Phạm Đức Mạnh - Nhà báo, đời thơ

Phạm Đức Mạnh - Nhà báo, đời thơ!

Nhà báo Phạm Đức Mạnh sinh năm Bính Thân tại Xuân Trường, Nam Định. Anh là một nhà báo công tác tại Báo Pháp Luật Việt Nam; từng làm Phó trưởng Chi nhánh Thời báo Tài chính Việt Nam; cộng tác với báo QĐND, Thời báo Kinh tế Việt Nam,... Nghề báo là công việc nhạy cảm, đầy vất vả và không kém phần hiểm nguy. Sứ mệnh của người làm báo là nói lên tiếng nói chân thực góp phần làm cho xã hội tốt đẹp hơn và dĩ nhiên phải đương đầu với những thử thách, thách thức của số phận người cầm bút chân chính. Hãy nghe anh tâm sự: “Tôi chọn nghề làm báo dấn thân, làm kế mưu sinh để đong cho mình những kiến thức cần thiết. Sự va đập của nghề có lúc bắt tôi phải trả giá về đời giữa người quân tử và kẻ tiểu nhân; sự trung thực với kẻ giả dối tham lam ích kỷ. Và trong sự sàng lọc tốt - xấu ấy, thơ mang đến cho tôi sự thanh thản, giúp tôi gạt bỏ mọi thứ tầm thường”. 
Thơ đến với anh như là một sự cần bằng của cuộc sống, để vỗ về anh, cho anh điểm tựa trong cuộc sống tinh thần. Hay nói các khác, thơ là bến bờ neo đậu cho cõi lòng bình yên giữa bộn bề cuộc sống. Những sóng gió đời thường mà hàng ngày anh phải đối mặt, trong vai trò nhà báo, sự trực diện, sự va chạm với đời càng gia tăng hơn so với những nẻo đời khác. Như vậy anh chọn Báo, và Thơ chọn anh từ khi anh còn ở trong quân ngũ. Thơ đến với anh tình cờ theo dòng cảm xúc khi đối diện với chính mình. Thơ là tiếng nói của con tim của cõi lòng, anh nhờ ngôn từ gửi gắm nỗi niềm, những vui buồn trong cuộc sống. Tính đến nay anh đã xuất bản được 7 tập thơ. Đó là một số lượng không hề nhỏ đủ để ghi dấu đời thơ của anh một cách ấn tượng trong nền văn học đương đại. Đó là những thi phẩm sau:
1. Đừng Theo Trăng Em Nhé (Nxb Hội nhà văn - năm 2013)
2. Đong Đầy Kỷ Niệm (Nxb Hội nhà văn - quý IV, năm 2013)
3. Nếu Mai Không Còn Mẹ (Nxb Trẻ - tháng 7, năm 2013)
4. Đưa Gió Qua Sông (Nxb Hội nhà văn - năm 2015)
5. Đếm Lãi Nụ Cười (Nxb Hội nhà văn - quý I, năm 2018)
6. Ngón Tay Mặt Trời (Nxb Hội nhà văn - quý I, năm 2019)
7. Em Đừng Rủ Nhớ Đi Xa (Nxb Hội nhà văn - quý III, năm 2020).
Nghề báo là một nghề trong xã hội, cũng hưởng lương nhà nước như những ngành nghề công chức khác như khối sự nghiệp hành chính hay làm nghề dạy học chẳng hạn thì cũng làm công ăn lương. Ai từng trải qua thời bao cấp thì sẽ hiểu rõ hơn. Vì vậy nhà báo, nhà thơ Phạm Đức Mạnh cũng phải bươn chải để tồn tại. Điều đó anh thể hiện vào thơ:
“Đêm đêm ngụp lặn theo nghề
Ngày ngày luồn lách, làm thuê kiếm tiền”
(May Rủi - Tập thơ Đong Đầy Kỷ Niệm)
Ngôn ngữ báo chí khác với ngôn ngữ thơ mặc dù đều cùng chất liệu là ngôn ngữ đời thường, người cầm bút dùng để chuyển tải nội dung. Ngôn ngữ báo chí và ngôn ngữ thơ đều cần tính hàm súc nhưng ở báo chí cần ngòi bút sắc sảo, nhạy bén, đáp ứng mục đích cung cấp thông tin chuẩn xác, kịp thời, thường đi thẳng vài vấn đề. Tư duy của nhà báo là tư duy logic. Dù thuật, kể, suy ngẫm… tùy vào nội dung biểu đạt những nguồn tin đã được kiểm chứng. Khi nhà báo sử dụng lối tư duy logic, biện chứng khoa học thì nhà thơ sử dụng lối tư duy hình tượng văn học. Nhà báo, nhà thơ PĐM về hai lĩnh vực báo chí và thơ ca, đều thành công. Trong bài viết này, tôi xin trình bày những nhận định của mình về đời thơ của anh qua 4 mục sau:
- Thơ Phạm Đức Mạnh với quê hương
- Thơ về mẹ, và những kỷ niệm thời thơ ấu
- Thơ tình Phạm Đức Mạnh
- Thơ về những chiêm nghiệm về cuộc đời và nhân tình thế thái. 
1. Thơ Phạm Đức Mạnh với quê hương
Quê hương là một đề tài vô tận trong thơ anh. Đó là nỗi nhớ nơi anh đã sinh ra và lớn lên, đầy ắp cả một khung trời kỷ niệm. Sau này trong bước đường bôn ba: khi là người lính chiến đấu ở mặt trận Căm Pu Chia, khi trở về với vai trò nhà báo, quê hương thường trực trong tâm khảm của anh với nỗi thương nhớ không bao giờ vơi cạn. Nếu Nguyễn Hoài Vũ nói về quê hương là: “Đất khách muôn trùng sao nhỏ hẹp/ Quê nhà một góc nhớ mênh mang” Thì Nguyễn Bùi Vợi là: “Dẫu lưu lạc khắp chân trời góc bể/ Giấc mơ nào cũng bóng dáng quê hương”. Còn nhà thơ PĐM với quê hương như thế nào chúng ta hãy lần theo cảm xúc của anh. Trước hết hãy nghe anh giới thiệu về miền quê của anh và lý do xa quê:
“Sinh ra trên đất Xuân Trường
Một mình phiêu bạt tứ phương cả đời”
(Ôm Cơn Mê - Tập thơ Đong Đầy Kỷ Niệm)
“Phải xa quê hương, rời vòng tay mẹ
Tự ru mình trong vũ điệu chiến tranh”
(Chẳng dại khờ - Tập thơ Nếu Mai Không Còn Mẹ)
Hành trang mang theo nỗi nhớ quê có dấu ấn mối tình đầu khó phai:
“Gói cả hồn em vào miền thao thức
Lại bồn chồn ôm hương nhớ xa quê”
(Gỡ Trăng - Tập thơ Đếm Lãi Nụ Cười)
Trên bước đường bôn ba ấy cho đến khi tóc đã ngả màu phai. Anh đã xa quê mấy chục năm có lẻ, nhưng nỗi nhớ quê vẫn đau đáu không nguôi:
“Sóng đời va đập hoàng hôn
Để khi tóc bạc bồn chồn nhớ quê”
(Rủ gió về làng - Tập thơ Đong Đầy Kỷ Niệm)
Anh nhớ quê, là nhớ đến những năm tháng bên mẹ với những kỷ niệm trong những năm tháng đói nghèo của quê hương anh mà cũng là của nỗi khốn khó chung của đất nước thời chiến tranh và thời hậu chiến chưa lâu:
“Nhớ hương quê - canh cua mẹ nấu
Đã dìu tôi qua năm tháng đói nghèo
Thời xa ấy bây giờ thêm khắc khoải
Cứ đêm về hồn lại vướng trăng treo”
(Hương quê - Tập thơ Đong Đầy Kỷ Niệm)
Những hình ảnh thân quen như “ngọn gió ngồng”, là “hương lúa” thấm giọt mồ hôi của mẹ anh, của nhưng người thân trên cánh đồng đong đầy trong ký ức của anh:
“Về quê ngắt ngọn gió ngồng
Ôm hương lúa chín thăn nồng mồ hôi”
Tìm về ký ức xa xôi
Đã cho tôi có cuộc đời hôm nay”
(Nỗi niềm -Tập thơ Đong Đầy Kỷ Niệm)
“Về quê dạo chợ hồn quê
Mưa bay lất phất gió tê tê lòng
Đường làng ai dát chờ mong
Bước tình xa nhớ trổ đòng vấn vương”
(Chợ quê -Tập thơ Ngón Tay Mặt Trời)
Tết đến xuân về, khi không về được do bận công việc hay những lý do ngoài ý muốn anh không có mặt để đón xuân tại quê nhà thì tấm lòng anh cũng khắc khoải về nơi ấy:
“Đem xuân gửi hết quê nhà
Một mình vui với cờ hoa xứ người”
(Dỗ ru số phận - Tập thơ Ngón Tay Mặt Trời)
“Một chút tình xuân gửi quê nhà
Cho lòng ấm lại chốn phương xa
Quên đi tất cả buồn năm cũ
Vui với xuân non rực sắc hoa”
(Tình xuân -Tập thơ Đong Đầy Kỷ Niệm)
Nỗi nhớ nhung như là cơn khát của kẻ xa quê muốn về ngụp lăn trong bầu không khí miền quê, nghe giọng nói ấm áp vùng miền mà đôi khi chỉ là một điều giản đơn ước vọng anh gửi vào thơ:
“Cho tôi chở hết khát khao
Về làng uống ngụm nước ao lóng phèn”
(Cho tôi -Tập thơ Nếu Mai Không Còn Mẹ)
Đối với nhà thơ Đỗ Trung Quân: “Quê hương là đường đi học”, là “ Mẹ về nón lá nghiêng che”,  thì quê hương của Phạm Đức Mạnh cũng gắn với những con đường, là tiếng ve, mùa hè, mùa đông, chút nắng mới và những lời hẹn hò của tình đầu một thuở:
“Cho tôi về lại con đường
Ngọt ngào ve chín vấn vương học trò
Vuốt sầu đông lạnh nằm co
Sớt chia nắng mới hẹn hò cùng em”
(Cho tôi - Tập thơ Nếu Mai Không Còn Mẹ)
Những khi có dịp trở về, quê hương vẫn còn đây nhưng đã vắng bóng những người thân yêu nhất. Cha mẹ anh đã đi vào cõi vĩnh hằng. Về với quê hương, với ngôi nhà năm xưa, lòng anh không khỏi dâng lên nỗi ngậm ngùi thương nhớ. Câu thơ dùng thủ pháp câu hỏi tu từ càng xoáy vào tâm can người đọc nỗi buồn thiếu vắng song thân không gì bù đắp nổi:
“Đã về quê mẹ đây rồi
Sao không thấy dáng mẹ ngồi đón ta
Đâu rồi hơi ấm của cha
Chờ con người lính xa nhà về thăm”
(Cho tan cơn khát - Tập thơ Đong Đầy Kỷ Niệm)
“Chiều chiều khoan giếng hoàng hôn
Múc từng gàu nhớ bồn chồn thương quê
Đổ vào dòng khát xuôi về
Con sông thơ ấu lời thề năm xưa”
(Cha ở đâu - Tập thơ Nếu Mai Không Còn Mẹ)
Nhìn cảnh người ta rê thóc anh càng nhớ mẹ hơn, nhớ hình dáng mẹ tảo tần chắt chiu hôm sớm luôn thường trực trong nỗi nhớ của anh. Được thể hiện qua những câu thơ sử dụng phép đảo ngữ có giá trị nhấn mạnh một cách rất ấn tượng và biểu cảm:
“Thời gian bàng bạc mờ trôi
Góc sân xưa vắng mẹ rồi còn đâu
Thinh không lẻ áng mây sầu
Liêu xiêu bóng mẹ đêm thâu tảo tần”
(Rê thóc - Tập thơ Nếu Mai Không Còn Mẹ)
Mỗi mùa đi qua đều gợi cho anh một sự liên tưởng về đặc trưng quê hương anh. Anh nhớ quê hương trong cả bốn mùa, được thể hiện qua thể thơ năm chữ với nghệ thuật nhân hóa “mùa đông khóc” như tiếng lòng của anh đang nức nở?:
“Gió Kim mùa đông khóc
Buốt lòng người xa quê
Hình như ai vẫn đợi
Xuân thơm bao giờ về?”
(Chiều soi gương - Tập thơ Ngón Tay Mặt Trời)
Về quê, về với khung trời kỷ niệm, anh như tìm lại một thời thơ ấu, nhưng đâu rồi, tuổi thơ đã lùi vào dĩ vãng, còn lại dáng thu dường như cũng buồn gầy đi đôi chút:
“Vén trời tìm thuở thơ ngây
Lời ru thất lạc héo gầy dáng thu”
(Gió giật mình - Tập thơ Ngón Tay Mặt Trời)
Xa quê, những khi tiết trời trở, một trận mưa về, anh cũng dường như nghe ngai ngái mùi mưa thơm ở quê anh ngày nào. Hình tượng mưa thơm là một sáng tạo rất mới của Phạm Đức Mạnh. Trong mưa anh còn nghe được cả mùi hương bưởi, mùi rơm rạ trên cánh đồng quê anh:

“Bất ngờ trời rắc mưa thơm
The the hương bưởi, mùi rơm quê nhà”
(Mưa thơm - Tập thơ Ngón Tay Mặt Trời)
“Dù đâu chớp bể mưa nguồn
Sông thương đời mẹ, nhớ luôn dạt dào
Vẫn đầy hồn sóng nôn nao
Để ta uống mãi ngọt ngào tình quê”
(Sông ơi! - Tập thơ Nếu Mai Không Còn Mẹ)
Mùa đông về hay mùa mưa, anh gửi vào thơ anh nỗi thương quê rét buốt, mưa phùn, có chút hờn trách gió bởi thương lũ trẻ lấm bùn khi chạy nhảy chơi xuân:
“Ta xin hồn gió đa đoan
Đừng mang rét buốt vây làng lạnh run
Trời thương đừng rắc mưa phùn
Bàn chân lũ trẻ lấm bùn chơi xuân”
(Tết này - Tập thơ Nếu Mai Không Còn Mẹ)
Với thủ pháp nhân hóa, câu hỏi tu từ và liên tưởng, anh nhắn gửi về dòng sông hoài niệm, những ngày trốn mẹ đi chơi, ký ức ùa về trong thơ:
“Sông ơi còn giữ tuổi thơ
Ngày ta trốn mẹ tróc bờ phù sa
Chiếc roi mẹ giắt hiên nhà
Liếc nhìn đã thấy thịt da tím bầm”
(Sông ơi! - Tập thơ Nếu Mai Không Còn Mẹ)
Quê hương còn gắn liền với mối tình đầu rất ngọt ngào và lãng mạn nhưng đành dang dở chia xa nhưng những kỷ niệm chưa bao giờ bôi xóa trong anh:
“Người xưa còn nhớ ta không
Bỏ mùa đông tủi lấy chồng nơi xa
Bao nhiêu kỷ niệm trắng nhòa
Chỉ còn ta với chính ta khóc - cười”
(Sông ơi! - Tập thơ Nếu Mai Không Còn Mẹ)
2. Thơ tình của Phạm Đức Mạnh
Mảng thơ tình chiếm vị trí quan trọng trong đời thơ của anh với những vần thơ chất chứa đủ các cung bậc của tình yêu: Tha thiết, đắm say, ngọt ngào, lãng mạn… Trong tất cả cả các tập thơ viết về đề tài quê hương, tuổi thơ, người thân… đều có đan xen trong đó những bài thơ tình. Mới đây anh vừa xuất bản riêng chỉ dành cho thơ tình đó là tập “Em Đừng Rủ Nhớ Đi Xa”:
“Yêu em yêu rã cả hồn
Nhớ em cháy cả hoàng hôn mỗi chiều”
(Vẫn yêu - Tập thơ Nếu Mai Không Còn Mẹ)
Đã không yêu thì thôi mà đã yêu phải yêu thiết tha, yêu hết mình, không hề toan tính:
“Anh nguyện làm con ong cần mẫn
Dù một lần say chết với em thôi”
(Lỡ vô tình - Tập thơ Nếu Mai Không Còn Mẹ)
Anh còn miêu tả cụ thể hóa nỗi nhớ trong tình yêu bằng con số cụ thể 1/1000 giây. Có nghĩa là nỗi nhớ cồn cào da diết không một phút giây nào thôi nhớ em kể cả trong mơ:
“Cứ 1/1000 giây lại nhớ em
Cồn cào cơn khát cứ đầy thêm
Bốn mùa nhớ nhớ chồng lên nhớ
Mắt ngủ vẫn cười mơ thấy em”
(Nhớ - Tập thơ Ngón Tay Mặt Trời)
Anh đưa vào thơ những thi liệu tuy không mới bởi vì nó đã có trong mặt thi ca từ thế kỷ trước như là “tia nắng, hương kỷ niệm, nụ hôn” nhưng khi được anh chọn lọc, gieo vần một cách hợp lý để mở ra một sắc thái cảm xúc mới, bằng ngôn ngữ bình dị trong sáng và dễ hiểu tạo nên những vần thơ thật đẹp, thật nồng nàn, lãng mạn làm lay động lòng người.
“Vườn yêu xưa ấy hẹn em
Bâng khuâng tia nắng loa kèn còn đây…
… Giữ hương kỷ niệm không tàn
Vườn yêu em mãi nồng nàn nụ hôn”
(Vườn yêu - Tập thơ Nếu Mai Không Còn Mẹ)
Diễn tả mãnh lực của tình yêu, thi nhân sử dụng thủ pháp nghệ thuật so sánh làm cho câu thơ đầy sức biểu cảm:
“Em là ngải, là bùa mê
Hồn anh quên mất lối về tại em”
(Tại em - Tập thơ Ngón Tay Mặt Trời) 
“Tại em gieo gió vấn vương
Khiến anh xây xẩm lạc đường duyên tơ”
(Tại em - Tập thơ Nếu Mai Không Còn Mẹ)
Phạm Đức Mạnh đưa vào thơ lục bát những hình tượng đẹp bằng thủ pháp ẩn dụ. Si tình đến thế là cùng thi nhân ơi! Khi anh không tiếc gì với nàng thơ, tặng hết cho em những gì tươi sáng nhất, đẹp đẽ nhất của tâm hồn anh, cuộc đời anh cho em. Nếu còn thiếu anh có thể vay thêm đất trời những gì tinh túy nhất, rực rỡ nhất để tặng em. Tôi tin rằng trước lời tỏ tình này nàng thơ không thể không xiêu lòng. “Thôi đành mang tiếng đa đoan
Tặng em luôn cả nắng vàng hồn anh”
(Vay nắng - Tập thơ Nếu Mai Không Còn Mẹ)
Thi nhân cũng đưa một chút hờn ghen rất dễ thương vào thơ tình để các cung bậc yêu đương được tròn đầy như tình yêu vốn có:
“ Xin em giấu nụ cười xinh
Chỉ mình anh nhớ, chỉ mình anh thôi… 
… Xin em mở cửa giấc mơ
Đón anh dệt nốt ý thơ đa tình”
(Xin em - Tập thơ Nếu Mai Không Còn Mẹ)
Anh sử dụng nghệ thuật ẩn dụ và hình tượng “chết đuối trong thơ” để miêu tả nguyên nhân của nỗi nhớ. Giọng thơ đi vào chiều sâu tâm tình:
“Đêm nào trời cũng ngủ mơ
Chắc ta chết đuối trong thơ nhớ nàng”
(Trời ngủ mơ - Tập thơ Ngón Tay Mặt Trời)
Anh cũng thể hiện những ngọt ngào lãng mạn trong thơ tình bằng những vần thơ năm chữ rất thành công:
“Ai rót vào giấc mơ
Mật ái ân ngọt lịm
Anh về mùa trăng chín
Hương ngát đầy hồn em”
(Giấc mơ khóc cười - Tập thơ Em Đừng Rủ Nhớ Đi Xa)
“Chỉ cần cây viết mộng
Tôi nhốt cả bầu trời
Em ngồi oan trong ấy
Thấm ngục tù nhớ tôi”
(Nhốt trời - Tập thơ Em Đừng Rủ Nhớ Đi Xa)
Thi nhân ví mình như khách lãng tử, chỉ đi “mót gió”, “lượm trăng” vậy thôi! Đôi khi không cố ý nhưng vô tình gặp em thì đột nhiên tình em như cơn lũ quét có thể cuốn phăng tâm hồn tôi qua hình ảnh ví von làm cho câu thơ tràn đầy xúc cảm:
“Tôi đi mót gió lựa trăng
Bị em lũ quét cuốn phăng mất hồn”
(Đời hoang - Tập thơ Ngón Tay Mặt Trời)
“Cầu xin đức Phật từ bi
Người em mong đợi ước gì là… tôi”
(Ước gì - Tập thơ Ngón Tay Mặt Trời)
Bằng những câu thơ mang tính ước lệ cao, anh phác họa người anh yêu dấu qua các cụm từ “má lúm đồng tiền”, “mắt lụa”…“đảo điên kẻ thèm” cũng đủ hiện ra trước mắt người đọc một giai nhân đầy quyến rũ cho anh gieo khát vọng ước ao hạnh phúc trong biển tình dấu ái:

“Che em má lúm đồng tiền
Cho tôi mắt lụa đảo điên kẻ thèm
Để còn chỉ anh với em
Mở toang niềm nhớ say men tình nồng”
(Che - Tập thơ Em Đừng Rủ Nhớ Đi Xa)
Thơ Phạm Đức Mạnh phảng phất chất ca dao ở những vần thơ lục bát, bởi có lẽ thời thơ ấu được đắm mình trong những lời ru của mẹ. Những hình ảnh “trăng tròn” “trăng khuyết” và các motip đầu câu “ước gì…” “Thôi đành…” đó cũng là cội nguồn văn hóa dân tộc mà chúng ta có sự kế thừa, ai cũng ít nhiều ảnh hưởng khi làm thơ lục bát. Anh cũng có ít nhiều ảnh hưởng phong cách nghệ thuật của các bậc tiền bối thơ tình như Nguyễn Bính, Hàn Mạc Tử. Thủ pháp nghệ thuật dùng câu hỏi tu từ, đưa vào thơ những hình ảnh “gió, trăng” là những thi liệu không mới, nhưng anh đã chọn đưa vào thơ một cách kế thừa và sáng tạo thành những vần thơ hay ấn tượng và cũng rất riêng. Nếu trăng của Hàn Mạc tử là: “Trăng nằm sóng soãi trên cành liễu/ Đợi gió đông về để lả lơi” còn “Gió” của Nguyễn Bính là: “Gió mưa là bệnh của trời/ Tương tư là bệnh của tôi yêu nàng” thì ở Phạm Đức Mạnh những thi liệu này anh sử dụng theo cách riêng bằng thể loại thơ bảy chữ tạo thành những vần thơ có thi ý ngọt ngào, lãng mạn và đắm say:
“Gió đã kề môi đêm đã say
Sao anh còn vương vấn với ngày
Tình em đã chín mùi hương mộng
Trăng khỏa thân chờ anh có hay”?
Nói đến tình yêu, không thể không nhắc đến mối tình đầu. Có lẽ đối với nhiều người đều có mối tình đầu rất ngọt ngào những cũng lắm đắng cay vì những lý do ngoài ý muốn. Chiến tranh, xa cách và ly biệt:
“Hoa gạo đầu làng vẫn đỏ trông
Duyên trăng dạ khúc dáng sông Hồng
Ngày tôi đi lính em quên đợi
Ngược dòng bỏ lại bến hư không”
(Hoài tường - Tập thơ Ngón Tay Mặt Trời)
Bỏ lại sau lưng những ước mơ còn dang dở, gác lại những ước mơ hoài bão, người lính ấy ra đi:
“Đêm chia tay thành phố lên đường
Ánh điện lung linh lòng em thêm nhớ
Lâu đài ước mơ xây còn dang dở
Hơi ấm đợi chờ đọng mãi trên môi”
(Đêm chia tay - Tập thơ Đong Đầy Kỷ Niệm)
Chiến tranh là khốc liệt, điều đó anh cũng hiểu nhưng người lính ấy vẫn cảm thấy có lỗi với mối tình đầu. Tình yêu đầu trong sáng, thơ mộng không sao quên được trong bước đường viễn chinh:
“Biết rằng có lỗi với em
Bước vào chiến dịch lỡ quên tháng ngày”
(Có lỗi - Tập thơ Đong Đầy Kỷ Niệm)
Thôi cũng đành chấp nhận chuyện nợ duyên chưa tròn dấu ái, xếp lại tình xưa vào ngăn kéo của ký ức với nhiều tiếc nuối. Ở đây ta thấy có sự gặp gỡ giao thoa ở tư tưởng với “mặt trời thi ca Nga”: “Tôi yêu em, yêu chân thành, đằm thắm/ Cầu cho em được người tình như tôi đã yêu em” (Puskin) đó là sự hi sinh cao thượng trong tình yêu:
“Tôi niệm tình xưa cuối trời mưa tím
Để cho em niềm hạnh phúc nguyên đầy
Dù phải lang thang kiếp luân hồi cay đắng
Tôi chẳng dại khờ lần nữa mất em”
(Chẳng dại khờ - Tập thơ Nếu Mai Không Còn Mẹ)
Đối với người vợ tào khang - người đi cùng anh đến cuối con đường hạnh phúc, anh cũng đã dành những vần thơ thật đẹp, son sắt nghĩa “gừng cay muối mặn”. Nhờ có em tôi mới trở về nguyên vẹn bản ngã là tôi như vốn có:
“ Mặt đời thường bạc như vôi
Sao em can đảm cho tôi trọ tình
Có em tôi chính là mình
Chọn dòng đổi phận dập dềnh sóng êm”
(Hai lần đò - Tập thơ Em Đừng Rủ Nhớ Đi Xa)
Tình yêu trong hôn nhân vẫn tròn đầy tha thiết, nồng nàn của thuở ban đầu gặp gỡ, tình đó cộng thêm cái nghĩa bền lâu để xây đắp hạnh phúc trong cuộc sống gia đình:
“Hai trái tim trong ngôi nhà mỗi tối
Vẫn bên nhau ngày tháng êm đềm…
… Vui đi em - còn bao điều mới lạ
Cho mình bên nhau như thuở nồng nàn”
(Vui đi em - Tập thơ Nếu Mai Không Còn Mẹ)
    Em xứng đáng bởi em nhân từ, đức hạnh biết vun vén, chăm lo gia đình, nuôi dạy con cái:
“Mỗi ngày trở về vườn xanh hi vọng
Em hân hoan gieo những hạt nhân từ
Mùa bội thu em hái về trĩu quả
Hạnh phúc ngọt ngào xóa hết sầu tư”
(Từ bữa ấy - Tập thơ Nếu Mai Không Còn Mẹ)
Tình nghĩa vợ chồng, luôn bên nhau chia sẻ vui buồn và anh nguyện là bờ vai vững chắc cho em để cùng nhau đi đến bến bờ hạnh phúc bên con cháu:
“Lúc buồn em tựa vào anh
Bao nhiêu cay đăng hóa thành bờ thương”
(Tựa vào anh - Tập thơ Đong Đầy Kỷ Niệm)
3. Thơ Phạm Đức Mạnh với song thân, chị em và mối tình đầu 
Trước hết anh là người con hiếu thuận. Anh đã giãi bày nỗi niềm rất đỗi chân thành trên những vần thơ dành cho song thân với tấm lòng biết ơn sâu nặng. Anh sử dụng biện pháp so sánh “Vòng tay mẹ” là “bầu trời” thể hiện qua những vần thơ lục bát rất ấn tượng:
“Khi con cất tiếng chào đời
Vòng tay mẹ ẵm là trời của con
Con tìm bầu sữa ngọt thơm
Con đâu hay mẹ sớm hôm nhọc nhằn”
(Lời mẹ - Tập thơ Đong Đầy Kỷ Niệm)
Thi nhân ghi lại cảm xúc của mình với nhiều thể loại phong phú. Lục bát truyền thống, thơ tự do, thơ 5 chữ, thơ 7 chữ, thơ 8 chữ…
“Năm tháng trôi
Chân mỏi gối mòn
Mẹ vẫn dành hết cho con miếng cơm manh áo
Khi dòng đời cứ dày thêm giông bão
Mẹ gồng mình che cho con bình yên”
(Con làm mẹ khóc - Tập thơ Đong Đầy Kỷ Niệm)
Những hy sinh mất mát của mẹ không thể đong đếm nổi khi nói về đức hi sinh, tảo tần chăm lo nuôi dạy con cái, ở khổ thơ này anh dùng động từ “vuốt” bên cạnh danh từ trìu tượng ‘thời gian” làm cho câu thơ đầy hình tượng, hàm súc và biểu cảm:
“Thương mẹ cả đời bốn mùa cặm cụi
Cố kéo dài ngày cho đủ miếng ăn
Đêm lặng lẽ vuốt thời gian phẳng lại
Để cho con êm ấm chỗ con nằm”
(Hương quê - Tập thơ Đong Đầy Kỷ Niệm)
“Mài tuổi xuân rũ cơn khó nhọc
Một đời tất tả vì con”
(Tấm áo thời gian - Tập thơ Nếu Mai Không Còn Mẹ)
Đối với cha, anh cũng thể hiện ơn đức cao dày khi viết về cha những vần thơ cảm động:
“Dẫu đời có bạc như vôi
Trần gian đã khác xa rồi ngày xưa
Dẫu cho tất cả dư thừa
Thiếu cha tôi sống vẫn chưa nên người”
(Cha - Tập thơ Đong Đầy Kỷ Niệm)

Được sinh ra, lớn lên trong vòng tay cha mẹ, cho ăn học nên người là niềm hạnh phúc không gì so sánh được. Nhà thơ PĐM đã nói lên điều đó là tiếng lòng của anh mà cũng là nói hộ cho tất cả những người con khi nghĩ về các bậc sinh thành nuôi dưỡng:
“Nuôi con khôn lớn đến giờ
Mẹ cha đánh đổi xác xơ cả đời
Ngoái nhìn về mẹ con ơi
Khi con đến những phương trời con mong”
(Lặng thầm - Tập thơ Nếu Mai Không Còn Mẹ)
Cha mẹ vắt sức nuôi con, nâng bước cho trưởng thành, như con chim đủ lông, đủ cánh bay xa. ít khi con đỡ đần hôm sớm để bưng tách trà dâng cha, bát canh dâng mẹ. Cũng bởi khoảng cách địa lý mà khi về cõi vĩnh hằng, không ít phận con cái cũng không kịp về đưa tiễn. Anh gửi vào trang viết những vần thơ đẫm nước mắt:
“Ngày cha đi xa - không kịp về tạ tội
Vành khăn chờ tôi côi cút giữa bàn thờ”
(Nước mắt đá - Tập thơ Đong Đầy Kỷ Niệm)
Người đọc chúng tôi chia sẻ với anh nỗi đau này. Nỗi đau chia cắt âm dương là nỗi đau không sao bù đắp được!:
“Nỗi đau lớn nhất trên đời
Mất cha, mất mẹ mồ côi một mình
Dù cho phú quý hiển vinh
Vẫn không đổi được nghĩa tình mẹ cha”
(Nỗi đau lớn nhất - Tập thơ Đong Đầy Kỷ Niệm)
“Mồ côi trắng ngõ tủi hờn
Ngôi nhà thiếu mẹ ngập cơn mưa đời”
(Nhớ mẹ - Tập thơ Đếm Lãi Nụ Cười)
Chiến tranh chấm dứt, hòa bình trở lại, lẽ ra mọi người được bên nhau nhưng nguyên nhân nào mà cảnh sum họp không đến như ý muốn:
“Chắp tay xin lạy đất trời
Chiến tranh cũng đã chết rồi từ lâu
Sao cha vẫn ở nơi đâu
Ta đi tìm mộ rách màu thời gian”
(Cha ở đâu - Tập thơ Nếu Mai Không Còn Mẹ)
Còn đâu nữa thiên đường tuổi thơ trong vòng tay của mẹ, được chăm bẵm trong mái ấm gia đình, dù nghèo mà vui. Tháng ngày ấy đã lùi xa, anh ngậm ngùi nuối tiếc thời gian một đi không trở lại:
“Bữa cơm rau ghém, dưa, cà
Giá như còn mẹ nếp nhà vẫn vui
Vịn đêm con tựa ngậm ngùi
Vầng trăng cổ tích bạc mùi thời gian”
(Giá như còn mẹ - Tập thơ Đếm Lãi Nụ Cười)
Ở khổ thơ này anh thể hiện cách viết đầy sáng tạo. “Vịn” và “tựa” “ vớt” là những động từ được đặt bên cạnh những danh từ trìu tượng: “Vịn vào đêm”, “tựa vào nỗi ngậm ngùi” “vớt nhặt tuổi thơ”… tăng giá trị biểu đạt. Câu thơ gợi cho người đọc cũng thấy được sự chênh chao, hụt hẫng khi không còn mẹ. Dáng mẹ hao gầy, mái tóc bạc phơ vẫn in rõ nét trong ký ức của anh. Hình ảnh “mái tóc trộn mây” - mái tóc trộn màu thời gian là một hình ảnh đẹp. Anh cũng đã dành những vần thơ tỏ lòng biết ơn người chị dã hi sinh hạnh phúc riêng của mình để nuôi em ăn học:
“Chị tôi gác chuyện lấy chồng
Bao năm tối mặt gánh gồng nuôi em”
(Chị tôi - Tập thơ Đong Đầy Kỷ Niệm)
Tuổi thơ của anh trôi qua trong chiến tranh, cũng gian nan như bạn bè cùng trang lứa. Tôi chợt nhớ đến câu thơ của nhà thơ Trường Hải:“ Khi lịch sử quăng quê hương vào gió bụi/Tuổi thơ tôi cháy sém những trang đầu”. Còn với PĐM:
“Tuổi thơ tôi
Ngủ trên làn bom
Chiếc mũ rơm ngăn bầu trời rạn vỡ”
(Tuổi thơ - Tập thơ Đong Đầy Kỷ Niệm)
Nhà thơ Phạm Đức Mạnh lưu lại trong thơ những thiệt thòi, thiếu thốn và mạng sống mong manh của thế hệ anh - những trẻ em sinh ra trong chiến tranh:
“Tuổi thơ tôi không có mùa thu
Không có trăng rằm phá cỗ
Tôi sống giữa nỗi đau
Trắng đêm không ngủ
Hồi hộp lo âu Cái chết treo lơ lửng trên đầu”
(Tuổi thơ tôi - Tập thơ Đong Đầy Kỷ Niệm)
Tuy vậy anh vẫn rất cố gắng trên hành trình chinh phục con chữ một cách đầy khát vọng:
“Con đường tôi vẫn qua đây
Một thời thơ ấu nhặt đầy tiếng ve… 
… Tôi yêu trang sách học trò
Trong veo ý nghĩ, ước mơ giăng đầy”
(Ước gì - Tập thơ Đong Đầy Kỷ Niệm) 
4. Thơ Phạm Đức Mạnh về những chiêm nghiệm về cuộc đời và nhân tình thế thái 
“Giật mình đi hết đời thơ
Tôi chưa hiểu hết bến bờ khổ đau…
Vì sao ánh mắt mẹ sầu
Vì sao cha mẹ xa nhau đến giờ”
(Ước gì - Tập thơ Đong Đầy Kỷ Niệm)
Năm tháng trôi đi, hết đời lính trận mạc bên kia biên giới, anh trở về đời thường với công việc mới, cũng nếm đủ những vị đời chua chát nhưng cũng được bù đắp bằng những ngọt ngào nở hoa:
“Nghe con sóng xô hai bờ thương nhớ
Tôi giật mình đã quá tuổi bốn mươi… 
… Khi nếm đủ biển đời cay đắng
Niềm vui e ấp mới sinh chồi”
(Tuổi bốn mươi - Tập thơ Đong Đầy Kỷ Niệm)
Tổng kết lại những gì anh đã trải qua, thi nhân có những chiêm nghiệm về cuộc đời, nhìn đời nhẹ nhõm cũng gần với tư tưởng của cố thi sĩ Bùi Giáng “Ta cứ ngỡ trần gian là cõi thật/ Thế cho nên tất bật đến bây giờ”, “Ta cứ ngỡ” hóa ra là không phải, những bon chen rồi cũng chẳng có ý nghĩa gì khi biết rõ trần ai là cõi tạm. Những câu thơ của PĐM có tính triết luận nhẹ nhàng:
“Cuộc đời là kiếp đi vay
Trăm năm phải trả tháng ngày trần gian
Giành nhau son thếp - lộc vàng
Cũng về nơi ấy - nào mang được gì”
(Tự răn - Tập thơ Đong Đầy Kỷ Niệm) 
“Thôi đành tắm cuộc bể dâu
Khoáng khua sóng đắng bạc đầu khóc quê
Trong mơ lưu lạc trở về
Quỳ hôn lòng mẹ tái tê mong chờ”
(Phiêu dạt - Tập thơ Ngón Tay Mặt Trời)
Phiêu bạt nơi đâu cũng mơ về quê cũ nơi có bóng dáng mẹ hiền từng chờ anh bên bậc cửa.
“Có lẽ mùa thu gọi
Nắng buồn vội đi mau
Lá vàng rơi về cội
Để thời gian thay màu”
(Thu gọi - Tập thơ Ngón Tay Mặt Trời)
“Đời còn sót mỗi nụ cười
Nuôi hồn thơ vụng sáu mươi thu gầy
Gió đừng lúng liếng qua đây
Để tình thương mẹ vẫn đầy hương xuân”
(Với gió tuổi sáu mươi - Tập thơ Đếm Lãi Nụ Cười)
Như đã nói ở trên ngôn ngữ báo chí khác với ngôn ngữ thơ nhưng đôi khi trong anh cũng có chút ảnh hưởng của nghề nghiệp bởi anh làm báo về tài chính nên trong thơ có từ: vốn, lãi, sinh lời… tạo nên nét hóm hỉnh trong thơ:
“Tròm trèm tuổi đã sáu mươi
Khấu hao vốn liếng còn lời tí ti
Đường đời dài ngắn sá chi
Chừng nào cụt vốn thì đi lên chùa”
(Tròm trèm - Tập thơ Đếm Lãi Nụ Cười) 
“Trăm mùa xuân tặng em chắc đủ
Chút xuân dư anh làm vốn riêng mình
Phòng bất trắc lúc con tim mỏi mệt
Khi một mình còn chút lãi hồi sinh”
(Trái tim ngoan - Tập thơ Em Đừng Rủ Nhớ Đi Xa)
Cuộc đời và những thăng trầm dâu bể, với những được mất đã trải qua có lẽ điều quan trọng để cân bằng cuộc sống là thơ. Nếu nói anh làm báo để sống và nuôi dưỡng hồn thơ cũng không sai. Anh đến với thơ để tìm phút giây yên bình trước những bộn bề của cuộc sống. Cũng nhờ thơ mà cuộc sống tinh thần trở nên phong phú để yêu đời, yêu người và yêu cuộc sống hơn!:
“Giàu, nghèo đổi hết thành thơ
Tình phiêu phiêu vỗ trắng bờ sông ngân?
(Ngày xưa - Tập thơ Nếu Mai Không Còn Mẹ)
Nếu cuộc sống vật chất đôi lúc có phần eo hẹp, nhưng thơ thì lúc nào cũng sẵn có nên cuộc sống vẫn ổn, vẫn có động lực để vượt qua:
“Phiên chợ sớm mai đồng lương còm đã hết
Trong ví đời chỉ còn những vần thơ”
(Mất ngủ - Tập thơ Đếm Lãi Nụ Cười)
Trong cuộc đời đối với đa số con người ta không chỉ có hoa hồng, mà đôi khi cũng còn nếm cả gai thì quả thật thơ đã cứu cánh, vỗ về tâm hồn thi nhân để cuộc sống có ý nghĩa hơn!:
“Cứ mỗi đêm thức dậy
Anh rửa mặt bằng thơ
Đánh răng bằng dấu cảm
Ăn sáng bằng ước mơ”
(Đầy trong thương nhớ - Tập thơ Em Đừng Rủ Nhớ Đi Xa)
Tuổi xế chiều của đời người, bây giờ anh có quyền được nghỉ ngơi an dưỡng với một tâm hồn yêu đời, yêu cuộc sống bên mái ấm gia đình cùng người thân, con cháu, thú vui điền viên, anh có cách nhìn đời nhẹ như gió thoảng:
“Về hưu!
Thoải mái nụ cười từ thiện
Thú điền viên đây đó quê nhà
Vui với trẻ quyến lòng nội ngoại
Thanh thản nhìn đời nhẹ bước đi xa”
(Về hưu - Tập thơ Nếu Mai Không Còn Mẹ)
Nghệ thuật thơ Phạm Đức Mạnh ở bút pháp hiện thực và lãng mạn, ngôn ngữ bình dị trong sáng, dễ hiểu, kết hợp với cách lập tứ, gieo vần khéo léo. Anh lựa chọn thi liệu, thi ảnh đưa vào thơ rất ấn tượng và kết hợp với các biện pháp tu từ như: ẩn dụ, hoán dụ, ví von so sánh, nhân hóa, đảo ngữ, dùng câu hỏi tu từ… Anh đã viết nên những vần thơ rất có giá trị biểu cảm, lay động lòng người. Thơ anh chưa phải bài nào cũng hay, câu nào cũng hay nhưng với số lượng sáng tác đồ sộ bạn đọc dễ tìm thấy những câu thơ tài hoa trong nhiều bài thơ hay, nhiều câu thơ tâm đắc cho riêng mình mỗi khi có cùng tâm trạng. Có những bài thơ mới đọc lên đã thấy hay. Nhưng cũng có những bài thơ cần đọc kỹ mới khám phá ra những tầng nghĩa và thông điệp nhắn gửi của bài thơ. Từ đó mới cảm nhận được hết vẻ đẹp từ những sáng tác của anh. Cũng có bài thơ chưa thực sự hay với người này nhưng lại hay với người khác khi người đọc tìm được tiếng nói tri âm đồng cảm và sẻ chia. Nhưng điều ai cũng có thể nhận ra là thơ trữ tình của nhà thơ Phạm Đức Mạnh như những khúc tâm tình nhẹ nhàng đi vào lòng người để rồi đọng lại là tình yêu đời, yêu người, yêu cuộc sống. Thơ quả là sự giải bày là tiếng lòng của thi nhân. Chúng ta trân trọng những đóng góp của nhà thơ PĐM. Những tác phẩm của anh đã thể hiện một sự lao động nghệ thuật nghiêm túc để rút “sợi tơ lòng”, cống hiến cho độc giả những câu thơ mang nặng tình đời đầy thi vị và cũng rất sáng tạo trong cách sử dụng biến hóa ngôn từ. Đó là những vần thơ cảm hứng trữ tình biểu lộ một hồn thơ tràn đầy tình yêu quê hương, yêu người và yêu đời tha thiết.    
Chúc anh có nhiều sức khỏe để tiếp tục có những đóng góp mới cho nghệ thuật thi ca. Bạn đọc đã và sẽ tiếp tục khám phá những tác phẩm đã xuất bản của anh và có quyền hy vọng, chờ đón những sáng tác mới của anh trong thời gian tới!.

Sài Gòn, ngày 5/7/2021

Hoàng Thị Bích Hà

Theo https://www.vanchuongviet.org/