"Nỗi buồn chiến tranh": Bảo Ninh đã viết về cuộc chiến tranh và người chiến sĩ Quân đội Nhân dân Việt Nam qua nhân vật Kiên như thế nào

"Nỗi buồn chiến tranh": Bảo Ninh đã viết
về cuộc chiến tranh và người chiến sĩ Quân đội
Nhân dân Việt Nam qua nhân vật Kiên như thế nào?

Các trích dẫn lấy từ bản in đầu tiên của cuốn tiểu thuyết với tên gọi “Thân phận của tình yêu”, NXB Hội Nhà văn, 1990. Sách này đóng dấu thư viện của Trường Sĩ quan Chính trị, tôi không còn nhớ đã có mặt ở tủ sách của tôi trong trường hợp nào. Những chỗ in chữ to là tôi nhấn mạnh. Tôi dùng bản in đầu tiên để không ai đổ vấy rằng những lần in sau có thể tác giả đã cắt sửa. Và những ai muốn tranh luận thì cũng phải căn cứ vào văn bản đầu tiên này của tiểu thuyết “Nỗi buồn chiến tranh”.
1. Bảo Ninh đã gọi rõ ràng là cuộc chiến tranh chống Mỹ.
“Và dù sao mặc lòng sự nghiệp thiêng liêng đau khổ của người lính CHỐNG MỸ sống mãi trong tâm hồn Kiên trước tiên là như một lời trăn trối. Kiên hiểu rất rõ rằng sứ mệnh của cuộc đời anh là đến một ngày nào đấy phải nói lên được nội dung của lời trăn trối ấy, cho dù bản thân việc nhận thức ra được lời trăn trối đó chẳng mang lại gì nhiều nhặn cho đời sống hiện tại.” (tr. 78) 
2. Bảo Ninh đã viết về sự sung sướng và tự hào của người lính ngày chiến thắng.
“Rồi anh lại nhớ tới những ngày xuân, khi toàn quân B3 từ vùng duyên hải Phan Rang hành quân ngược lên đèo Ngoạn Mục, qua thủy điện Đa Nhim, qua Đơn Dương, Đức Trọng, xuống Di Linh để ra đường 14 đi xuống Lộc Ninh, quặt trở lại để đánh vào Tây Sài Gòn kết thúc chiến tranh. Cuộc hành quân muôn một trong đời lính bộ binh, vùn vụt tiến quân bằng xe cơ giới xuyên qua đất trời vô tận của thảo nguyên… Khi bình minh đến trên đồng cỏ, quân lính tỉnh dậy trên xe, mặt bạc đi vì gió và vì sương, hỏi nhau đêm qua đã vượt qua được những vùng đất nào, bây giờ đang ở đâu đây… sung sướng tự hào vì tốc độ của chiến thắng. Hạnh phúc. Ngỡ ngàng. Ngây ngất.” (tr. 170)
3. Bảo Ninh đòi hỏi phải trân trọng biết ơn máu xương bao đồng đội đổ xuống để có hòa bình.
Cái câu “hòa bình chẳng qua là thứ cây mọc lên từ máu thịt bao anh em mình” hay bị trích ra để phê phán là nằm trong đoạn đối thoại dưới đây của Kiên và Sơn anh lính lái xe đội quy tập hài cốt liệt sĩ. Cứ một câu chán nản của Kiên là một câu tích cực của Sơn đáp lại. Đó là phép viết văn của Bảo Ninh.
“– Giá có cách gì thông tin cho họ biết là đã thắng lợi rồi cho họ an lòng nhỉ?
– Ôi giời Có nói được thì cũng nói làm gì cơ. Dưới âm ty người ta chẳng nhớ chiến tranh là cái trò gì nữa đâu. Chém giết là sự nghiệp của những thằng đang sống.
– Nhưng dù sao thì cũng đã hòa bình. Giá mà giờ phút hòa bình là giờ phút phục sinh tất cả những người đã chết trận nhỉ.
– Hừ, hòa-bình! Mẹ kiếp, hòa-bình chẳng qua là thứ cây mọc lên từ máu thịt bao anh em mình, để chừa lại chút xương. Mà những người được phân công nằm lại gác rừng le là những người đáng sống nhất.
– Nói ghê thế. Người tốt còn khối. Và người tốt sẽ còn được sinh ra ở các thế hệ sau. Còn những thằng sống sót thì phải gắng sống tử tế, sống cho ra sống. Chứ không thì chiến đấu làm gì? Hòa bình làm gì?” (tr. 44) 
4. Bảo Ninh, vẫn với bút pháp như vậy, nên sau khi để ông bố dượng dặn dò Kiên khi anh đến chào dượng vào lính (một đoạn văn sâu sắc, nhưng cũng hay bị lấy ra phê phán), đã diễn tả ý nghĩ của Kiên khi nghe lời dặn đó.
“– Thế có nghĩa là con sẽ ra đi đánh trận? Không phải là ta muốn cản con đâu, ta đã già mà con thì còn trẻ, ngăn chí con làm sao nổi, chỉ muốn con thật thấu hiểu lòng mình. Nghĩa vụ của một con người trước Trời Đất là sống chứ không phải là hy sinh nó, là nếm trải sự đời một cách đủ ngành ngọn chứ không phải là chối bỏ… Không phải là ta khuyên con trọng mạng sống hơn cả nhưng mong con hãy cảnh giác với tất cả những sự thúc giục con người lấy cái chết để chứng tỏ một cái gì đấy. Với lại, con ạ, mẹ con, cha con và cả ta nữa chỉ có mình con ở lại trên đời nên ta mong con hãy sống và hãy trở về. Cuộc đời còn rất dài với bao nhiêu hạnh phúc và lạc thú phải hưởng của con kia có ai sống hộ cho con được bây giờ?
Ngạc nhiên và không đồng tình nhưng Kiên cảm thấy tin cậy những lời lẽ của dượng. Anh tự thấy gần gũi với suy nghĩ của ông mặc dù không hoàn toàn hiểu. Anh cảm nhận ở ông một trí tuệ sâu sắc, đa dạng với một tâm hồn lãng mạn và nhiệt thành theo lối tình cảm chủ nghĩa thời xưa, mơ mộng ngọt ngào, giàu nhạy cảm nhưng dường như rất ngây thơ, thiếu thiết thực và vô bổ, thậm chí lầm lạc.” (tr. 61-62) 
5. Bảo Ninh viết về Kiên là người lính dẫu tâm hồn đã bị chết lặng “ngay sau cảm nhận đầu tiên về tính chất hung tàn của đời sống thời chiến (tức chứng kiến Phương bị hiếp trên tàu hoả – PXN) không thể ngóc đầu lên được nữa”, nhưng anh vẫn vào trận với tư cách người lính can trường thực thụ:
“trong suốt mười năm sau đấy với khẩu tiểu liên trong tay, ANH ĐÃ LUÔN LUÔN Ở HÀNG ĐẦU QUÂN XUNG KÍCH, CÙNG ĐỒNG ĐỘI TỪNG BƯỚC KIÊN TRÌ VƯỢT QUA NGÀN DẶM CỦA CUỘC KHÁNG CHIẾN LỚN LAO ĐẦY NHỮNG THĂNG TRẦM ĐỂ ĐẠT TỚI ĐỈNH CAO THẮNG LỢI, ĐÃ TỪNG ĐƯỢC TẮM MÌNH TRONG HẠNH PHÚC CỦA THỜI THANH XUÂN GIỮA GIÓ BÃO CHIẾN TRƯỜNG VỚI BAO NIỀM ĐAM MÊ CHOÁNG NGỢP LÒNG NGƯỜI." (tr. 211-212). 
6. Bảo Ninh thông qua Kiên đã nhận về mình “thiên chức là một cây bút của những người đã hy sinh” để nhắc những người sống nhớ cái giá của chiến tranh, cái giá của thắng lợi, cái giá của sự được sống làm người bình thường, không bị chiến tranh bóp nát thể xác và tâm hồn.
"NẾU KHÔNG NHỜ CÓ HOÀ CÙNG BIẾT BAO ĐỒNG ĐỘI THÂN YÊU RUỘT THỊT, VÔ SỐ VÀ VÔ DANH, NHỮNG NGƯỜI LÍNH THƯỜNG, NHỮNG LIỆT SĨ CỦA LÒNG NHÂN, ĐÃ LÀM SÁNG DANH ĐẤT NƯỚC NÀY VÀ ĐÃ LÀM NÊN VẺ ĐẸP TINH THẦN CHO CUỘC KHÁNG CHIẾN, thì đối với Kiên, chiến tranh với bộ mặt gớm guốc của nó, với những móng vuốt của nó, với những sự thật trần trụi bất nhân nhất của nó sẽ chỉ đơn thuần có nghĩa là một thời buổi và một quãng đời mà bất kỳ ai đã phải trải qua, đều mãi mãi bị ám ảnh, mãi mãi mất khả năng sống bình thường, mãi mãi không thể tha thứ cho mình. BẢN THÂN ANH NẾU KHÔNG NHỜ ĐƯỢC SỰ CHE CHỞ ĐÙM BỌC, ĐƯỢC CƯU MANG VÀ ĐƯỢC CỨU RỖI TRONG TÌNH ĐỒNG ĐỘI BÁC ÁI THÌ ẮT RẰNG ĐÃ CHẾT TỪ LÂU, không vì bị giết chết cũng sẽ tự giết mình bằng cách nào đó để thoát khỏi gánh nặng chém giết, gánh nặng bạo lực mà thân phận con sâu cái kiến của người lính phải cõng trên lưng đời đời kiếp kiếp.” (tr. 227) 
7. Bảo Ninh đã viết rất xúc động thiêng liêng sự siêu thoát của người lính khi được đồng đội bốc mộ để quy tập về nghĩa trang.
“Kiên nhớ: ở thung lũng Mo Rai bên bờ sông Sa Thầy, một hôm tổ của anh đào trúng một ngôi mộ kết. Mộ nổi lên như một đụn mối lớn trên vuông đất cao gần dốc bờ sông. Chỗ này ngay giữa mùa mưa lũ cũng không bị ngập. Thế nhưng thật khó lòng mà hiểu nổi nguyên nhân vì sao mặc dù chẳng trong quan ngoài quách, chẳng ướp thuốc tẩm dầu, thi thể người chết lại sống như thế. Nằm trong một cái túi nilông dày giống bao đựng xác của quân Mỹ nhưng trong suốt, người chiến sĩ như là vẫn còn đang thở, mắt nhắm lại ngủ say, khuôn mặt đẹp đẽ trẻ trung vẻ trang nghiêm trầm mặc, da thịt tuồng như còn ấm, bộ đồ tô châu thậm chí còn nguyên độ bóng và nếp là. Nhưng chỉ phút chốc cái túi đã đục trắng, mù mịt như dây khói, rồi sau đó như chói lên một đạo hào quang và một cái gì đấy vô hình đã siêu thoát. Màu trắng đục tan nhanh, cái túi xẹp xuống và trong đó bày ra trọn vẹn một bộ hài cốt màu vàng sạm. Kiên và mọi người sững lặng, xúc động đến bàng hoàng. KHÔNG AI BẢO AI TẤT CẢ ĐỀU QUỲ XUỐNG, ĐƯA CAO TAY LÊN VỚI THEO BÓNG HỒN THIÊNG LIÊNG NGƯỜI ĐỒNG ĐỘI ĐÃ VỀ THẦN. ĐÚNG LÚC BẤY GIỜ TRÊN VÒM TRỜI BAO LA, CUỒN CUỘN GIÓ MÂY MIỀN CÁNH BẮC, MỘT ĐÀN THIÊN ĐƯỜNG CÁNH ĐEN VỪA TỪ HƯỚNG BIỂN LÊN, ĐỘI HÌNH CHỮ V ĐỀU TĂM TẮP, NHỊP NHÀNG VỖ CÁNH, THONG THẢ VÀ TRANG TRỌNG BAY VƯỢT QUA MIỀN NÚI NON TRÙNG ĐIỆP.” (tr. 95-96). 
8. Đặc biệt Bảo Ninh đã để Kiên tẩn đòn một gã thanh niên dám xúc phạm đến đồng đội mình, đến quân đội, và đến Phương.
Tại các trang 175 – 178 hồi ức của Kiên đã nhớ lại một lần đánh nhau trong tiệm cà phê. Tiệm đó có chủ quán là một trung sĩ, cũng một lính trận trở về. Những người lính cũ thường hay đến đó gặp gỡ, chuyện trò. Một hôm đang như thế thì có mấy thanh niên vào quán. Kiên nhớ lại: “Bọn họ đi cúp tới. Dựng xe, không khoá, có lẽ cũng chỉ định tạt vào uống cà phê thôi. Ba bốn người gì đó. Họ ăn mặc diện, trông không có gì dữ tợn. Thậm chí thoáng tưởng như là các ca sĩ của băng nhạc nhẹ, nhưng là loại người ta chẳng nên dây. Đó là những tên ác ôn kín đáo, trác táng và nguy hiểm, đặc biệt là khi chúng ở vào cùng cỡ tuổi ba mươi như Kiên khi ấy. Những tên như thế thường có vũ khí, không súng thì dao, và dẫu không vũ khí, chúng cũng là những con thú, Kiên biết.” Mấy thanh niên ấy vào quán uống cà phê và nói chuyện rì rầm. Nhưng trong quán lúc đó đang có Vượng, một cựu binh thiết giáp đã từng bốn năm trời lái T54 hoành hành ở Miền Đông. Vượng đang say hát ầm ĩ cho nguôi nỗi ám ảnh chiến tranh. Thấy thế một thanh niên trong bọn thay vì phản đối với chủ quán hay quát kẻ say im miệng lại buông ra một nhận xét:
“- Đồ rác rưởi, một thằng cha đầy lòng tự hào chiến thắng đấy. Thật đúng là thắng lợi của bọn dã man, bọn ăn lông ở lỗ, bọn nhà quê An Nam mít đối với văn minh và tiến hoá. Đồ rác rưởi!”
Nghe thế Kiên lập tức lên tiếng thẳng thừng:
“- TÔI CHO RẰNG: ANH MỚI LÀ ĐỒ RÁC RƯỞI KHI NÓI NHƯ VẬY.”
Và khi tên kia phản ứng lại Kiên bằng cách lôi Phương vào chuyện và xúc phạm Phương một cách đê tiện, bẩn thỉu, thì Kiên đã ra đòn ngay. “Thành ra Kiên không đợi hắn ở chỗ vòi phun nữa mà nện ngay ở cửa tiệm. Không ai can thiệp cả, kể cả mấy tên trong hội. Hết đấm lại đá, rồi ghế phạng vào đầu, như điên, như cuồng. Kiên kéo thân hình tả tơi, bê bết máu của ca sĩ Hưng ra vỉa hè, dúi cái mặt bị đánh vỡ của hắn xuống rãnh cống.”
Để kết luận bài này, cũng như ở bài trước “Nỗi buồn chiến tranh: Ai hiếp Phương?”, tôi phải nói rằng tôi làm cái việc trích lục các đoạn trong tiểu thuyết “Nỗi buồn chiến tranh” như thế này là việc chẳng đặng đừng, nhưng tôi phải làm thế là để muốn nhắc những người quy kết, chụp mũ tác phẩm này của Bảo Ninh hãy đọc sách đã, đọc thật kỹ, đọc đúng cách một tác phẩm văn học, và có nói gì thì hãy nói trên văn bản tiểu thuyết. Nếu không, tôi xin nhắc lại điều đã nói, các vị sẽ là kẻ “hiếp” NBCT, “hiếp” văn chương.
Hà Nội, 25/12/2025
Phạm Xuân Nguyên
Theo https://vanhocsaigon.com/