Paulo Coelho, nhà văn có tác phẩm
được đọc nhiều nhất thế giới
Sinh năm 1947 tại Rio de Janeiro, Brazil, 40 tuổi mới viết và
xuất bản cuốn sách đầu tiên, Paulo Coelho được xem là nhà văn (còn sống) được
đọc nhiều nhất thế giới: tuy số lượng tác phẩm đến nay chỉ trên 20 cuốn, nhưng
đã phát hành đến 86 triệu bản tại 150 quốc gia, trong đó có nhiều cuốn luôn ở
trong danh sách best-seller.
Tuổi thơ của Paulo Coelho được đánh dấu bởi những thái độ và
hành động phản kháng: chống đối những ép buộc, gò bó của gia đình; chống đối kỷ
luật nghiêm ngặt, hà khắc của trường dòng, nơi ông theo học. Bố ông là kỹ sư, rất
mong con sẽ nối nghiệp mình, nhưng ngay khi mới mười lăm tuổi, ông đã bày tỏ ước
nguyện muốn trở thành nhà văn. Mẹ ông rất ngạc nhiên (và không hài lòng) về
điều này. "Ba con là kỹ sư. Ông là người chuộng lẽ phải, biết lý luận,
luôn có một cách nhìn thực tế về thế giới. Con có hiểu nhà văn thực sự là người
thế nào không?" Sau khi tìm hiểu, ông tự giải đáp:
+ Nhà văn là người lúc nào cũng mang kính và không bao giờ chải
đầu. Một nửa thời gian, nhà văn tỏ ra tức giận về mọi chuyện, một nửa khác thì
thất vọng. Ông ta dành ra phần lớn cuộc đời mình nơi các quán rượu, tranh luận
với các nhà văn khác, cũng tóc tai rối bù và mang kính. Ông ta luôn nói những
điều "sâu sắc". Ông luôn có những ý tưởng lạ lùng cho cốt truyện của
tác phẩm sắp tới của mình và ghét bỏ tác phẩm ông vừa xuất bản.
+ Nhà văn có nhiệm vụ là không bao giờ được thế hệ của mình
hiểu được, tự cho là mình đã sinh ra vào một thời đại tầm thường, và tin rằng
được người khác hiểu có nghĩa là đánh mất đi cơ hội được xem như là thiên tài.
Nhà văn đọc lại và sửa lại mỗi câu mình viết rất nhiều lần. Vốn từ vựng của một
người trung bình bao gồm 3.000 từ, một nhà văn thực thụ không bao giờ dùng đến
từ nào trong số đó, bởi viø trong từ điển còn có tới 189.000 từ khác, và nhà
văn không phải là người trung bình.
+ Nhà văn muốn nói điều gì thì chỉ những nhà văn khác mới hiểu
được. Tuy vậy ông ta vẫn ghét tất cả những nhà văn khác vì họ lúc nào cũng dùng
mánh khóe để giành lấy những khoảng trống do văn học sử từ nhiều thế kỷ để lại.
Và như thế, nhà văn và những người đồng hạng với mình luôn cạnh tranh để giành
giải thưởng "cuốn sách phức tạp nhất" và người thắng giải là người
biết viết sao cho khó đọc nhất.
+ Khi được hỏi đang đọc gì, nhà văn luôn nhắc đến một cuốn
sách mà chưa ai từng nghe nói đến.(...)
Nghe những lời này, bà mẹ lại càng ngạc nhiên hơn.
"Nhưng dù sao, làm kỹ sư dễ dàng hơn nhiều con ạ. Vả lại, con có
mang kính đâu." (1)
Lo ngại trước xu hướng có vẻ bất bình thường này, năm ông mười
bảy tuổi,gia đình đưa ông vào điều trị tại một bệnh viện tâm thần. Ba lần ông
tìm cách thoát khỏi nơi này và chỉ thực sự trở lại cuộc sống gia đình năm hai
mươi tuổi. Về việc này, ông cho rằng: "Cha mẹ tôi làm điều này không
phải để tôi phải khổ, chẳng qua họ chẳng biết làm gì khác.Họ làm vậy không phải
để hại tôi, mà để cứu tôi thôi." Sau đó, để cha mẹ vui lòng, ông ghi
tên học luật, nhưng chỉ một năm thì bỏ.
Năm 1970, 23 tuổi, Paulo Coelho du lịch sang các nước Peru,
Bolivia, Chile, Mexico, rồi đến Châu Âu và Bắc Phi. Hai năm sau, ông về lại
Brazil, tham gia tích cực vào phong trào hippie, lúc này đang phát triển mạnh.(2) Ông
gặp Raul Seixas và trở thành người viết ca từ cho nhà soạn nhạc và ca sĩ nổi tiếng
này. Trong nhiều năm, cả hai đã làm dấy lên phong trào nhạc rock và gây được tiếng
vang lớn. Thời gian này, ông làm quen và chẳng bao lâu kết hôn với họa sĩ
Cristine. Cuộc đời nhiều biến động của Paulo Coelho lại ghi thêm một sự kiện
đáng nhớ: do tham gia nhiều tổ chức văn hóa nghệ thuật, năm 1974, ông bị bắt
giam vì bị cho là có nhiều hoạt động nhằm lật đổ chế độ độc tài Brazil, may nhờ
hồ sơ ghi lại những năm ở bệnh viện tâm thần nên ông sớm được thả. Sau đó, ông
tham gia viết bài cho các tạp chí ca nhạc, cho đến năm 1978, không chịu nổi nhịp
sống nhàm chán, ông bỏ việc và bỏ luôn cả vợ, để trở lại Châu Âu du lịch. Ông dừng
chân tại Hà Lan, Pháp, Tây Ban Nha, và trên con đường hành hương Compostelle
ông quyết định trở thành tín đồ đạo Cơ đốc và bắt đầu chú tâm hơn vào việc thực
hiện ước mơ trở thành nhà văn mà ông hằng ấp ủ từ hồi nhỏ. Tất cả những trải
nghiệm này được ông thuật lại trong "Người hành hương", cuốn
sách đầu tiên của ông, xuất bản năm 1987. Một năm sau, ông viết cuốn Nhà
Giả Kim, ban đầu chỉ phát hành 900 bản tại một nhà xuất bản nhỏ ở Brazil, ít
lâu sau, ông giao cho một nhà xuất bản khác và nhanh chóng sách được đón nhận nồng
nhiệt, không những chỉ ở trong nước mà trên khắp thế giới. Tính đến nay đã có
65 triệu bản, được dịch ra 71 ngôn ngữ, mới nhất là bản dịch sang tiếng Malta,
một đảo quốc ở Địa trung Hải (3).
Nhà Giả Kim là câu chuyện đầy ẩn dụ về cuộc phiêu lưu của
chàng trai trẻ Santiago. Trong khi bố mẹ cậu kỳ vọng cậu trở thành linh mục thì
Santiago chọn làm người chăn cừu để thực hiện được mơ ước được chu du đây đó. Cậu
thường mơ thấy một đứa bé dẫn cậu đến chân Kim tự tháp và bảo rằng nơi đây chôn
giấu một kho báu lớn. Cậu tìm đến một người giải mộng và được trả lời:
"Giấc mơ là ngôn ngữ của Chúa. Nếu Người nói bằng ngôn ngữ thế gian
thì ta giải được. Nhưng nếu Người nói bằng ngôn ngữ của tâm linh thì chỉ mình cậu
có thể hiểu được thôi." Cậu quyết định từ bỏ đàn cừu đã gắn bó với
mình lâu nay để lên đường tìm sang Ai Cập.. Trên bước đường phiêu lưu đầy khó
khăn, trắc trở, chàng đã làm nhiều việc, gặp nhiều người và chuyện trò với mỗi
người để dần dần tự giải được giấc mơ của chính mình. Khi đến một ốc đảo, cậu
được khuyên nên dừng chân bởi phía trước cậu là chiến tranh giữa các bộ tộc. Rồi
cậu gặp Fatima, cô gái trên sa mạc và đem lòng yêu ngay từ cái nhìn đầu tiên.
Chàng vấp phải một sự lựa chọn nghiệt ngã: Ở lại với tình yêu hay tiếp tục lên
đường thực hiện ước mơ? Cậu quyết định tạm biệt người yêu và đi tiếp cuộc hành
trình đầy gian nan. Dọc suốt chặng đường dài trước mặt, cậu chiêm nghiệm được
nhiều điều:
"Sự thật lớn lao trên hành tinh này chính là: Bất
kể anh là ai, bất luận anh làm gì, khi anh thực tâm mong muốn điều gì thì đó là
điều xuất phát từ cõi Tâm linh Vũ trụ. Đó là sứ mệnh của anh trong cuộc đời."
"Nhiệm vụ duy nhất của mỗi chúng ta là thực hiện sứ mệnh của mình... Khi
anh thực sự mong muốn điều gì thì toàn vũ trụ sẽ chung sức giúp anh đạt được điều
đó."
"Hãy lắng nghe trái tim mình. Nó biết mọi điều vì
nó đến từ Tâm linh Vũ trụ và một ngày kia sẽ trở về đó." "Trái tim
anh ở đâu thì kho báu anh tìm cũng ở đó." Và chàng đã lắng nghe lời của
trái tim: "Ai ai trên trái đất cũng đều có một kho báu chờ đợi mình. Chúng
tôi, trái tim loài người, ít khi nói về những kho báu này vì người ta không còn
muốn đi tìm chúng nữa.Chúng tôi thường chỉ nói về chúng với trẻ con thôi. Sau
đó, chúng tôi để cho cuộc đời hướng dẫn mỗi người đến với số phận của mình.
Song tiếc thay rất ít người đi theo con đường tiền định, con đường dẫn đến sứ mệnh
và hạnh phúc."
Khi đến được dưới chân Kim tự tháp, cậu ra sức đào nhưng chẳng
thấy vàng ở đâu cả mà còn bị một nhóm người lạ mặt đánh đập và cướp mất tiền
trong túi. Khi cậu thú nhận là do nằm mơ nên mới tới đây đào tìm kho báu, một
tên cho biết: "Hai năm trước, ngay chính chỗ này, tao cũng đã nhiều
lần mơ rằng tao phải đi Tây Ban Nha, tìm một ngôi nhà thờ làng đã sụp đổ, nơi
lũ chăn cừu thường đến ngủ với đàn cừu, ở đó có một cây sung mọc nơi nhà kho đồ
lễ và nếu đào xuống dưới gốc cây sung thì sẽ tìm thấy kho báu giấu bên dưới.Tao
đâu có ngu để chỉ vì đã hai lần mơ như thế mà vượt sa mạc."
Thật lạ lùng, ngôi nhà thờ nhỏ mà bọn cướp nhắc đến chính là
nơi mà Santiago vẫn thường dừng chân nghỉ ngơi với đàn cừu thuở trước. Cậu quay
về chốn cũ và tìm được kho báu ngay tại nơi này. Vậy là kho báu ở ngay trong tầm
tay nhưng nếu Santiago không can đảm, quyết tâm từ bỏ tất cả để tự giải mã giấc
mơ của mình thì cậu sẽ không bao giờ có được tình yêu, hạnh phúc và thỏa nguyện.
Với lối dẫn chuyện nhẹ nhàng, giản dị, thông qua những tình
tiết ly kỳ như truyện cổ tích, Paulo Coelho đã mang đến cho người đọc một thông
điệp về ý nghĩa cuộc sống: hãy biết ước mơ, lắng nghe trái tim mình để quyết
tâm biến ước mơ thành hiện thực. (4) Tiểu
thuyết viết với nhiều ẩn dụ, ẩn ngữ này khiến người đọc liên tưởng đến hai tác
phẩm khác cũng đã rất nổi tiếng trước đó: Le Petit Prince của St
Exupéry (5) và The
Prophet của Khalil Gibran (6).
Nhiều hình ảnh, nhiều ý tưởng trong Nhà Giả Kim (như tiếng nói của trái tim, bài học từ sa mạc, con người tự tìm cách để thực hiện
"truyền thuyết cá nhân" của mình...) được Paulo Coelho tiếp tục
khai thác trong những tác phẩm viết sau này.
Người đọc quen thuộc với không khí ảo mộng, cốt truyện thần kỳ
và văn phong trong trẻo của Nhà Giả Kim sẽ thấy hoàn toàn bất ngờ khi
đọc đến 11 phút (2002).Ý nghĩa của nhan đề này là gì? Đấy là thời
gian mà một cô gái làng chơi phải mất cho mỗi người khách của mình! ("Sự thực là chỉ bốn mươi lăm phút và nếu trừ đi thời gian để cởi quần
áo, làm một cử chỉ âu yếm giả vờ, trao đổi vài mẫu chuyện chẳng thú vị gì và mặc
lại quần áo, thì thời gian thực tế để làm chuyện ấy chỉ có 11 phút.") Như
vậy là tiểu thuyết 11 phút hẳn là viết về đề tài "nhạy cảm"
này. Paulo Coelho không ngần ngại nói thẳng từ những dòng bắt đầu truyện:
"Ngày xửa ngày xưa, có một cô gái làng chơi tên là
Maria. Mà khoan đã. "Ngày xửa ngày xưa" là cách mở đầu một câu chuyện
dành cho trẻ em, còn "gái làng chơi" là ngôn ngữ người lớn. Làm sao
có thể bắt đầu một cuốn sách với một mâu thuẫn rõ ràng như vậy được? Nhưng xét
cho cùng, bởi vì trong mọi khoảnh khắc của cuộc đời, chúng ta đều đặt một chân
trong truyện cổ tích và chân kia trong vực thẳm, vậy thì hãy cứ giữ câu mở đầu
như vậy.
Ngày xửa ngày xưa, có một cô gái làng chơi tên là Maria. Như
tất cả cô gái làng chơi khác, Maria sinh ra trong trắng, ngây thơ, và vào tuổi mới
lớn, cô từng mơ ước sẽ gặp được người đàn ông của đời mình (giàu có, đẹp trai,
thông minh), kết hôn với anh ta (mặc bộ áo cưới), có với anh hai đứa con (sẽ
nổi tiếng), cùng ở trong căn nhà xinh (có hướng nhìn ra biển) ..."
Maria sớm kiếm việc làm tại một cửa hàng vải, và cuộc
phiêu lưu bắt đầu khi cô đi nghỉ mát tại bãi biển Copacabana, một người đàn ông
Thuỵ Sĩ mời cô sang nước ông làm nghệ sĩ múa samba và hứa hẹn một cuộc sống
tươi đẹp với lương cao, danh tiếng và cơ hội khám phá một chân trời mới tại một
thành phố xinh đẹp, trên một đất nước xa lạ cô chưa hề nghe đến tên, khác hẳn với
làng quê nghèo nàn của cô. Maria tưởng chừng câu chuyện cổ tích của đời mình đã
bắt đầu, nhưng thực tế hoàn toàn khác. Từ mơ ước bước vào vùng ánh sáng chan
hoà, cô bị đẩy vào nơi tối tăm sâu thẳm nhất: phải hành nghề mại dâm với những
ràng buộc nghiệt ngã, phải tôn trọng giá cả đã định, tránh xa ma tuý và nhất là
không được yêu đương vớ vẩn. Vậy mà Maria là một cô gái luôn khao khát tình
yêu, từ lúc mới 11 tuổi, cô đã thấy rung động khi trên đường đi học một bạn
trai cùng trường đến hỏi mượn cây bút chì, cô không trả lời để rồi về nhà ân hận
vì thái độ của mình và mấy hôm sau muốn chuộc lại lỗi lầm nhưng không còn cơ hội,
bạn ấy đã chuyển trường bỏ đi. Cô chấp nhận trở thành gái bán hoa và chịu khó học
hỏi, kiến thức và kinh nghiệm, thủ đoạn và mánh lới, để làm vừa lòng đủ loại
khách hàng. Bao nhiêu đàn ông đã đến với cô nhưng không ai mang lại cho cô cảm
giác yêu thương hay khoái lạc, vì trong sâu thẳm tâm hồn cô, giấc mơ sẽ yêu và
sẽ được yêu vẫn như một ngọn lửa âm ỉ cháy. Cho đến khi Ralf xuất hiện, mang
theo ngọn gió ấm áp của tình yêu đích thực thì cô mới thoát khỏi những ám ảnh tội
lỗi xấu xa của tình dục để đến với thiên đường của mơ ước, của tình yêu trong sáng
và hạnh phúc lứa đôi.
"Làm sao anh lại có thể yêu một cô gái điếm thế?
Lúc đầu anh cũng không hiểu rõ. Nhưng bây giờ, anh đã suy
nghĩ kỹ về điều đó, anh nghĩ rằng vì anh biết thân thể em không bao giờ thuộc về
một mình anh, nên anh phải tập trung vào việc chinh phục tâm hồn em..."
Maria lẳng lặng bỏ đi, như để thử thách người khách muốn làm
người tình này - và thử thách chính mình- nào hay Ralf cũng lẳng lặng tìm theo
cô, cuộc gặp bất ngờ tại Paris đủ để khẳng định sức mạnh của tình yêu.
Tuy có những trang mô tả cảnh làm tình, viết bằng một giọng
văn trần trụi dữ dội, 11 phút không hề là một truyện khiêu dâm, ngược
lại chỉ là một tiểu thuyết thắm đẫm tính nhân văn, cho thấy tình yêu khi được
thăng hoa sẽ biến thành lẽ sống.
"Không thể thay đổi một con người bằng tri thức, thứ
duy nhất có thể làm thay đổi tâm trí một con người là tình yêu." (7)
Một tác phẩm nổi tiếng khác của Paulo Coelho là Như dòng
sông đang chảy, không phải là tiểu thuyết, nhưng không biết xếp vào thể loại
gì, vừa như tuỳ bút, vừa như truyện ngắn, tạm gọi là tản văn. Đây là tập hợp
101 bài viết ông đã đăng trong nhiều nhật báo và tạp chí khắp nơi trên thế giới
từ năm 1998 đến năm 2005. Chuyện kể về lẽ sống, cái chết, về định mệnh, số phận,
về tình yêu lỡ mất và tìm thấy lại..., giọng văn có khi hài hước, có khi nghiêm
túc, nhưng lúc nào cũng thâm trầm sâu sắc. Viết đăng báo nên bài ngắn nhất chỉ
dăm bảy dòng, dài nhất là hai ba trang. Chú trọng đến nội dung, Paulo Coelho
không cần gợi trí tò mò của độc giả bằng những cái tít giật gân. Có khi chỉ là
một địa danh, nơi ông đến: Prague 1981; Copacabana, Rio de Janeiro; Jordan, Biển
Chết, 21 tháng 6, 2003; Tại hải cảng Miami; có khi chỉ là một thời điểm: Một
ngày tháng 1, 2005; một nhân vật: Nhạc phụ của tôi, Christiano Oiticica; và hầu
hết đều ngắn gọn: Đám tang của tôi; Một câu chuyện cổ tích; Sách và thư viện; Một
mình trên đường v.v. Đọc Như dòng sông đang chảy (8) ta
như bắt gặp bản tóm tắt những giai đoạn của cuộc đời sống động của tác giả, nhiều
trắc trở lắm gian truân mà không thiếu những lắng đọng trầm tư.
Đằng sau hình ảnh một nhà văn ẩn giấu bóng dáng một con người
ham đọc sách, ưa du lịch, say mê âm nhạc, thể thao. Mỗi ngày bình thường của
Paulo Coelho bắt đầu từ việc thức dậy rất sớm, đi dạo hai tiếng đồng hồ, xong rồi
lấy một trong ba chiếc cung sẵn có bắn ra hai mươi bốn mũi tên. Việc bắn cung
này là thực hiện Cung đạo, một môn thể thao - võ thuật của người Nhật
(Kyudo), không chỉ đơn thuần là tập bắn cung sao cho chính xác mà còn
giúp cho người luyện tập rèn luyện phẩm chất, sức mạnh tinh thần, sự am hiểu,
và lòng kính trọng giữa người với người. Mục tiêu phải đạt được chính là mục
tiêu nội tại nằm trong trái tim của ý chí hơn là cái mục tiêu bên ngoài. Ông đã
viết cuốn Phương thức của cây cung, trình bày và giải thích tỉ mỉ về cây
cung (là cuộc sống, cội nguồn của tất cả năng lực), mũi tên (là ý chí), mục
tiêu, tư thế, cầm mũi tên như thế nào, cách nắm giữ cây cung, cách giương cung,
nhìn vào mục tiêu như thế nào... Cung đạo không chỉ là một môn thể thao mà là cả
một triết lý.
"Một lời nguyện cầu không có hành động cũng như một
mũi tên không có cây cung.
Một hành động không có nguyện cầu cũng như một cây cung không có mũi tên".
Một hành động không có nguyện cầu cũng như một cây cung không có mũi tên".
Là người chiến binh của ánh sáng, một khi đã thực hiện nhiệm
vụ và chuyển hoá ý định của mình thành động tác, thì anh ta không còn sợ gì nữa:
anh ta đã làm những gì nên làm. Anh ta không để mình bị tê liệt vì sợ hãi. Thậm
chí nếu mũi tên không chạm vào mục tiêu, anh ta sẽ có một cơ hội khác, bởi vì
anh ta không thoả hiệp với sự hèn nhát." (9)
Thời gian cầm bút của Paulo Coelho cho đến nay tuy chưa tới
30 năm nhưng cũng đủ để ông thu hút được hàng chục triệu người đọc thuộc nhiều
tầng lớp, nhiều nền văn hóa hoàn toàn khác biệt. Sự thành công này chủ yếu dựa
vào các tác phẩm đầy tính nhân văn, lấy nguồn cảm hứng từ những trải nghiệm cuộc
sống phong phú của ông, được viết một văn phong nhẹ nhàng, giản dị, dễ hiểu, dễ
dịch. Đã rất nổi tiếng, đạt được nhiều giải thưởng giá trị, là thành viên Hàn
lâm viện Văn học của Brazil từ 2002, vậy mà ngay trên quê hương của mình, ông
thường bị công kích là thiếu sáng tạo, quảng cáo rầm rộ mỗi lần ra sách mới và
thậm chí là có khi viết sai ngữ pháp! Quen nghe những lời này, ông chỉ đáp lại
là đối với ông, ông chỉ cần quan tâm tới việc sách của ông đang được đông đảo bạn
đọc đón nhận.
"Tôi nghĩ là nhà văn cứ việc viết, nhà phê bình
thì bình phẩm còn độc giả thì đọc sách. Còn chuyện sách của tôi giản dị, tôi
hoàn toàn tán đồng ý kiến các nhà phê bình. Viết giản dị là điều khó khăn nhất."
Hiện nay, Paulo Coelho vẫn còn sáng tác, sách mới của ông đều
được dịch và được các nhà xuất bản nổi tiếng phát hành, ở Mỹ, NXB
HarperCollins, ở Pháp, NXB Flammarion, và được bán trên mạng internet qua kênh
Kindle. Độc giả khắp nơi trên thế giới vẫn chờ đón tác phẩm mới của ông.
Ghi chú:
(1).
Trích lời tựa cuốn Như dòng sông đang chảy.
(2). Hippie
là một thuật ngữ dùng để chỉ một văn hóa lối sống của thanh niên, phát sinh từ
một phong trào tại Hoa Kỳ từ giữa những năm 60 của thế kỷ XX và sau đó lan rộng
sang các nước khác trên thế giới. Với biểu hiện bên ngoài qua tóc tai, quần áo,
thanh niên hippie bày tỏ sự chối bỏ những giá trị truyền thống, những gì đã được
xã hội áp đặt, để tuân theo những tư tưởng về hòa bình và tự do. Phong trào có ảnh
hưởng lớn về văn hóa, đặc biệt là lĩnh vực âm nhạc.
(4).
Phần trích dịch trong đoạn này dựa vào bản tiếng Pháp: Alchimiste, Jean Oreccchioni, NXB
Flammarion, 1996.
(5).
Le Petit Prince, tác phẩm của nhà văn (nhà thơ) Pháp - Saint- Exupéry 1900 -
1944. Thường được dịch là Hoàng tử bé, vẻ bên ngoài như truyện trẻ em, thực ra
mang tính triết lý, ẩn chứa nhiều quan niệm về cuộc sống.
(6).
The Prophet, tác phẩm của Khalil Gibran (sách tiếng Anh viết Kahlil) -
1883-1931, nhà thơ (hoạ sĩ), người gốc Liban. Thường được dịch là Nhà
tiên tri (tác giả Nguyễn Ước dịch là Ngôn sứ), gồm 26 câu hỏi
và lời giải đáp về những vấn đề lớn của cuộc sống như tình yêu, hôn nhân, tình
bạn, tôn giáo, cái đẹp, tội ác và trừng phạt, tự do, luật pháp... Xuất bản lần
đầu tiên năm 1923, tác phẩm này đã được tái bản hàng trăm lần và được dịch ra
trên 40 ngôn ngữ.
(7).
Phần trích dịch trong đoạn này dựa vào bản tiếng Pháp: Onze minutes của
Françoise Marchand - Sauvagnargues.
(8).
Like the Flowing River, English translation by Margaret Jull Costa, NXB Madison
Park Press, New York, 2006.
(9).
The Way of the Bow. Trong cuốn "Như dòng sông đang chảy" có
một bài cùng tên, trích một đoạn trong sách này.
THÂN TRỌNG SƠN
Theo http://chimviet.free.fr/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét