Chuyện văn chương
Việt Nam năm 2005
Trần Tiến Dũng: Thưa ông Nguyễn Viện, là một nhà văn
luôn để tâm theo dõi các chuyển động của văn học Việt Nam đương đại, xin ông
đưa ra những chủ kiến cá nhân về những tác phẩm chính xuất hiện trên văn đàn Việt
Nam, thuộc cả 3 dòng: nhà nước, hải ngoại và ngoài luồng đã tạo dư luận trong
năm 2005? Ông có tin rằng những tác phẩm đó có đủ chất lượng văn chương để gây ồn
ào không? Đâu là giá trị chính của những tác phẩm đó? Nếu không thì theo ông, bản
chất của sự gây sốc đó là gì?
Nguyễn Viện: “Chủ kiến cá nhân” ở Việt Nam trong tất cả mọi vấn đề hình như đều
rất gay go. Chúng ta vốn không quen với các hành vi dân chủ, bởi thế thái độ của
chúng ta về sự tiếp nhận dân chủ thường khó khăn, đôi khi trở nên đối nghịch,
sân hận. Tôi không phải là nhà phê bình văn học, nhưng với tư cách một người đọc,
tôi muốn phát biểu những cảm nhận của mình về những gì tôi đã đọc. Trước hết,
tôi cho rằng sự khu biệt của ông về văn học Việt Nam gồm 3 dòng: nhà nước, hải
ngoại và ngoài luồng là một thực tế không thể phủ nhận, cho dù có những thế lực
muốn phủ nhận loại văn học ngoài phạm vi kiểm soát của nhà nước. Ở đây tôi muốn
nói thêm về cái gọi là “ngoài luồng” của văn học Việt Nam. Đầu tiên phải kể đến
tác phẩm của những nhà văn trong nước được in ấn bằng các phương tiện không do
nhà nước quản lý, như các ấn bản photocopy được khởi đầu với Bầu trời lông
gà lông vịt của Trần Tiến Dũng, Của căn cước ẩn dụ của Nguyễn Quốc
Chánh…; các website văn học có xuất xứ ngoài biên giới Việt Nam. Trong bối cảnh
hiện nay còn có thể kể thêm các tác phẩm của các tác giả hải ngoại không in được
trong nước. Chính vì những điều này mà cũng có ba bảy đường dư luận.
Trong các tổng kết cuối năm về văn học, báo chí trong nước chỉ tính đến những
tác phẩm được in trong nước. Văn học hải ngoại và văn học ngoài luồng là một thực
tế nhưng không được coi là một thực thể, mặc dù theo đánh giá chủ quan của tôi,
bởi ý thức tự do của người sáng tạo, những tác phẩm ngoài luồng đã tác động
không nhỏ và thậm chí quan trọng vào quá trình sáng tạo của các tác giả chính
thống nói riêng, nền văn học Việt nói chung.
Nếu chỉ kể đến những tác phẩm đã gây dư luận, tôi thấy theo cấp độ ồn ào: Bóng
đè của Đỗ Hoàng Diệu, “Cánh đồng bất tận” của Nguyễn Ngọc Tư, Dự báo
phi thời tiết của 5 cô gái Sài Gòn (Lynh Bacardi, Khương Hà, Nguyệt Phạm,
Phương Lan, Thanh Xuân), rất tiếc tập thơ này đã bị nhà nước cho thu hồi, sau
cùng là Khoan cắt bê tông của nhiều tác giả ngoài luồng trong và
ngoài nước được NXB Giấy Vụn phổ biến dưới dạng photocopy.
Về Bóng đè của Đỗ Hoàng Diệu: Hiệu ứng chung quanh tác phẩm có thể gọi
là tốt, bởi vì nó đã gây được dư luận khen chê trái ngược nhau. Tôi cho rằng đó
là một hiện tượng tích cực, nhưng đồng thời nó cũng thật sự thiếu lành mạnh khi
sự khen chê ấy không nhắm vào bản thân tác phẩm bằng yếu tính văn chương mà chỉ
vì nó dám đụng tới “bàn thờ”, tiêu biểu như phát biểu của Nguyễn Vĩnh Nguyên
“tôi thích thái độ của nhà văn Đỗ Hoàng Diệu” [1] , hoặc thậm chí tệ hại hơn: “Tôi chọn Bóng
đè vì đó là cuốn sách gây được dư luận, và vì tác giả của nó còn trẻ cần
được cổ vũ” như phát biểu của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp [2] . Người ta đã đánh đồng giá trị xã hội với
giá trị nghệ thuật và các yếu tố về nhân thân tác giả. Cũng tương tự như vậy, Khoan
cắt bê tông là một bày tỏ thái độ chính trị xã hội, trước hết bằng cách thế
xuất hiện của nó, hơn là một tác phẩm có thể làm người đọc ngưỡng mộ về văn
chương. Lẽ ra cuốn Dự báo phi thời tiết có thể được đón nhận một cách
công bằng hơn, nhưng rất tiếc nó đã bị thu hồi bởi sự thiển cận của nhà quản lý
khi chưa kịp ra mắt. Riêng với “Cánh đồng bất tận”, nó được đón nhận với chút bất
ngờ và ít thiên kiến nhất.
Nếu chúng ta nhìn sâu vào cái mà anh gọi là “bản chất của sự gây sốc” thì tôi
cho rằng, cái sôi động mà chúng ta có được mang tính tiếp thị và bè phái nhiều
hơn bản thân các tác phẩm ấy tác động vào người đọc cũng như tạo ra các giá trị
sáng tạo đích thực. Thái độ của một nhà văn mới chỉ là tiền đề. Chỉ có thái độ
thôi thì chưa đủ, tác phẩm cần tài năng. Tôi kính trọng thái độ can đảm của những
tác giả có ý thức tự do, nhưng không phải vì thế mà tác phẩm của họ mặc nhiên
có giá trị văn học.
Rất “chủ kiến”, tôi tin rằng với những tác phẩm của Trần Vũ, Thuận, Nguyễn Danh
Bằng, Đinh Linh, Phan Nhiên Hạo, Thận Nhiên, Nguyễn Quốc Chánh, Phan Bá Thọ, Trần
Tiến Dũng, Nguyễn Viện, Nguyễn Thúy Hằng… đang góp phần vào việc làm thay đổi bộ
dạng một chiều của văn học Việt.
Trần Tiến Dũng:Từ cảm tính của ông, phải chăng giá trị những tác phẩm “gây dư
luận” là ngổn ngang? Có người cho rằng nguyên nhân những nhận định ngổn ngang -
bừa bộn trên các phương tiện thông tin là do sự thiếu lành mạnh của những người
được mời phát biểu. Quan điểm cá nhân ông về việc này ra sao? Chọn hai tác phẩm
gây sôi động văn đàn trong năm là Bóng đè và “Cánh đồng bất tận”. Xin
ông đưa ra những nhận định về nghệ thuật làm văn của tác giả? Đâu là yếu tính
làm hài lòng thị hiếu đọc truyền thống? Đâu là yếu tính phá vỡ sự ổn định, khai
phá thị hiếu mới?
Nguyễn Viện: Cảm nhận văn học luôn luôn là một cảm nhận chủ quan. Bởi thế, người
ta phải chấp nhận tính đa nguyên trong sáng tác lẫn cảm thụ văn học. Cái dư luận
ngổn ngang, cũng vì thế, là tất yếu. Tuy nhiên, như anh thấy, đã có sự thiếu
lành mạnh trong các phát biểu công khai trên các phương tiện thông tin đại
chúng. Tôi cho rằng, không ít những người được mời phát biểu, hoặc viết bài nhận
định thường rơi vào các trường hợp: Bày tỏ quan điểm lập trường theo tính Đảng,
phục vụ nhu cầu chính trị nhất thời (1); dĩ hòa vi quí, vuốt ve nhau, vỗ đầu
con cháu (2); bị mua chuộc, làm tiếp thị (3), kỳ thị, cục bộ địa phương và băng
đảng (4).
Nếu chỉ nói về “nghệ thuật làm văn” của hai tác phẩm Bóng đè và “Cánh
đồng bất tận”, theo tôi, chưa có gì đáng kể. Tác giả của Bóng đè thậm
chí còn tỏ ra hơi thiếu vốn từ. Cái thành công và gây bất ngờ ở “Cánh đồng bất
tận” chính là vì tác giả Nguyễn Ngọc Tư đã làm một cuộc bứt phá vượt lên chính
mình. Nhưng vượt lên chính mình không có nghĩa là vượt qua người khác.
Để làm hài lòng thị hiếu truyền thống, nhất thiết cần tuân thủ Nghị quyết 5 của
Đảng: “Đậm đà bản sắc dân tộc”. Mỗi khi vào dịp lễ lạt, quần chúng nhân dân
trong nước và khách quốc tế đều có dịp nhìn ngắm “bản sắc dân tộc” ở Công viên
30.4 đường Lê Duẩn, thành phố Hồ Chí Minh với các chòi lá, ụ rơm… chỉ thiếu có
cái cầu tõm. Bản sắc dân tộc được hiểu và trình bày chỉ là cái mô thức của đời
sống nông nghiệp lạc hậu.
Yếu tính của sáng tạo đích thật bao giờ cũng nhằm phá vỡ sự ổn định của những tập
quán thẩm mỹ cũ. Mà điều này thì dễ bị qui kết là “phản động”, thậm chí là chống
Đảng chống chính quyền. Hoặc vi phạm thuần phong mỹ tục. Vô hình trung, những
tác phẩm có tính phản kháng sẽ được coi là đáng kể, và nghệ thuật làm văn bị mất
vai trò hàng đầu của nó. Đây chính là bi kịch của văn học Việt Nam.
Các vấn đề chính trị trong nước và sự đối phó lẫn nhau đang bào mòn các năng lực
sáng tạo. Để khai phá một thị hiếu mới, người ta trước hết cần phải đi ra khỏi
lũy tre làng, không nên tắm ao dù trong dù đục (dễ mắc bệnh phụ khoa lắm), và
làm một công dân thế giới. Tôi cho là vậy.
Trần Tiến Dũng: Những tác phẩm do nhà nước xuất bản - phát hành, các ấn phẩm
tự xuất photocopy, các tác phẩm xuất bản trên các trang web văn chương ở cả
trong nước và nước ngoài, giữa chúng có gì khác biệt về giá trị thông tin đối với
người trong giới văn chương và cộng đồng độc giả, thưa ông? Vì sao tổng kết
trong năm, các phương tiện thông tin truyền thống không tính tới các tác phẩm
xuất bản đó? Theo ông do động cơ - nguyên nhân nào: Sợ đối thoại với thực thể
các giá trị ngoài tầm kiểm soát? Hay là các tác phẩm xuất bản bằng phương tiện
mới không đủ chất lượng? Riêng ông, trong toàn thời gian dành cho việc đọc,
phương tiện xuất bản nào có ảnh hưởng nhất với ông? Theo khả năng tiên tri - dự
doán của ông thì đế chế thông tin chuyên chế - truyền thống sẽ chấm dứt sự cai
trị và độc quyền định đoạt các giá trị văn chương Việt Nam ở Việt Nam vào năm
nào? Tự thoái vị hay bị thoái vị?
Nguyễn Viện: Khác biệt về giá trị thông tin trong các ấn phẩm trong hệ thống
phát hành của nhà nước, các ấn phẩm photocopy ngoài luồng, trên mạng… chính yếu
là ở chỗ nó cho người ta thấy đã có những cách nhìn khác nhau về cùng một vấn đề,
cũng như những cách bày tỏ khác nhau về các vấn đề đó. Sự tồn tại song song của
các ấn phẩm khác nhau như thế, nói một cách công bằng, cũng đã cho người ta thấy
một chút tiến bộ trong quá trình dân chủ hóa ở Việt Nam. Nhưng cũng đúng như
anh nói, trong các tổng kết cuối năm trên các phương tiện thông tin, các tác phẩm
- tác giả ngoài luồng không bao giờ được nhắc tới, có lẽ chỉ vì người ta muốn
hư vô hoá sự có mặt ngoài tầm kiểm soát đó, và người ta không muốn cho công
chúng đọc nó. Ngay cả những phát biểu như của nhà phê bình Phạm
Xuân Nguyên, nhà văn Bùi Ngọc
Tấn tại một hội thảo ở Hải Phòng gần đây, khi kêu gọi các nhà văn đừng
sợ, các nhà xuất bản đừng nhát cũng dường như cố ý không thấy một thực thể khác
ngoài cái hệ thống quản lý nhà nước. Nhưng dù muốn hay không, thì cái thực thể
khác - những tác phẩm văn học ngoài luồng - vẫn có mặt và nó mang một giá trị mới,
giá trị của tự do. Và điều quan trọng hơn, nó thúc đẩy tự do sáng tạo.
Với tôi, việc đọc một tác phẩm bất kỳ từ một xuất xứ nào không quan trọng. Thật
ra, cũng đã có những tác phẩm trong luồng không phải là vô bổ. Tuy nhiên tôi vẫn
dành sự quan tâm của mình cho các tác phẩm ngoài luồng, vì ở đó tôi tìm được những
ý nghĩ ngay thẳng, những cảm xúc không cần phải che đậy, và những nỗ lực cách
tân đáng trân trọng.
Tôi không phải là nhà tiên tri hay thày bói, nên không thể có những khả quyết về
tương lai. Những người theo chủ nghĩa xã hội hay thích nói về tính qui luật,
vâng thì cứ theo qui luật biện chứng hay tiến hóa, cái bất hợp lý, cái không phải
nhân tâm như độc tài, độc đoán, độc chiếm, độc quyền, độc tôn, độc địa… nếu
không tự đào thải cũng sẽ bị đào thải. Cái “đế chế thông tin chuyên chế - truyền
thống… độc quyền định đọat các giá trị văn chương Việt Nam” thật ra nó đã mất
quyền thống trị độc đoán khi các website văn học tự do xuất hiện. Công chúng
văn học rộng lớn đã có thể tự mình tìm đến những gì mình thích. Tiếng nói chính
thống trong thực tế chỉ còn là một phần của toàn bộ nền thông tin đa chiều hiện
nay mà công chúng có cơ hội để so sánh đối chiếu. Chúng ta có cơ sở để nói rằng
số lượng độc giả của tienve.org, talawas.org, gio-o.com, hopluu.net,
tapchitho.org… không hề thua kém eVăn của Vnexpress.net hay các báo giấy trong
nước. Tất nhiên là chỉ có những giá trị thật mới tồn tại.
Chú thích:
[1] Báo Thể Thao và Văn Hóa ngày
6.1.2006
[2] Bài đã dẫn.
17/1/2006Nguyễn ViệnTrần Tiến Dũng thực hiệnTheo http://www.talawas.org/.jpg)
.jpg)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét