Tiếng vọng của thời gian

Tiếng vọng của thời gian

Cách nay đã hơn hai mươi năm, tôi được biết nhà thơ Tô Thi Vân - đó là bút nghệ. Ông tên khai sinh là Tạ Văn Thiệu, quê ở làng Tê Quả, xã Tam Hưng huyện Thanh Oai (Hà Tây), Hà Nội. Về quê ông thấy nhà thờ họ Tạ rất bề thế, khi tìm hiểu thì được biết đây là một dòng họ lớn và truyền thống trong làng. Bên cạnh đó có làng Đại Định (cùng xã) cũng có một chi phái họ Tạ (đây là tổ tiên của ông Tạ Đình Đề với rất nhiều giai thoại một thời gắn với Chủ tịch Hồ Chí Minh). Hai chi phái họ Tạ này cũng cùng một thủy tổ. Nếu chuyện chỉ có như vậy thì âu cũng là sự bình thường. Song, một hôm đến chơi nhà thầy giáo Tạ Gia Thế, thầy Thế dạy Văn ở một trường PTTH ngoài Hà Nội nhưng gia đình vẫn ở Đại Định, được biết trên cổng nhà thầy Thế có hai chữ “ô y”. Cổng và chữ do tiền nhân để lại nhưng đến nay không hiểu hai chữ ấy nghĩa như thế nào, ý là muốn biết tổ tiên muốn nhắn gửi điều gì đến con cháu…

Chuyện dừng ở đấy, tôi không có Hán học nên cũng chẳng lưu tâm. Bẵng đi một thời gian, gặp thầy Thế, ông nói: Có người bảo tôi “ô y” là con chim én. Vâng, hẳn là như thế rồi, theo nghĩa đen của hai từ này… Vẫn chưa xong, một thời gian sau thầy Thế lại bảo: Có người nói đây là chữ Nôm, nghĩa hai chữ này là “ổ ê”… nhà mày!. Kể cũng có lý vì đây là một ngôi nhà thờ của chi họTạ làng Đại Định. Thế rồi thầy Thế xây một bức tường hoa trước mặt ngôi nhà. Cũng muốn cho nó… cổ, thầy nhờ ai đó làm cho hai câu chữ Hán viết vào hai bên cái trụ vườn, một bên đại ý rằng: mùa xuân chim én lại bay về. Cũng vui và hàm ý tươi tắn. Những tưởng thế là xong chuyện!

Mỗi ngày một tuổi, tôi hay để ý đến xung quanh và nhận ra rằng, còn rất nhiều chữ nghĩa đại để như trường hợp của gia đình thầy Tạ Gia Thế mà vẫn không có lời giải thích thỏa đáng. Tôi lờ mờ nhận thấy đây là một vấn đề của đời sống, nó không ảnh hưởng đến bát cơm, manh áo nhà ai nhưng rõ ràng  chúng ta đã không hiểu những thế hệ trước mình mặc dù khoảng cách về mặt thời gian chỉ là vài thế hệ.

Trong thời tôi đi học,vào những năm sáu mươi đến tám mươi của TK XX. Giáo trình dạy và học rất ổn định và chúng tôi chỉ biết chừng ấy thứ trong thời đại của mình. Sau này, nhất là sau “Giải phóng miền Nam”, được tiếp xúc với văn học phía bên kia (Việt Nam cộng hòa) tôi cũng vỡ ra nhiều trong nhận thức của mình. Một trong những thứ đó là bài thơ: “Đêm thu nghe tiếng quạ kêu” của thi sĩ Quách Tấn trong tập “Mùa cổ điển”. Trong bài thơ này Quách Tấn có câu: “Từ Ô Y hạng rủ rê sang”. Lại xuất hiện một từ “ô y” nữa. Để tâm tìm hiểu được biết: “Ô Y hạng” có nghĩa là “ngõ Ao Đen”.

Trong câu thơ trên Quách Tấn đã mượn điển tích này của Lưu Vũ Tích, một nhà thơ đời nhà Đường – Trung Quốc. Cái tên “Ô Y hạng” có từ thời Đông Tấn. Khi đó Nam Kinh chính là kinh đô và có tên là Kiến Nghiệp. Ở con ngõ nhỏ này có hai gia tộc lớn cư ngụ đó là Vương Đạo và Tạ An. Hai họ này đều có nhiều người làm quan to trong triều. Người trong hai gia tộc này thường mặc áo đen (có lẽ là phẩm phục của thời đại này) nên người đời gọi con ngõ này là: ngõ Áo Đen (Ô Y hạng)! Song, Ô Y hạng chỉ thực sự nổi tiếng về sau khi thi nhân đời Đường là Lưu Vũ Tích (772 – 842) cho ra đời bài thơ cùng tên. Bài thơ là nỗi miềm hoài cảm, nói lên sự biến đổi mau chóng của thời gian. Nơi đây (Ô Y hạng) xưa kia là lầu son gác tía, nay chỉ còn lại một phế tích hoang tàn. Sau đó trên nền của đền đài xưa người ta cho xây một nhà lầu lấy tên là “Lâu Yến đường” để tưởng nhớ đến hai dòng họ xưa, chắc là từ câu thứ ba trong bài này... Bài thơ chỉ có bốn câu mà được xem là tuyệt phẩm:

Chu tước kiều biên dã thảo hoa

Ô Y hạng khẩu tịch dương tà

Cựu thời Vương Tạ đường tiền yến

Phi nhập tầm thường bách tính gia

(Ô Y hạng – Lưu Vũ Tích)

Nhà thơ Ngô Văn Phú dịch:

Bên bờ cỏ dại hoa hồng

Ô Y ngõ cũ nằm trong nắng chiều

Én lầu Vương Tạ thủa nào

Bây giờ lưu lạc bay vào nhà dân

Chỉ có vậy mà mất cả một thôi đường để giải thích hai từ “Ô Y” trên trán cổng nhà thầy Tạ Gia Thế, thuộc dòng họ Tạ ở Tam Hưng, Thanh Oai… Phải chăng, đó chẳng đã là ước vọng của các thế hệ trước (của họ Tạ) mong con cháu mình thành đạt!

Có một lần nhà văn Đỗ Chu đến báo Văn nghệ, nhân lúc vắng vẻ ông kể cho tôi nghe: Sinh thời, Cụ Hoa Bằng – Hồng Thúc Trâm (hiện nay có một con đường ở phường Yên Hoa, Hà Nội song song với Đường Láng cách nhau qua con sông Tô, được đặt tên Hoa Bằng), sau khi “Hòa bình lập lại” (1954) vẫn thường xách điếu cày đi bộ từ làng Cót (Kẻ Cót – Hạ Yên Quyết, Hà Nội), sang làng Láng (Hà Nội) để vào các nhà xuất bản. Công việc của cụ là hiệu đính phần chữ Hán cho các “Nhà” này. Nay trong nhà cụ vẫn còn giữ được một bức hoanh phi có bốn chữ “Kỳ nghiêm hồ”… Hiện nhiều người xem chẳng hiểu ý tứ ra làm sao cả. Tôi cũng coi câu chuyện nhà văn Đỗ Chu kể là thường tình! Một lần vô tình đụng đến một “thư” trong “tứ thư” của Mạnh Tử (vì không chuyên nên không ghi lại là “thư” nào) có câu: “Thập mục sở thị, thập thủ sở chỉ, kỳ nghiêm hồ” (Tạm dịch: Mười cái mắt đang nhìn (mày), mười cái tay đang chỉ (mày), hãy coi chừng)!... Cứ như ý tứ trong bức hoành mà suy, có nghĩa là cụ Hồng Thúc Trâm rất khiêm tốn dặn con cháu: chỉ có mười người quan tâm đến mình (mày) mà đã phải giữ gìn. Còn những người khác, nói theo “ngôn ngữ bây giờ” là “có số, có má” phải có hàng triệu người, nhiều triệu người quan tâm. Nếu có làm gì đừng tưởng người đời không biết!

Trong nhà tôi, tiền nhân cũng để lại một bức hoành có ba chữ: “Cửu tắc trưng”. Ông nội tôi mất đã từ lâu. Bố tôi Tây học rồi tham gia kháng chiến chống Pháp. Lại nữa, thời của cụ người ta đả phá những thứ này ghê gớm lắm, họ coi đó là sản phẩm của Phong kiến, Đế quốc… Chuyện trò với nhau về đề tài này có khi còn bị nghi kỵ, còn nguy hiểm đến gia đình, bản thân và con cái. Không mang bỏ đi như các nhà khác, bố tôi vẫn giữ nó ở nguyên vị trí trang trọng nhất trong nhà. Có nhiều nhà trong làng đã đem câu đối ra đóng ghế băng để ngồi. Tôi đã đến một nhà như thế, sờ tayxuống mặt dưới của ghế cứ gờn gợn. Lật lên xem vàng son một thời còn chói lọi…

Bẵng đi một vài năm, đôi ba cụ già đến nhà tôi vẫn ngước nhìn và xuýt xoa về bức hoành phi. Rồi, rất nhiều người đến ai cũng khen nhưng không ai biết ý nghĩa ra làm sao mặc dù đọc được chữ. Người thì bảo: Cửu tắc trưng là “lâu thì nên”. Người lại bảo: Cửu tắc trưng là “lâu thì phô bày ra”… nghe cũng có lý vì người dịch có vẻ đã sát chữ!... Cũng lại tình cờ ông Kiều Hải ở làng Đông Sàng, cùng xã với tôi sang chơi. Thủa còn đi học tôi rất trọng ông Hải bởi học giỏi.Sau khi hết nghĩa vụ quân sự, ông Hải phục viên và thi đỗ vào trường Đại hoc Cơ Điện Bắc Thái. Thủa ấy như thế là ghê gớm lắm vì cả xã có khi một năm chỉ có một, hai người thi đỗ đại học. Ông Hải bảo tôi: Ba chữ “cửu tắc trưng” nhà ông nằm trong sách “Lễ ký” (Kinh Lễ, một trong ngũ kinh của Khổng Tử). Ông Hải đọc cho tôi: Cố chí thành vô tức, bất tức tắc cửu, cửu tắc trưng, trưng tắc du viễn, du viễn tắc bác hậu, bác hậu tắc cao minh. (ông Kiều Hải tạm dịch: Bởi nên, tâm chí thành thật của bậc chí cực không hề nghỉ ngơi, không nghỉ ngơi thì bền lâu, bền lâu thì nghiệm ra ngoài, thì phổ cập ra xa, thì dày và rộng. Dày rộng thì cao sáng).

Thiết nghĩ, những điều nêu trên với người lớp trước có lẽ cũng chỉ là những điều bình thường, vì thi cử ai chả phải đọc “tứ thư, Ngũ kinh”. Vậy mà đến nay với hậu thế như là một lời thách đố. Nguyên nhân cũng rất đơn giản: Chúng ta đã bỏ qua, đã không giữ được cái “gạch nối” trong văn hóa hàng nghìn năm của mình! Chạnh lòng nhớ đến hai dòng họ Tạ An, Vương Đạo mà buồn. Với họ, trên nền đổ nát của lầu son gác tía xưa, mấy trăm năm sau người ta còn xây lại một “Lâu Yến đường” để vọng niệm…

Tôi lớn lên xung quanh mình, trong nhà mình rất nhiều văn tự Hán, mấy chục năm nay tôi là kẻ mù lòa trong một phạm vi văn hóa ấy. Thế rồi tôi tự tìm sách vở, không “thầy thợ”, tự mình mày mò học chữ Hán để khả dĩ biết một tí ti xung quanh mình trong thăm thẳm sâu văn hóa Việt nhiều thế kỷ. Sang ngay bên nhà hàng xóm, nhà này còn giữ được một đôi câu đối sơn son thiếp vàng rất đẹp. Tôi đọc được như sau: “Mông Phụ tùng cao vân xá bạch (vế phải)/ Hậu An đào mậu nguyệt đình thanh (vế trái)”. Cách nay khoảng sáu, bảy mươi năm, ngôi nhà này là của một cụ trong gia đình tôi, vì một lý do nào đó, cụ tôi phải bán. Người mua là người ở một xóm khác trong làng. Sau khi mua chuyển về ở, họ  đã  mang theo đôi câu đối này. Tôi suy luận, về bên này có “Mông Phụ” - địa danh làng tôi. Về bên kia “Hậu An” phải là địa danh xóm cũ… Tôi đi hỏi những người già trong làng, không ai biết xóm nào là xóm “Hậu An”!. Tôi đến địa điểm cũ của nhà hàng xóm, xóm này hiện được nhập với một xóm khác vì nhỏ và ít người. Vậy là cái tên gốc “Hậu An” không còn ai nhớ được! Chỉ là trong phạm vi một ngôi làng, vài chục năm qua cái tên của một xóm trong làng đã bị mai một. Cứ vậy mà suy, chúng ta đã để mất rất nhiều thứ, thoạt nghe có vẻ không gây tác hại gì. Song, đối với một người cần tìm hiểu, nghiên cứu… làm sao có một cái nhìn đầy đủ một ngôi làng (đã được công nhận là làng Việt cổ) trong tiến trình phát triển của lịch sử.

Nguyên nhân chính là chúng ta bỏ chữ Hán! Bỏ chữ Hán là đúng bởi chữ Hán quá khó, ngay cả đến người Trung Quốc học cả đời cũng không hết chữ, ấy là chưa nói đến các phiền phức khác khi hội nhập quốc tế. May thay công nghệ phát triển, chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh với phần mềm cài đặt chữ Hán là người ta bỏ được quyền từ điển cắp nách hay bỏ túi. Trong lịch sử, Việt Nam cũng như một số nước châu Á vẫn dùng chung chữ Hán (phồn thể) như Nhật Bản, Cao Ly… Sau này do quá phức tạp người Nhật đã cải tiến chữ Hán ra văn tự của mình. Cao Ly cũng vậy nhưng vẫn trên cơ sở hệ “chữ vuông”. Chúng ta chuyển sang ngữ hệ La Tinh, âu cũng là cái may mắn cho dân tộc này.

Năm 1945, sau khi giành được chính quyền, Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động chiến dịch diệt “giặc đói, giặc dốt, giặc ngoại xâm”. Việc học chữ quốc ngữ đưa cả dân tộc trước một cơ hội thoát mù! Rất đáng tiếc cũng từ đó chúng ta đã gần như đoạn tuyệt với chữ Hán - Một văn tự mà cả dân tộc đã dùng gần hai nghìn năm, nếu lấy mốc từ sau khởi nghĩa Hai Bà Trưng (năm 40 sau CN)… Cho đến tận bây giờ, mỗi năm một số trường ĐH đào tạo một số ít sinh viên chuyên Hán Nôm. Số lượng ít ỏi này khả dĩ bao quát hết được một di sản to lớn đang trầm khuất trong dân gian…

Vài năm gần đây trong cả nước rất nhiều kiến trúc nhà truyền thống được phục hồi và xây dựng mới, chủ nhân của những công trình này đa số là người có điều kiện (có tiền). Nhà truyền thống có thể duy danh định nghĩa: Nhà một tầng có hai mái dốc và nhất thiết phải có bàn thờ ở gian giữa nhà. Có thể nói nhà truyền thống là kết tinh nhiều nghìn năm sinh sống của người Việt trên dải đất này.Nhà truyền thống là sự hài hòa của tất cả mọi yếu tố: Môi trường, khí hậu, thổ nhưỡng, tâm sinh lý, tín ngưỡng, tập tục… Là kiến trúc tiêu biểu cho làng quê Việt Nam - Những cộng đồng cư dân nông nghiệp lúa nước.

Đặc điểm nổi bật của những ngôi nhà được xây dựng trong thời gian này là to lớn, lộng lẫy hơn trước rất nhiều. Đây không phải là một trào lưu phục cổ, hoài cổ mà những kiến trúc này thực sự tham gia vào đời sống tích cực hơn những kiến trúc khác (không phải truyền thống) rất nhiều. Đối với không gian thờ tự, tâm linhmột điều không thể thiếu là nhất thiết phải có hoành phi câu đối. Hoành phi câu đối trong ngôi nhà truyền thống của người Việt đem lại một giá trị thẩm mỹ, giá trị về mặt tinh thần ẩn trong chữ nghĩa. Giá trị này đã được khẳng định qua hàng nghìn năm lịch sử… Câu đối và hoành phi nhất thiết phải là chữ Hán chứ không phải là chữ Quốc ngữ. Một số dùng chữ Quốc ngữ nhưng về thẩm mỹ, chữ Quốc ngữ (trình bày như hiện nay) chưa thể thay thế được chữ Hán ngay chỉ về mặt hình thức. Ấy là chưa nói đến sự hàm súc trong ngữ nghĩa của chữ Hán,… Cũng từ đây xảy ra một nghịch lý: Sống trong ngôi nhà truyền thống xây dựng rất nhiều tiền, nhưng chủ nhân lại không đọc được một chữ Hán nào trên hoành phi câu đối nhà mình. Có người chép bằng chữ Quốc ngữ dán ngay bên cạnh để đọc cho tiện. Thế cũng được, nhưng hình như chúng ta đang bỏ trống một khoảng lớn trong thẩm mỹ mà thực tế đời sống đang đặt ra…

Tôi không cổ súy cho việc đưa chữ Hán vào giảng dạy trong các trường phổ thông. Tôi cũng chưa tìm hiểu xem tại sao những người Nhật tôi gặp ai cũng biết chữ Hán ít nhất là viết được tên mình và đọc một số một số văn bản thông dụng. Người trẻ ở Hàn Quốc không như thế, tôi đã bút đàm với họ và rất nhiều người không viết nổi tên mình bằng Hán tự… Tôi xem một số chương trình trên “ti vi” thấy ngay ở chợ, người Nhật thông báo giá hàng và tên sản phẩm bằng chữ Hán. Một số người Nhật cho tôi “các” để tiện giao dịch, trên đó hầu như là song ngữ: Cả chữ Hán và chữ Nhật! Tôi biết điều này không phải như nước mình, dùng song ngữ trong trường hợp: Ai biết chữ nào thì dùng chữ đó cho tiện… Tôi cũng chưa hỏi ông Kiều Hải - Một kỹ sư cơ điện khi về nghỉ hưu mới học chữ Hán, hơn năm năm mà… thâm hậu thế!

Văn hóa là sự giao thoa, đối với chữ Hán đó là một tất yếu của lịch sử… Phải chăng đã đến lúc chúng ta nhìn nhận lại vấn đề này một cách nghiêm túc!. Bởi, quanh ta còn biết bao điều liên quan đến chữ Hán mà như một mật mã đang cần lời giải. Phải chăng, đó chính là tiếng vọng thăm thẳm của quá khứ một dân tộc!.

Hà Nguyên Huyến

Nguồn: Văn nghệ số 4+5+6/2019

Theo http://baovannghe.com.vn/