Tiểu thuyết hay truyện kể?.jpg)
.jpg)
Ngày 11 tháng 9 năm 2001, quỷ vương đã đến New York và thủ đô
nước Mỹ bá vương, Apocalyse Now ngay trên đất Mỹ; Mỹ Lai, Khe Sanh, Teheran, ..
đã là quá khứ ! Cậu bé Harry Potter đến sau, trong mùa Giáng Sinh 2001, nhưng
phim dựa theo truyện Harry Potter and the Philosopher's Stone của Joanne K.
Rowling đã đem đến nhiều hy vọng và giao động cả giới làm văn. Phim truyện này
cũng như cả bốn cuốn truyện nói là dành cho trẻ em đã xuất bản đã thu hút nhiều
độc giả thuộc mọi lứa tuổi. Làm sống dậy một thị trường sách vở đang suy thoái
trước những xâm nhập của Internet và đời sống điện toán. Vì câu chuyện chú bé
phù thủy mồ côi đối đầu với quỷ sứ Voldemort đã thỏa mãn những nhu cầu vừa thơ
mộng vừa trí thức. Người xem (và người đọc) được sống lại cái không khí của những
truyện thần tiên như Cô bé quàng khăn đỏ, Cô bé lọ lem, Bạch Tuyết bảy chú lùn,
... Nhiều huyền thoại được đề cập đến một cách khéo léo qua những cảnh những bầy
chim cú tống thư vô nhà cha mẹ nuôi, cái gương Rised thỏa mãn ước vọng cả thầm
kín nhất, con chó ba đầu Touffu, người gác giữ chìa khóa Poudlard ở nhà Charon,
cuộc cờ với những vật thật. Cả phân tâm rồi mặc cảm Oedipe cũng ẩn hiện đâu đó
với cha mẹ của Harry, v.v. Phụ quyền xuất hiện dưới nhiều khuôn mặt:
Dumbledore, Voldemort,... Mồ côi, tang tóc, Harry Potter trở thành
phù thủy vì không chấp nhận quỷ vương, độc tài, tự định nghĩa bằng sự tự do lựa
chọn tuyệt đối - cứ như không khí tiểu thuyết của Jean-Paul Sartre, hoặc của
Nguyễn Bá Học "đường không khó vì ngăn sông cách núi mà khó vì lòng người
ngại núi e sông!".Một tổng hợp xưa và nay, huyền thoại và đời thường, với
những kỹ thuật hôm nay lẫn phim chưởng Á-đông! Trở thành hiện tượng nhanh
chóng.
Kể chuyện phải chăng là một cách thể hiện văn chương, làm văn
chương hay ngược lại, dùng văn chương để kể chuyện ? Đây nằm trong hiện tượng với
những tác phẩm của Milan Kundera, Kensaburô Oe, Salman Rhusdie. Claude Simon,
... đều là những tác phẩm tổng hợp, không thuần chỉ là tiểu thuyết, triết
lý,... mà là một tổng hợp siêu tiểu thuyết, mập mờ biên giới tiểu thuyết và tự
truyện, văn xuôi với thi ca, một biến thiên không ngừng về kỹ thuật kể chuyện,
hành động, đối thoại, ... Từ khi có tiểu thuyết mới, thế giới tiểu thuyết và
văn chương nói chung đã biến động không ngừng. Vào thời đó nhiều nhà lý thuyết
văn học Tây phương đã tiên đoán cái chết của thể loại tiểu thuyết, cứ xem qua tựa
các sách lý thuyết văn học đủ rõ, nào The Death of the Novel (R.
Sukenick, 1969), The Curious Death of the Novel (LD Rubin, 1967), ...
lan ra đến văn chương nói chung, The Death of Literature (Alvin B.
Kernan, 1990). Nhà văn nữ Natalie Sarraute vận động cho tiểu thuyết mới có
tuyên bố tiểu thuyết đã chết ! Ở Mỹ, cái chết của tiểu thuyết đến với sự ra đi
của những cự phách Ernest Hemingway (1961), W. Faulkner (1962), ... Don Passsos
mất năm 1970 nhưng tác phẩm chính của ông đã ngưng từ thập niên 1930. Một thế
giới mới nặng về kỹ thuật và văn hóa bị thương mại hóa. Truyền hình, ciné-parc
và xe hơi thay thế thú đọc sách. Và những tác giả mới thác loạn và tình dục
buông thả: V. Nabokov (Lolita, 1955), W. Burroughs (The Naked Lunch, 1959), ...
Mỹ học mới ! Tiểu thuyết chết thì truyện giả tưởng sống dậy. Truyền thống cổ điển,
cô đọng, hàm xúc, trở nên lỗi thời. Làm mới là những Jorge Luis Borges, .. tiêu
biểu cho một loại tiểu thuyết của dang dở, đang thành. Văn chương là cái đang
trở thành thay vì là cái phải bảo trì, tiếp nối ! Với Beckett, Nabokov, văn
chương trở thành tìm kiếm, được gọi là biến tiểu thuyết, siêu tiểu thuyết, phản
tiểu thuyết, xuyên tiểu thuyết,... sau được gọi chung là hậu hiện đại. Tiểu
thuyết muốn quậy làm mờ đục truyện kể và ngôn ngữ, tái thiết kế việc đọc văn
chương để việc đọc này hết còn là hành cử tột cùng của một văn hóa bác học mà
trở thành một điều kiện thiết yếu của nắm bắt. Các thể loại pha trộn, rồi liên
văn bản, Internet,.. Ròi chính trị và lịch sử bị lôi kéo vào văn chương!
Nhưng nay một số nhà lý thuyết lại không tin văn chương tiểu
thuyết đã chết. Như Guy Scarpetta viết L'âge d'or du roman (1996), đã
phân tích tiểu thuyết Pháp suốt thập niên 1980 và lạc quan kết luận rằng thể loại
đang ở vào thời vàng son. Và một trở lại không thể không nói đến của những cây
bút tổng hợp văn hóa như G. Garcia-Marquez, Unberto Eco, Jose Saramago, Salman
Rushdie, Kensaburo Oe, V.S. Naipaul,... Văn chương trở nên hoàn cầu, ảnh hưởng
đến nhau một cách nhanh chóng!
Thật ra từ nhiều thập niên qua, không riêng gì thể loại tiểu
thuyết bị rêu rao đã chết mà hang loạt bao giá trị khác cũng lâm vào cùng tình
trạng, như Thượng đế bị F. Nietzche rồi J-P Sartre và thuyết vô thần tuyên án
chết, rồi con người, ý thức hệ, lịch sử, hội họa, âm nhạc, và cả tác giả cũng bị
kết tử như sẽ trình bày phần sau. Chuyện gì xảy ra khi một truyền thống văn
chương cạn dòng và khi một truyền thống văn hóa lâu dài bị đổ vỡ ? Thái độ, ứng
xử, tuỳ không gian và hướng nhìn, xem như mất hết, chết hết hay phấn khởi làm mới
quá khứ ! Nhất Linh, Thanh Tâm Tuyền, Nguyễn Huy Thiệp, ... là những thí dụ. F.
Nietzsche ngoài việc hô to Thượng đế đã chết còn kết án Platon, con người siêu
nhân bước đi thênh thang; nhưng hình như thế giới hiện hữu trước khi tuổi trẻ đến
và khi không có văn hóa, gia tài, tuổi trẻ sẽ già và mọi sự sẽ rơi vào quên
lãng! Và không phải tuổi trẻ nào cũng là Nietzsche, đành rơi vào cô đơn và
hoang mang, hụt hẫng!
Tiểu thuyết, truyện giả tưởng bị ngờ đã chết, sách xuất bản
cũng đang nghi ngại sẽ chết từ khi có Internet và điện toán, e-book. Văn học gắn
liền với sách in từ nhiều thế kỷ qua ! Rồi với đà bành trướng này, nguyên bản,
truyền thống cũng sẽ bị thương tổn, xô đẩy, bản gốc nhiều khi trở thành thứ-yếu,
bản dịch đã đủ! Tiểu thuyết chết ít nhất đã hai lần! Lịch sử cho biết rằng ở
Tây phương, thế giới giả tưởng của tiểu thuyết đã đến với người đọc khi Walter
Scott xuất bản Ivanhoe năm 1819.
*
Nghệ thuật kể chuyện là nguồn gốc của văn chương, là nguồn hứng
khởi, thu hút, khiến người đọc tra vấn, ngưng đọc để suy tư, thẩm thấu. Toà nhà
do những người thợ là tác giả và nhân vật của hắn xây lên như lý lẽ hiện tồn,
nhưng một khi hoàn thành, truyện đã hết và nay thuộc về Lịch sử viết
hoa. Tác giả cấu trúc thành tác phẩm nhưng ý nghĩa, dụ ngôn nếu có là do người
đọc khám phá, với những chìa khóa riêng tư. Khi người đọc có cử chỉ đó là tác
giả đã biến mất, đã chết ! Tác giả bị xét lại và kết án tử. Vấn đề vai trò người
đọc và tác phẩm là sợi dây trung gian. Văn bản không hiện hữu nếu không có sự
kiện có người đọc. Nếu tác giả không còn đó thì người đọc hiện hữu, sống thật
! Roland Barthes là người đã đầu tiên nói đến trong một bài viết năm 1968,
"La mort de l'auteur" (1). Theo Barthes, sự biến mất của tác giả trở
thành thực chất của tác phẩm, văn chương được định nghĩa như một diễn văn không
mạch văn, tác giả có thể là một yếu tố quan trọng nhưng rốt cùng chỉ là một yếu
tố của mạch văn. Phân tích cơ cấu luận thay ý niệm tác giả bằng ý niệm người kể
chuyện. Đến với tác phẩm quên tác giả là cách tốt khác để tiếp nhận tác phẩm ?
Truyện Kiều của Nguyễn Du, bản nôm Chinh Phụ Ngâm hoặc thơ nôm của Hồ Xuân
Hương, những bài thơ tình của T.T. Kh. là những thí dụ điển hình. Tác giả đã để
lại tác phẩm cho đời. Họ chết nhưng tác phẩm sống mạnh cho đến đời sau. Văy, đi
tìm tác giả T.T. Kh. cũng như Hồ Xuân Hương nào thật giả để làm gì? J.D.
Salinger, tác giả Bắt trẻ đồng xanh (Catcher In The Rye) có lúc quyết định
ngưng viết và xuất bản cũng như đã từng cắt đứt liên hệ với thế giới bên ngoài
muốn giữ kín đời tư phải chăng vì muốn tác phẩm là tác phẩm tự tại, không muốn
tác giả có vai trò hay ảnh hưởng? Bên Canada có nhà văn Réjean Ducharme nổi tiếng
từ hơn 35 năm nay nhưng không một người đọc nào có thể biết về đời
tư ngay cả không biết tác giả này có thật không - chỉ có nhà xuất bản
biết nhưng lại phải giữ bí mật hành tung tác giả !
Tác giả là một ý niệm đơn giản nhưng có lúc bị xem là giả tạo
và đưa lên bàn mổ tranh cãi. Marcel Proust, tác giả bộ tiểu thuyết À la
recherche du temps perdu, đã viết Contre Sainte-Beuve để chống thuyết phê bình
của Sainte-Beuve. Sau đến Foucault, Barthes như đã nói trên và những nhà hậu cơ
cấu luận. Lý thuyết của Foucault và các nhà cấu trúc Pháp đến thời hypertext sẽ
trở nên ứng nghiệm. Ý niệm tác giả - chỉ có từ khi có máy in, không còn cần thiết
và cả không còn nữa với những sáng tác tập thể như Chủ nhật của nhóm
Saomai.org. Văn học chữ nôm ở ta có nhiều tác phẩm vô danh, người sau viết lại
thêm bớt và sửa chữa khiến vấn đề văn bản khá trầm trọng đối với người nghiên cứu
! Thời Trung cổ ở Âu châu, người sao chép biên tập quan trọng hơn là tác giả và
các tác phẩm thời đó thường là những tuyển tập nhiều tác giả và ý niệm bản quyền cũng
chỉ mới xuất hiện từ thế kỷ XIX.
Với thể loại đa văn bản hypertext, tác giả văn bản
vừa là người viết vừa là người đọc, trở thành author-reader. Hơn nữa, nền văn
chương này có nhiều "người đọc-người viết" - những người có thể đến
với văn bản đó một cách kỹ thuật và có phương tiện! Chia xẻ và đa tăng, đa văn
bản là một đơn vị gia giảm bất thường do đó gán cho nó một tác giả
là điều phi lý và ... lỗi thời ! Đối với ấn bản, vấn đề nhất thống của tác phẩm
không phải đặt ra. Ý niệm này các ông Nguyễn Quảng Tuân, Trần Văn Tích, Hồng
Huy, ... khi bàn về Truyện Kiều, hay Hoàng Xuân Hãn, Đào Thái Tôn, Nguyễn Ngọc
Bích,... về thơ Hồ Xuân Hương phải đặt ra rồi tranh luận vì muốn giải quyết vấn
đề tác giả ! Với đa văn bản, dù sáng tác theo dòng ý thức tập thể (!), dễ gì
còn nhất thống, vì hai yếu tố đa nội dung và liên cá tính đã là những đặc tính,
cũng như tính lưu động, luân chuyển và biến đổi. Người nào vào Internet trên
nguyên tắc cũng có thể là author-reader và thêm thắt những hình ảnh, âm nhạc,
liên hệ, v.v. nghĩa là có thể khác cái ý tiên khởi, nghĩa là trắng nhưng cũng
là xám hoặc đen và tự mâu thuẫn. Kỹ thuật hypertext chứng minh vấn đề nhất thống
văn bản chỉ là giả tạo. Nhưng trong vũ trụ đa kỹ thuật hấp dẫn của đa văn bản,
tạm bợ, mâu thuẫn,.. cũng sẽ từ đó sinh ra!
Cuối cùng tác giả đồng nghĩa với cảm hứng và kỹ thuật dàn dựng
truyện. Ý niệm tác giả trở lại nhưng xuyên qua huyền thoại mà tác giả thành
công dựng nên về mình, huyền thoại ảnh hưởng đến tác phẩm - tác giả chính là
tác phẩm ! Nói gì thì tác phẩm bất hủ, sống lâu, có nghệ thuật tự nó
có thể sống, điển hình và đặc thù. Không phải sống nhờ tên tác giả đã nổi tiếng
như những tiểu thuyết của Nhất Linh vào cuối đời, feuilleton của Mai Thảo đăng
báo, ... hoặc nhờ phê bình quảng cáo đề cao.
*
Văn học Việt Nam thế kỷ XX nhìn chung là một nền
văn học nặng truyện kể hơn là sáng tạo ! Thầy Lazarô Phiền của Nguyễn Trọng Quản
kể chuyện có thể đã xảy ra và cho người đọc suy nghĩ về tâm lý và hành động của
nhân vật. Tản Đà kể những Giấc Mộng Con, Giấc Mộng Lớn. Rồi đến những truyện của
buổi giao thời mới cũ như Hồ Biểu Chánh, Nguyễn Chánh Sắt,... trong Nam và Tố
Tâm, Đoạn Tuyệt, Cô Giáo Minh,.. ngoài Bắc. Chuyện về một Hà Nội lầm
than với Trọng Lang, Tam Lang, Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng,... Khi đất nước bị
chia cắt ở vĩ tuyến 17, Mai Thảo, Dương Nghiễm Mậu, Thanh Tâm Tuyền, Duyên
Anh,.. kể chuyện bỏ Hà Nội di cư vào Sài Gòn, cuộc đổi đời và hành trình để lại
nhiều dấu ấn trong hồi ức đã được kể lại. Thế hệ lưu vong với những truyện kể của
Nguyễn Mộng Giác, Nguyễn Ngọc Ngạn, Nguyễn Tấn Hưng, Võ Kỳ Điền,.. Miêng, một
nhà văn nữ hải ngoại mới xuất hiện gần đây, đã có lần tự nhận "chỉ là một
người kể chuyện" (2). Rồi Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp kể những chuyện
gian dối, bạo tàn của người đối với người. Từ các trại cải tạo địa ngục trần
gian xuất hiện những truyện kể của Hà Thúc Sinh, Tạ Tỵ, Lâm Chương, ... và của
những người thoát sau cùng như Thảo Trường! Chưa đủ, mới đây Bùi Ngọc
Tấn lại phải đem Chuyện Kể Năm 2000 tâm tình tự sự muốn đến với người đọc.
Riêng các bộ truyện chưởng của Kim Dung, tính cách kể truyện đã quá
hiển nhiên ! Mở ngoặc để nói rằng thi ca cũng đầy tính truyện kể, từ Tống Biệt
của Tản Đà qua Xuân Diệu, T.T. Kh., Hữu Loan, Hoàng Cầm,... đến Nhất Tuấn kể
Truyện Chúng Mình kéo dài nhiều tập cứ như phim ảnh Hoa Kỳ, và Hà Nguyên Du gần
đây tiếp tục kể chuyện tình qua đủ thể loại thơ ! Mà thời lịch triều, Nguyễn Du
đã viết hàng ngàn câu thơ cũng là để kể chuyện nàng Thúy Kiều (tâm sự có không
nay có người ngờ), bà Đoàn Thị Điểm rồi Phan Huy Ích tiếp nhau dịch Nôm Chinh
Phụ Ngâm cũng để kể chuyện con người thời chinh chiến ! Mặt khác, truyện chưởng
Kim Dung trở thành hiện tượng vượt ra ngoài biên giới Trung quốc, hiện tượng vì
tác giả chúng đã tài tình xử dụng kỹ thuật truyện kể cộng với tất cả vốn liếng
triết lý nhiều thiên niên kỷ của người Tàu!
Như vậy tính chất truyện kể bao trùm văn học sử và
truyện kể dù hay hoặc dở, dù trải qua bao thăng trầm, biến động lịch sử, vẫn sẽ
là yếu tố trung tâm của đời sống con người , một bạn đồng hành vừa bí ẩn vừa
không có gì thay thế được !
Tiểu thuyết đã tàn, chết ? Không, nếu định nghĩa tiểu thuyết
là một thể loại văn chương luôn biến thể, hình thành - cũng như thơ. Tác phẩm sống
nếu đi với thời đại và văn chương thật là văn chương lúc bị khủng hoảng! ./.
Chú-thích:
1. Oeuvres complètes. Tome 2. Paris : Seuil, 1994. Sau
ông, Foucault viết "Qu'est-ce qu'un auteur?" (1969, in lại
trong Dits et écrits. Paris : Gallimard, 1994) dưới một viễn tượng khác
Barthes nhưng cùng tra vấn về tác giả
2. Trả lời phỏng vấn Triều Hoa Đại. Văn CA,
41, 5-2000. Tr. 55. Dĩ nhiên nhiều nhà văn vốn vẫn hay khiêm tốn!
7/6/2011Nguyễn Vy KhanhTheo https://www.vanchuongviet.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét