng định một cách tâm đắc rằng: “Người ta
cho dãy Thất Sơn là một nơi có nhiều sự lạ lùng, nhiều điều bí ẩn! Chuyện đó
chưa biết có thật hay không, nhưng cứ nhìn bộ mặt rừng rú của Thất Sơn, nghe những
câu chuyện truyền kỳ về Thất Sơn, người bình dân tự nhiên đã cảm nhận về Thất
Sơn rồi” (Nguyen, 2000, p.183). Không chỉ riêng bộ mặt rừng rú và những câu
chuyện truyền kỳ mà ngay cả trong những câu hát dân gian, những tập tục, nghi lễ
tín ngưỡng cổ xưa, những đình, chùa, miếu, am, cốc… nằm rải rác trên các triền
núi, trong các hang động hay tập trung dày đặc tại các vùng di tích nổi tiếng ở
An Giang, chúng ta đều thấy bóng dáng của đại ngàn Thất Sơn huyền bí. Đó là một
biểu tượng có căn gốc nằm sâu trong tâm thức của những thế hệ cư dân từ thời kỳ mở đất, còn các mạch rễ ngầm của nó thì hút lấy nguồn năng lượng dồi dào của
vùng đất, tạo thành những hàm nghĩa phong phú và âm thầm lan tỏa trong muôn mặt
đời sống văn hóa của cư dân An Giang.
Chú thích:
1. Dữ liệu văn bản câu đối tại các di tích được giới thiệu trong bài viết đều
là kết quả khảo sát thực địa trong khuôn khổ đề tài “Nghiên cứu sưu tầm di sản
Hán Nôm An Giang phục vụ bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch” (2017- 2018) của
chúng tôi. Tất cả bản phiên âm Hán Việt và dịch nghĩa trong bài là của người viết.
Khi dịch, người viết đã cố gắng thoát ý để thể hiện phần nào tính chất đăng đối,
vẻ đẹp thẩm mĩ đặc trưng của câu đối cổ.
2. Câu đối sử dụng phép chơi chữ bằng cách tách thành ngữ
“Quang tiền dụ hậu” (Sáng ngời đời trước, giàu có đời sau) ở hai vế đối xứng.
3. Thành ngữ Chung linh dục tú, nghĩa là đất thiêng sinh hiền
tài.
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
Chevalier, J., & Gheerbrant, A.
(2015). The dictionary of Symbols [Tu dien bieu tuong van hoa the gioi].
Translated by Pham Vinh Cu and his collaborators]. Danang: Da Nang Publishing
House.
Hoai Phuong (2015). The Folk Culture of
Seven Mountains Region [Van hoa dan gian vung Bay Nui]. Hanoi: Social Science
Publishing House.
Nguyen, V.H. (2000). Two Weeks in That
Son (Seven Mountains) Region [Nua thang trong mien That Son]. Hochiminh City:
Tre Publishing House.
Nguyen, H.H. (2007). An Giang: Some
Cultural Identities of a Half-Mountain Half-Plain Region [An Giang, doi net van
hoa dac trung vung dat ban son dia]. Hochiminh City: Phuong Dong Publishing
House.
Nguyen, T. P.g (1985). Documents on An
Giang [Nhung trang ve An Giang]. Long Xuyen: An Giang Arts Publishing House.
Nguyen Dynasty’s National Historical
Institute (1973). Đại Nam Comprehensive Encyclopaedia, section ‘Six Provinces
of Southern Dai Nam’ [Dai Nam nhat thong chi, phan Luc tinh Nam Viet]. Tap Ha (An
Giang - Ha Tien). Translated by Tu Trai Nguyen Tao. Saigon: Internally
circulated document, Secretary of State for Culture.
Son Nam (2015). An Insight into Hậu Giang
and the History of An Giang [Tim hieu dat Hau Giang va lich su dat An Giang].
Hochiminh City: Tre Publishing House.
Trinh, H.D. (2006). History and
Description of Gia Dinh [Gia Dinh thanh thong chi]. Translated by Ly Viet Dung.
Hochiminh City: Dong Nai Publishing House.
Tran, T.T. (Selection, introduction)
(2019). Studies on Cochinchina [Nam Ky khao luoc]. Hue: Thuan Hoa Publishing
House.
22/8/2021 Nguyễn Kim ChâuNguồn: Tạp chí Khoa học Trường ĐHSP TPHCM, Tập 17, Số 4 (2020): 623-632Theo https://thanhdiavietnamhoc.com/
.jpg)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét