Giải mã tầm quan trọng của ‘Mặt trời thi ca Nga’ Pushkin

Hầu hết người Nga sẽ nói rằng loại trái cây yêu thích của họ là táo và nhà thơ yêu thích của họ là Pushkin. Pushkin đã tạo ra một ngôn ngữ mà cả Liên bang Nga vẫn tiếp tục sử dụng gần hai thế kỷ sau khi ông qua đời.

Năm 2024, nước Nga kỷ niệm 225 năm ngày sinh của nhà thơ, nhà văn vĩ đại Alexander Pushkin. Khó có thể đánh giá quá cao tầm quan trọng của Pushkin và mức độ ảnh hưởng của ông đối với văn hóa Nga. Năm 1859, nhà phê bình văn học Apollon Grigoryev đã có câu nói nổi tiếng: “Pushkin là tất cả của chúng tôi” và ở Nga, nguyên tắc này vẫn không thể lay chuyển trong hai thế kỷ. Trong khi vào giữa thế kỷ 19, những người cùng thời với Grigoriev có thể không nhất trí với ông thì ngày nay hầu như không ai có thể bác bỏ điều này.

Vậy tại sao Pushkin lại quan trọng đến vậy và tại sao ông là nhân vật quan trọng trong văn hóa Nga?

Alexander Pushkin sinh ngày 6.6.1799. Ông xuất thân từ một gia đình quý tộc và được nuôi dưỡng theo tiêu chuẩn của xã hội thượng lưu. Những năm học tập của Pushkin tại Tsarskoye Selo Imperial Lyceum vào năm 1811-1817 là một cột mốc quan trọng trong quá trình học tập làm thơ của ông. Vào thời điểm đó, tài năng của Pushkin lần đầu tiên được biết đến. Giáo viên cũng như bạn bè Pushkin đã công nhận năng khiếu của ông và điều này quyết định phần lớn đến tương lai của ông.

Pushkin chỉ sống được 37 năm nhưng đã để lại một di sản văn học và văn hóa to lớn, được các học giả, nhà ngữ văn, triết gia nghiên cứu cho đến ngày nay.

Trong cuộc đời ngắn ngủi của mình, Pushkin đã viết 6 vở kịch, 12 tiểu thuyết và truyện ngắn bằng văn xuôi, 7 truyện cổ tích, vô số bài thơ và cuốn tiểu thuyết bất hủ bằng thơ có tên Eugene Onegin.

Chương trình giảng dạy hiện đại của Nga có hơn 40 tác phẩm của Pushkin (bao gồm cả những bài thơ ngắn). Học sinh lần đầu làm quen với tác phẩm của ông ở môn văn lớp 5. Không có nhà văn Nga nào có được vị trí nổi bật như vậy trong hệ thống giáo dục nước Nga.

Điều gì khiến Pushkin trở thành một nhân vật quan trọng như vậy? Nước Nga đã sản sinh ra nhiều nhà văn kiệt xuất. Cả thế giới đều biết đến Dostoevsky, Tolstoy và Chekhov. So với họ, Pushkin ít nổi tiếng hơn trên phạm vi toàn cầu. Hơn nữa, không thể nói rằng Pushkin vượt trội hơn các nhà văn Nga vĩ đại khác về trình độ ngôn ngữ, hay sự tinh tế và tầm quan trọng của những vấn đề được nêu ra trong tác phẩm của ông.

Tuy nhiên, có một khía cạnh quan trọng khiến Pushkin khác biệt với tất cả các nhà văn Nga khác. Văn học Nga là một tầng văn hóa khổng lồ phản ánh lịch sử, đời sống xã hội và tình cảm người dân của đất nước rộng lớn này trong suốt 200 năm. Chìa khóa để hiểu di sản của Pushkin chính là khung thời gian 200 năm này. Pushkin là “cha đẻ” của văn học Nga và đã giúp văn học Nga phát triển thành một hiện tượng văn hóa quốc tế.

Tất nhiên, trước ông đã có rất nhiều nhà văn, như Lomonosov, Karamzin, Radishchev và Fonvizin, cũng có tác phẩm được học ở tất cả các trường học ở Nga. Nhiều biên niên sử, bài thơ và bài hát cũng đã ra đời trong suốt lịch sử 1.000 năm của Nga. Tuy nhiên, văn học Nga vốn được nghiên cứu không chỉ ở Nga mà trên toàn thế giới và đều bắt đầu từ Pushkin.

Người ta thường nói rằng: “Alexander Pushkin đã tạo ra ngôn ngữ Nga hiện đại” và “Ở Nga, tất cả chúng ta đều nói ngôn ngữ của Pushkin”. Tất nhiên, những tuyên bố này không thể hiểu theo nghĩa đen vì hơn 200 năm, giống như các ngôn ngữ khác, tiếng Nga đã trải qua những thay đổi đáng kể. Các từ mới xuất hiện, bảng chữ cái có một chút thay đổi, có một số thay đổi về dấu câu và cú pháp. Nhiều nghiên cứu được thực hiện trong 30 năm qua cho thấy tiếng Nga hiện đại khá khác so với tiếng Nga thời đó khi từ vựng, cụm từ và cấu trúc ngôn ngữ đã thay đổi.

Tuy nhiên, có thể tìm thấy nguồn gốc của tiếng Nga hiện đại trong các tác phẩm của Pushkin. Độc giả thấy rõ điều này khi đọc các tác phẩm của ông. Ngày nay, tác phẩm của ông được xuất bản ở dạng nguyên bản. Văn học viết trước đầu thế kỷ 19 khó hiểu hơn, trong khi tiếng Nga hiện đại có nhiều điểm chung với ngôn ngữ của Pushkin hơn là tiếng Nga được sử dụng vào thời điểm ông ra đời.

Chỉ trong 20 năm, Pushkin đã giới thiệu, phổ biến và thậm chí tiêu chuẩn hóa tiếng Nga theo hình thức mà người Nga biết và nói ngày nay. Những đổi mới về ngôn ngữ của Pushkin là độc nhất và những người nói tiếng Nga hiện đại phụ thuộc rất nhiều vào điều đó mà không hề biết.

Trước Pushkin, “lý thuyết về ba phong cách” của Mikhail Lomonosov (cao, trung bình và thấp) chiếm ưu thế trong văn học Nga. Tên của những phong cách này đã chỉ ra điều khác biệt. Phong cách cao dựa trên Giáo hội Slavonic và không có điểm chung nào với ngôn ngữ mà người dân sử dụng. Phong cách thấp không có các yếu tố của phong cách cao và là kết hợp giữa cách nói hàng ngày với từ vựng không trang trọng. Tuy nhiên, một số yếu tố của phong cách cao xuất hiện trong ngôn ngữ thông tục, chủ yếu ở tầng lớp thượng lưu.

Các nhà ngữ văn và học giả ngôn ngữ đều cho rằng phân chia như vậy đã cản trở đáng kể quá trình phát triển của ngôn ngữ văn học Nga. Nhiều nhà văn cuối thế kỷ 18 cảm thấy rằng họ bị hạn chế bởi lý thuyết này. Kết quả là, các tác phẩm văn học từ những năm 1790 thường khác nhau rất nhiều. Một số khá dễ đọc, trong khi một số khác lại rất khó đọc đối với độc giả hiện đại.

Pushkin đã làm được một điều to lớn khi ông từ chối ý tưởng phân chia thành các phong cách và ông đã đưa ngôn ngữ hàng ngày vào tác phẩm của mình. Pushkin không muốn giới hạn bản thân liên quan đến tính phong phú tự nhiên của ngôn ngữ. Ông sử dụng ngôn ngữ rất dễ dàng, trật tự từ cũng phóng khoáng, khiến các nhà văn Nga dần dần áp dụng những ý tưởng đổi mới của ông.Chú thích ảnh

Một nhà ngôn ngữ học và chuyên gia nổi tiếng về tiếng Nga và ngữ nghĩa học nói chung đã viết: “Về mặt ngữ pháp, ngôn ngữ của Pushkin gần với ngôn ngữ Nga hiện đại hơn nhiều so với ngôn ngữ của những người cùng thời với Pushkin và thậm chí cả các tác giả sau này”. Quả thực, nhiều cụm từ và từ ngữ có trong các tác phẩm của Pushkin quá quen thuộc với những người nói tiếng Nga hiện đại ngày nay đến mức họ thấy Pushkin gần như không có gì đổi mới. Đối với người Nga, đó đơn giản là ngôn ngữ mẹ đẻ quen thuộc. Thế nhưng, Pushkin đã viết thứ ngôn ngữ đó từ cách đây rất lâu.

Đồng thời, Pushkin có khả năng sử dụng tiếng Nga hoàn hảo. Một nhà văn không thể chỉ viết bằng phương ngữ dân gian, mà phải lồng ghép ngôn ngữ đời thường vào ngôn ngữ văn học mà vẫn giữ được vẻ đẹp và sự phong phú. Pushkin có biệt tài vô song trong việc này.

Trong “Thư gửi nhà xuất bản”, Pushkin đã viết: “Một nhà văn lành nghề hưởng lợi từ tính phong phú của ngôn ngữ, cách diễn đạt và cụm từ. Ngôn ngữ viết trở nên sinh động nhờ những cách diễn đạt xuất hiện trong các cuộc trò chuyện, nhưng ngôn ngữ viết không nên từ bỏ tất cả những gì đã tích lũy được qua nhiều thế kỷ. Người chỉ viết bằng ngôn ngữ thông tục là không hiểu ngôn ngữ viết đó”.

Pushkin đã không ngần ngại mượn từ của nước ngoài (chủ yếu là từ tiếng Pháp) và kết quả là tiếng Nga đã tiếp thu nhiều từ nước ngoài. Hiện tại, cùng với sự phát triển của công nghệ, tiếng Nga cũng đã tiếp thu nhiều từ vựng tiếng Anh và trở thành một phần của ngôn ngữ hàng ngày.

Tuy nhiên, dù thoải mái vay mượn từ ngữ nước ngoài nhưng Pushkin không phải là người bị phương Tây hóa. Ông hiểu rằng sử dụng từ ngữ nước ngoài phải cẩn thận, nếu không ngôn ngữ có thể xấu đi thay vì phong phú hơn.

Mặc dù Pushkin không tạo ra ngôn ngữ Nga hiện đại, nhưng xét về các quy tắc chung, cấu trúc ngôn ngữ, cụm từ và truyền thống, người Nga thực sự nói ngôn ngữ của Pushkin.

Giống như nhiều nhà văn xuất sắc, Pushkin không khép mình khỏi đời sống công cộng và chính trị. Vì là người dễ xúc động và không kiềm chế được bản thân nên ông đã công khai bày tỏ quan điểm của mình về những vấn đề quan trọng trong nhiều tác phẩm. Ông phản ứng mạnh mẽ với những gì đang xảy ra xung quanh mình và nói ra nhiều điều khiến ông bận tâm, thường là bất chợt.

Giống như nhiều nhà văn xuất sắc, Pushkin không khép mình khỏi đời sống công cộng và chính trị. Vì là người dễ xúc động và không kiềm chế được bản thân nên ông đã công khai bày tỏ quan điểm của mình về những vấn đề quan trọng trong nhiều tác phẩm. Ông phản ứng mạnh mẽ với những gì đang xảy ra xung quanh mình và nói ra nhiều điều khiến ông bận tâm, thường là bất chợt.

Vì điều này, một người không quen thuộc với tác phẩm của Pushkin sẽ khó hiểu được quan điểm của nhà thơ: Ông có thể lên án Sa hoàng Nicholas I trong một bài thơ và chỉ trích gay gắt người nước ngoài trong một bài khác.

Pushkin công khai ủng hộ bãi bỏ chế độ nông nô và chỉ trích gay gắt các cơ cấu thực thi pháp luật. Ông ủng hộ cuộc nổi dậy của những người tháng 12 (Decembrist) năm 1825 và đồng cảm sâu sắc với họ. Năm 1818, ông viết bài thơ “Gửi Chaadaev”, kết thúc bằng những dòng sau (do AI dịch từ bản tiếng Anh):

“Bạn ơi, hãy vững niềm tin:

Trời cao đang báo bình minh huy hoàng

Nước Nga từ giấc mơ dài

Vươn mình thức dậy, đập tan bạo quyền

Tên ta khắc giữa hoang tàn!”

Các học giả đã không đồng ý về một kết luận liên quan đến những dòng này. Một số người tin rằng Pushkin chủ trương lật đổ chế độ quân chủ và thành lập một hệ thống chính trị mới. Còn những người khác nói rằng ông chỉ phản đối chế độ chuyên quyền và chuyên chế, nhưng không bác bỏ sa hoàng và chế độ quân chủ. Điều sau có vẻ hợp lý hơn, vì bản thân nhà thơ đã cống hiến hết mình cho nước Nga và tin rằng mục tiêu cao nhất của mỗi người Nga là phục vụ đất nước.

Tuy nhiên, việc Pushkin từ chối chấp nhận nhiều khía cạnh trong chính sách đối nội của Nga đã đóng một vai trò đáng tiếc trong cuộc đời ông. Ông bị hai sa hoàng khác nhau là Alexander I và Nicholas I đày đi lưu vong vì đã chỉ trích chính sách của họ vào những thời điểm khác nhau. Sau khi Nicholas I lên ngôi vào năm 1825, Pushkin bị cảnh sát mật theo dõi và đôi khi không được phép rời khỏi nước.

Trên thực tế, do có tính bộc trực nên Pushkin đã có một “người giám sát”, đó là Bá tước Alexander von Benckendorff – Chỉ huy Quân đoàn hiến binh riêng và lãnh đạo cảnh sát mật. Pushkin và Benckendorff thường xuyên trao đổi thư từ và chính Benckendorff là người đã cấm Pushkin đi ra nước ngoài vào năm 1829. Tuy nhiên, hai năm sau, Benckendorff cho phép nhà thơ quay trở lại phục vụ chính quyền sau khi Pushkin yêu cầu được vào thư viện để viết về Peter Đại đế.

Mối quan hệ của Pushkin với chính quyền khá nghịch lý. Một mặt, họ không thích nhà thơ vì ông có quan điểm quá tự do, nhưng mặt khác, họ biết ông là một người yêu nước chân chính và một thiên tài, nên không muốn kiểm duyệt ông. Chịu đựng những lời chỉ trích (thường là xúc phạm) của ông còn dễ hơn là để Nga mất đi một người như Pushkin.

Tầm vóc nhân cách của Pushkin rộng lớn đến mức các tác phẩm của ông luôn có mặt ở Nga và không bị kiểm duyệt trong bất kỳ thời kỳ lịch sử nước Nga nào. Các hoàng đế không thích ông nhưng không ngăn cản xuất bản các tác phẩm của ông. Sau khi bãi bỏ chế độ nông nô vào năm 1861, Pushkin gần như được coi là một nhà tiên tri ở Nga. Ngay cả cơ quan kiểm duyệt của Liên Xô, vốn nổi tiếng là rất khắc nghiệt, cũng không cấm Pushkin. 50 năm trước, các tác phẩm của ông đã được nghiên cứu trong trường học một cách kỹ càng như ngày nay.

Không chỉ thơ ca mà cái chết của nhà thơ vĩ đại Pushkin cũng đã trở thành sự kiện gần như thần thoại trong văn hóa Nga.

Người Nga biết rằng nhà thơ được yêu mến nhất nước đã chết một cách đau đớn sau một cuộc đấu tay đôi và tha thứ cho tất cả những ai đã làm hại ông. Cũng như rất nhiều cuộc đấu tay đôi, nguyên nhân dẫn đến sự bất đồng là do phụ nữ.

Pushkin là một người bốc đồng và đã đấu tay đôi nhiều lần. Quả thực, trận đấu dẫn tới cái chết của ông là lần thứ hai ông thách đấu Georges d’Anthès, một sĩ quan Pháp trong Lực lượng Vệ binh Nga, vì đã bôi xấu danh dự của ông.

Lần đầu tiên thách đấu là vào tháng 11.1836, khi ông nhận được một tờ thông tin ẩn danh có tên “Giấy chứng nhận của một kẻ bị cắm sừng”, trong đó ám chỉ rõ ràng là vợ ông Natalya Goncharova không chung thủy. Ở St. Petersburg, có tin đồn rằng Sa hoàng Nicholas I đã có tình cảm đặc biệt với Goncharova, nhưng rõ ràng Pushkin không thể thách thức Sa hoàng nên ông đã chọn phương án khả thi thứ hai mà ông thấy: d’Anthès. Tuy nhiên, d’Anthè đã sớm cầu hôn Ekaterina Goncharova, em gái vợ của Pushkin, khiến nhà thơ phải hủy bỏ lời thách đấu.

Tin đồn bắt đầu lan truyền trở lại sau đám cưới và nhà thơ cho rằng nguồn tin đồn là Baron van Heeckeren, Đại sứ Hà Lan tại Nga và là cha nuôi của d’Anthès, nên đã viết cho ông này một bức thư cay độc. Những bình luận không mấy tốt đẹp mà Pushkin nói với cả đại sứ và con trai nuôi đã khiến ông Heeckeren phải thông báo rằng lời thách thức ban đầu vẫn có hiệu lực.

Cuộc đấu tay đôi diễn ra tại Chernaya Rechka ở ngoại ô St. Petersburg và có những quy tắc vô cùng khắc nghiệt. Ở các nước châu Âu khác, các đấu thủ thường bắn nhau ở khoảng cách 25-30 bước, nhưng trong trường hợp này khoảng cách chỉ được đặt ở mức 10 bước.

D’Anthès nổ súng trước và khiến Pushkin bị thương nặng ở bụng. Pushkin ngã xuống đất nhưng vẫn kịp bắn vào đối thủ, sượt qua tay phải của d’Anthès. Nhà thơ qua đời hai ngày sau đó.

Các cuộc đấu tay đôi ở Nga đã bị Peter Đại đế cấm và do đó cuộc đấu của Pushkin diễn ra trong bí mật. Hình phạt cho ai tham gia rất nặng nề, thậm chí là tử hình. Khi nằm hấp hối, thông qua bác sĩ của Sa hoàng, Pushkin đã cố gắng xin Nicholas I tha thứ cho người hỗ trợ và làm chứng của mình là Konstantin Danzas. Nhờ đó, Danzas chỉ bị giam trong Pháo đài Peter và Paul trong hai tháng.

Sa hoàng Nicholas đã chu cấp cho gia đình Pushkin sau khi ông chết. Sa hoàng đã trả hết nợ cho Pushkin, ra lệnh trả trợ cấp cho gia đình Pushkin một khoản tiền trị giá 10.000 ruble, cấp tiền trợ cấp cho vợ Pushkin và các con gái, nhận các con trai của nhà thơ làm thị đồng. Sa hoàng tước bỏ quân hàm của d’Anthès và trục xuất ông này khỏi Nga.

Một số người cho rằng Natalya Goncharova phải chịu trách nhiệm nào đó về cái chết của chồng mình, vì cô không thể hoặc không muốn chấm dứt những tin đồn liên quan đến d’Anthès. Nhà thơ Anna Akhmatova gọi cô là đồng phạm của nhà Heeckeren và đã dẫn tới cuộc đấu tay đôi.

Trong cuộc đời mình, Pushkin đã đưa ra hơn 20 lời thách đấu tay đôi còn bản thân nhận được 7 lời thách đấu. Bốn trong số các lời thách đấu này dẫn đến các cuộc đấu tay đôi, trong khi những lời thách đấu còn lại phần lớn không diễn ra nhờ bạn bè can ngăn. Pushkin mới 17 tuổi khi đưa ra lời thách đấu đầu tiên vì cảm thấy bị xúc phạm khi chú mình là Pavel Gannibal đã cướp cô gái mà ông đang khiêu vũ cùng tại một vũ hội. Tuy nhiên, hai chú cháu nhanh chóng làm lành và cuộc đấu tay đôi không diễn ra.

Pushkin nổi tiếng là một tay thiện xạ lão luyện, nhưng ông chưa bao giờ nổ súng được trước đối thủ trong các cuộc đấu tay đôi và chỉ làm đổ máu đối thủ một lần: trong trận đấu cuối cùng với d’Anthès.

21/6/2025
Thùy Dương

Nguồn: Beyond Russia-RT/ Tin Tức 
Theo https://vanhocsaigon.com/