Cà phê nhà nghèo, cà phê nhà giàu
Trong cõi nhân sinh đầy triền phược, bất công này lại có một
điều bình đẳng thật hay ho là mọi người chúng ta, bất kể giàu hay nghèo, đều có
thể uống cà phê. Từ những người nghèo, thật nghèo hèn như anh xe ôm, cậu sinh
viên, dân lượm ve chai cho đến những người giàu, thật giàu có như ngài tổng
giám đốc ngân hàng, ông chủ hãng xe hơi, vị trưởng phòng kinh doanh công ty nước
ngoài…, đến cơn ghiền hay khi chợt nghĩ mình nên đi uống cà phê, hoặc vào bất cứ lúc
nào đó rảnh rang, đều có thể đi một mình hay cùng bạn bè, đồng nghiệp ghé một
quán cóc thật xập xệ bên đường hay ngược lại, vào một nhà hàng máy lạnh thật
sang trọng, xa hoa,để mỗi người có thể uống, nhâm nhi, thưởng thức món cà phê
theo ý mình.
1. Ngày xưa, cà phê giao diện nhà nghèo - theo nghĩa giá rẻ, giá
hạ, hợp với túi tiền của người nghèo, giới bình dân - từ gần 100 năm về trước ở
Sài Gòn đã gắn liền với cà phê vợt, tức cách pha cà phê truyền thống Nam bộ,
kiểu chiếc vợt có túm vải lược (giống chiếc vớ nên có tên gọi nữa là cà phê vớ
hay cà phê bít-tất) đựng cà phê bột được bỏ vào cái siêu đất sét - Vâng,
đúng là cái siêu xắc thuốc Bắc còn có công năng nữa là pha cà phê.
Từ xa xưa, cà phê vợt đi liền với những nơi chốn bình dân,
như quán cóc trong ngỏ hẽm, sạp cà phê hay tủ bán cà phê - nước giải khát trên vỉa
hè trong bến xe, trước cửa trường học, nhà thương, rạp hát, chỗ làm giấy tờ…
Đến thập niên 60 của thế kỷ trước, khi quán Cheo Leo ở vùng
Bàn Cờ nổi tiếng tiêu biểu cho cà phê pha vợt thì cà phê pha phin đã lai rai xuất
hiện ở Sài Gòn, như ở quán Năm Dưỡng gần đó. Có điều là thời xưa, ông Ngô, chủ
quán đầu tiên của Cheo Leo đã chủ trương chọn cà phê ngon, hiệu Meilleur Gout,
J. Martin danh giá chứ không phải thứ cà phê dỏm nào khác đem pha vợt, tức giá
thành ly cà phê vợt ở Cheo Leo khá cao chứ không thể “bèo”. Nhưng do từ một mẻ
cà phê bột (dù bột cà phê loại mắc tiền như đã nói) đã chín bởi nước sôi là được
chắt từ cái siêu pha qua cái siêu trữ để từ từ mà cho ra nhiều ly, giá cà phê vợt
có thể hạ, tức thấp hơn giá cà phê phin là thứ phải pha riêng từng ly, tức ngay
buổi ban đầu, cà phê vợt của quán Cheo Leo - điển hình của cà phê vợt Việt Nam
- rõ ràng thuộc về giao diện cà phê bình dân, nhà nghèo.
Trên Facebook, nhà thơ Linh Phương cho biết, theo ông nhớ thì
ở Sài Gòn thời 1960-1970, cà phê vợt giá 1 đồng VNCH một ly. Còn ông Đặng Sơn,
nhà sưu tầm tranh, chủ studio Tự Do (ở quận 1, đã ngưng hoạt động) cho hay vào
năm 1955, một ly xây chừng(cà phê đen ly nhỏ) chỉ 5 hào và thời này thì có
thể xé tờ 1 đồng VNCH ra làm hai mà xài thoái mái.
Còn ngày nay thì khỏi nói, cà phê phin luôn mắc hơn cà phê vợt
nếu như bạn chịu khó bỏ công đi kiếm dạng cà phê gần như tuyệt chủng này.
Ngay từ thời trước, nhiều quán cà phê đã bỏ kiểu pha vợt để chỉ
bán cà phê phin, hay vẫn giữ cách pha cà phê vợt nhưng thay cái siêu đất sét bằng
cái bình bằng nhôm, chiều cao vừa đủ cho độ dài của chiếc vớ. Tuy nhiên, nhiều
người sành uống cà phê đã lâu năm cho rằng cà phê vợt phải pha bằng siêu đất, và
đi với cũi đun nước sôi thì mùi vị cà phê mới ngon, theo nghĩa người uống cảm
thấy có cái hương cái vị gì đó thô mộc nhưng chất phác, dân dã – quả là thật hợp
với giao diện cà phê nhà nghèo. Mặt khác, nghe nói cà phê bột đã chế nước sôi
mà giữ nóng bằng đồ chứa làm bằng chất nhôm thì cà phê mất ngon.
Có một điều không hay ho lắm là do giá rẻ, khách uống khó đòi
hỏi cà phê vợt chất lượng phải thật ngon; đã vậy, ở một số quán quá nghèo hay
chủ quán “trùm xò”, phần xác cà phê đã pha có thể bị chế nước sôi 1 -
2 lần nữa để chủ quán bán được thêm vài ly. Tất nhiên, đây là nước dảo cà
phê chứ không phải cà phê nên rất kém hương vị.
Tiêu biểu cho dạng cà phê bình dân, gồm pha vợt và pha phin,
ngon hay “uống được lắm” của thời cũ ở Sài Gòn là các quán Cheo Leo, Năm Dưỡng,
Phong ở khu vực Bàn Cờ, quán “lá me” ở đường Nguyễn Du và quán anh Năm trong một
ngỏ hẽm đường Gia Long cùng thuộc quận 1, một quán (quên tên) nằm trên đường
Ngô Tùng Châu cũ, gần chợ Bà Chiểu v.v…
Và ngày nay, với giá trị của đồng bạc hiện hành, giao diện cà
phê nhà nghèo được hình dung ở mức giá 10,000 - 15,000 đồng/ ly, gồm cả khi bạn
uống trong quán cóc hay khi mua về từ những điểm bán coffee take away ngoài đường
phố.Riêng về cà phê vợt, những người Sài Gòn lớn tuổi, nặng lòng hoài cổ với cà
phê vợt có thể nhắc đến thì chỉ còn có ở quán Cheo Leo cố cựu (ở quận 3), quán
ông Thanh ở phía sau khu chợ Thiếc (quận 11) và một quán nào đó nghe nói ở trước
chợ Phú Nhuận, nay đã đóng cửa.
Cũng từ xa xưa, đặc biệt gây ấn tượng cho dân nghèo ghiền cà phê
là những tiệm nước, tiệm hủ tíu bình dân của người Tàu. Ở những “cơ sở kinh
doanh ăn uống” (từ thường dùng của ngành thuế, quản lý thị trường sau 30-4) ấy,
nhiều khi trên bàn, dưới sàn nhà nhớp nháp, dơ bẩn đến phát khiếp, ngày xưa khi
khách vừa cho biết uống gì thì lập tức các chú Ba thường lớn tiếng hô cho chỗ
pha chế phía sau nghe những tiếng Quảng Đông nghe rất vui, như: xây
chừng dách cô (nghĩa: đen nhỏ một ly), tài chừng (ly lớn), dịt
phé (cà phê đen), nại phé (cà phê sữa), sủi phé (cà
phê đá). Ngày nay thì rất hiếm khi được nghe những người phục vụ trong các tiệm,
quán trong Chợ Lớn hò, hét tên món uống như thế mà họ chỉ hỏi khách rồi lặng lẽ
ghi nhớ trong đầu hay biên vào giấy… Cách uống ly cà phê đen hay sữa nóng bốc
khói cũng rất ngộ:để làm nguội ly cà phê cho dễ uống, từng lần một người ta rót
cà phê ra cái đĩa lót tách cà phê, rồi thổi, rồi húp!
Đúng ra, bao đời nay đối với giới bình dân, lao động chân
tay, công/tư chức lương thấp và cả đám sinh viên - học sinh, ở đâu cũng vậy, luôn
luôn có những cái quán cà phê ngoài đường, trong hẽm hay mang những tên gọi giản
dị, gọn lõn, dễ nhớ, chẳng hạn như: quán Chị Ba, quán Anh Sáu, quán Bà
Tám, quán Chú Cón…, thậm chí tên nghe còn bâng quơ, sơ sài hơn nữa,như quán Cây
Khế, quán Cây Ổi, quán Cột Đèn, quán Đường Rầy… Từ xưa, người lao động có thói
quen thức dậy rất sớm để ra đầu ngõ uống cà phê. Và cả ngày đến đêm, họ sẵn sàng
ra những địa điểm, quen thuộc ấy - và thân thương nữa khi chủ quán cho… ghi sổ -
khi cần uống cà phê hay khi rủ rê, hú nhau đi uống nước, xả hơi, bởi cà phê các
loại ở những quán xập xệ này như hiện nay chỉ quanh quẩn 10,000 - 15,000 đồng/ ly.
Một điều nữa là, được mọi người uống nhiều nhất phải nói là
món cà phê đá. Trong giới ghiền cà phê nói chung, không phân biệt giàu
nghèo,thường xuyên uống cà phê bất kể ban ngày hay ban đêm, có thể có đến 80% -
85% thích uống cà phê đá, tức cà phê lạnh, cũng bất chấp trời nắng trời mưa, thời
tiết nóng hay lạnh.
Theo nhiều người, căn nguyên làm nên xu hướng “uống đồ lạnh”
quá phổ biến này cũng khá đơn giản, dễ hiểu. Một là, ở xứ nóng như Việt Nam,
người dân uống cái chi lạnh, có nước đá thì cũng đã hơn uống nóng.
Hai là,ngoài số nam giới khoái cà phê đá, ngày càng có thêm nhiều phụ nữ thích
uống cà phê mà hầu hết quý bà, quý cô ấy chọn cà phê đá, nhất là từ khi dạng
fast food, cà phê pha máy xuất hiện tại Việt Nam. Ba là, trên thị trường - nhất là ở
các điểm bán cà phê, nước giải khát vỉa hè, dã chiến ngoài đường phố, hỏi cà
phê đá là có ngay, còn hỏi cà phê nóng thì hay bị lắc đầu, bởi người bán thường
chỉ chuẩn bị, trữ hàng cho món cà phê đá, vừa gọn, nhẹ vừa luôn có đông khách uống.
Và nên xếp vào giao diện cà phê nhà nghèo một dạng cà phê đang
rất phổ biến ở Việt Nam: cà phê đem về (take away). Các quán, quầy, xe đẩy, tủ
gỗ, thậm chí yên sau xe Honda nhan nhản ngoài đường phố, đều chỉ bán từ 10,000
đến 15,000 đồng một ly cà phê đen hay sữa tùy khách gọi.
2. Còn nói về nhóm cà phê nhà giàu thì cũng dễ hình dung. Thời
trước 30-4, ai dù không khá giả, tiền bạc ít ỏi đi nữa thế nào cũng có vài dịp
bước vào các nhà hàng Tây, quán cà phê sang trọng, lộng lẫy ở các quận đô thành
Sài Gòn, như: La Pagode, Givral, Continemtal, Cafetaria Disco cùng ở trên đường
Tự Do (quận 1); Bố Già ở đường Nguyễn Thiện Thuật (quận 3); Hân và Duyên
Anh (ở Đakao, quận 1) v.v…
Sau 30- 4, khoảng từ thập niên 90 cho đến ngày nay, ở Sài Gòn
lần hồi đã xuất hiện nhiều quán cà phê nhà giàu đúng nghĩa. Chủ nhân những quán
cà phê loại này luôn luôn đầu tư nặng vốn, như mặt bằng phải là các biệt thự có
khuôn viên đẹp hay nhà lầu nhiều tầng, phần trang trí thật kỳ mỹ, lộng lẫy hết sức
tốn kém - trong đó có dạng cà phê sân vườn, cà phê sinh thái với những hòn giả
sơn, suối Thiên Thai, vườn Địa Đàng v.v… Tất nhiên là giá cả cũng nhà giàu thôi.
Ở Tp. HCM, những quán cà phê sang trọng xuất hiện khá sớm,
có thể kể là: Café Runam D’or, Terrace Café, Miyama, Đen Đá, 81 Café (Quận 1),
Suối Đá, Siena (quận 3), Du Miên, NetViet (Phú Nhuận), Oasis, Country House (Gò
Vấp)… với giá cà phê phin chung chung 45,000 - 50,000đồng/ ly, cà phê đen đá/ sữa
đá uống liền 35,000 - 40,000 đồng/ ly.
Chừng 8 đến 10 năm gần đây, ở những địa điểm “vàng” tức rất đắt
giá bởi sang trọng, sầm uất, hào nhoáng nhất thành phố này, đến lượt các chuỗi
thương hiệu cà phê cao cấp của nước ngoài và trong nước lần lượt xuất hiện, như:
HighLand, Starbucks, Urban Station, Coffe Bean&Tea Leaf, Gloria Jean, Mop,
MCCafé, Trung Nguyên, Phúc Long Coffee&Tea House, Holy, Lux Đại Phát, v.v… Tất
nhiên, từ ban đầu cho đến cả gần đây, nhiều dân ghiền cà phê mà tiền bạc
có hạn vẫn cảm thấy không an tâm cho lắm khi có dịp bước vào những cửa hàng thuộc
các chuỗi thương hiệu cà phê cao cấp nói trên. Nào ghế êm, trang trí đẹp, nào
không gian thoáng mát, thành phần khách hàng xung quanh thật thanh lịch đấy
nhưng giá cả các loại cà phê pha máy, từ expresso, cappuchino cho đến late,
blach double…, thì khó chấp nhận bởi cao đến gấp 4 - 5 lần so với cà phê cũng uống
được ở quán chú Năm hay quán chị Ba thân quen trong xóm!
3. Sâu xa hơn, giữa cà phê giàu và cà phê nghèo không có ranh giới
cứng nhắc, nhất định để phân biệt thật rạch ròi vì ai cũng biết chân giá trị của
giàu nghèo nằm cả bên phía tinh thẩn, tâm hồn chứ không riêng phía vật chất,
kinh tế.
Như một đôi tình nhân học trò, gặp một cơn mưa lớn giữa buổi hẹn
hò, chỉ đủ tiền mời nhau cốc cà phê bình dân ở một quán vỉa hè là nơi hai
đứa trú mưa… Nghèo quá rồi còn gì, nhưng thật ra đôi lứa này đang rất giàu có về
mặt tâm hồn, bởi tình yêu tinh khôi, hồn hậu đã khiến cái ly nhựa đựng cà phê
bình dân, giá bèo kia bỗng ngon lên gấp bội, bỗng ngào ngạt hương vị không kém gì
cái tách sứ kiêu kỳ chứa loại cà phê thượng hảo hạng giành riêng cho giới doanh
nhân, đại phú gia chiêu đãi nhau.
Còn ai kia, một cô tiểu thư hay cậu thiếu gia con nhà đại phú
nào đó, lâu nay vẫn quen lui tới toàn những nhà hàng sang trọng, cỡ
Continental, Brodard… nằm giữa trung tâm Sài Gòn hoa lệ, giờ thì cũng ở cái góc
bàn có view nhìn ra phố ngoạn mục nhất ấy, phải ngồi một mình với tách cà phê
đã nguội lạnh để gậm nhấm nỗi đau của cuộc tình vừa đổ vỡ, thì quả là cô tiểu
thư, cậu thiếu gia con nhà đại phú này đang quá nghèo niềm vui, quá nghèo hạnh
phúc…
28/9/2018Phạm NgaTheo https://www.vanchuongviet.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét