Dương Thu Hương có cần Dissident
For Dummies của Trịnh Lữ
không?
Mặc dù tới một giới hạn nào đó tôi cũng chia sẻ cảm giác của
ông Trịnh Lữ đối với phong cách nói chuyện của Dương Thu Hương, bởi
tôi có cơ hội được đến nghe buổi nói chuyện của bà tại Maison des Écrivains tại
Paris tối ngày 1.2.2006 và cũng có cảm giác nhà văn hoàn toàn có thể tỏ ra nữ
tính và elegant hơn, nhưng tôi có thể nói bài viết
của ông về buổi nói chuyện của Dương Thu Hương tại New York đã làm tôi
rất bất bình.
Thứ nhất, tôi không hiểu bài viết này của ông Trịnh Lữ thuộc thể loại gì. Đây
không phải là tường thuật báo chí, vì ông đã phạm phải một trong nguyên tắc cơ
bản nhất của journalism ethics – đó là tính khách quan. Nhưng mặc dù ông Trịnh
Lữ khẳng định trong bài của mình: “tôi chỉ muốn viết lại cho thật đúng những gì
mình nghe được và cảm thấy trong buổi hội thoại đó”, có vẻ ông chỉ làm được vế
thứ hai: đó là viết những gì ông cảm thấy, chứ tất cả mọi chi tiết, tỉ mỉ nhất,
ông nhìn thấy, nghe thấy đều đã bị tường thuật lại với độc giả dưới một con mắt
méo mó đầy chủ ý, chỗ rõ ràng đến mức thô lỗ, chỗ mỉa mai ẩn ý. Tôi nghĩ không
cần phải đưa ra dẫn chứng cho nhận xét này của mình, vì (a), điều này quá rõ đối
với độc giả, và (b) nếu chưa đủ rõ, xin đọc và so sánh bài viết của ông với một
bài tường thuật khác cùng chủ đề của Nường Lý đăng
cùng ngày.
Vậy nếu bài của ông không viết lại được đúng những gì diễn ra, mà chỉ viết được
những gì ông cảm thấy, liệu tôi có thể xếp bài viết của ông vào trường hợp đánh
giá, bình luận không? Nếu có, thì tôi có thể nói đây là một bài bình luận vô
trách nhiệm, và đó là lý do thứ hai tôi bất bình với nó. Ông đã đưa ra những lời
bình luận nặng nề, thậm chí mang tính lăng mạ, phỉ báng. Nếu xét đến quyền tự
do ngôn luận, tôi tạm chấp nhận điều này, vì đó là ý kiến cá nhân của ông.
Nhưng điều quan trọng ở đây là ông không đưa ra được justification nào
cho những lời đánh giá của mình, nhất là những lời đánh giá “mạnh dạn” như vậy.
Hình như ông đã lại phạm phải nguyên tắc viết bình luận, mà cũng là nguyên tắc
sống nói chung của người phương Tây mà một người sống ở nước ngoài khá lâu như
ông lại có vẻ không nhớ ra: Never give any comment without backing it up, không
bao giờ đưa ra bình luận mà lại không tìm hiểu trước đó để có thể đưa ra dẫn chứng
hoặc cơ sở cho lời bình luận của mình. Toàn bộ bài viết của ông chỉ dựa trên cảm
xúc cá nhân của ông đối với những gì Dương Thu Hương nói mà không hề đưa ra một
lý lẽ nào đáng kể (những cảm xúc theo tôi, là vô cùng kỳ lạ, tôi sẽ nói ở dưới);
đặc biệt ông còn cho mình được quyền nói thay ý kiến người khác bằng những gì
ông tưởng tượng ở họ (“Trong giây phút im lặng tiếp theo, tôi cứ ngỡ
mình đã nghe thấy Stone thì thầm: “Thật đáng tiếc”…”. “Cô gái bên cạnh cũng
nhìn sang tôi với một vẻ thắc mắc như vậy”, v.v..).
Với kiểu dẫn lời của Dương Thu Hương ra rồi bình luận những câu mập mờ không giải
thích, dẫn chứng như “… tôi cũng vẫn còn thấy xấu hổ vô cùng, cho ai và vì cái
gì thì tôi không muốn nghĩ đến”, “Một cảm giác ngao ngán xâm chiếm lấy tôi”,
“Tôi biết nói gì nữa đây?”, quả thật rất khó hiểu nổi ông bất bình với nhà văn
vì lẽ gì: Vì cách nhà văn trả lời hay vì nội dung những câu
trả lời đó?
Nếu ông không thích cách nhà văn nói, tôi xin được nói rõ như sau: Nếu
ở trên tôi viết tôi cũng không được thoải mái lắm với phong cách trả
lời của nhà văn, như thế không có nghĩa tôi cho rằng nhà văn đáng bị ông ném,
và độc giả bài viết của ông đáng bị đọc, những lời xúc phạm về nhà văn như vậy
(ít nhất là hai chỗ ông viết ý nghĩ của ông bằng tiếng Anh – đoạn nhà văn nói về
sữa dùng nuôi gia súc, và đoạn nói về thủ tướng Việt Nam, tôi cũng không tiện
nhắc lại), vì theo tôi, phong cách (nói trước công chúng) của một người thuộc về
tính cách và con người cá nhân, không thể dùng làm yếu tố quyết định để đánh
giá trí tuệ hay sự nghiệp của người đó.
Nếu nội dung là những gì ông phản đối, tôi lại xin được hỏi tiếp: ông
phản đối vì ông nghĩ nhà văn nói không đúng sự thật? Hay ông bực mình vì ông
nghĩ nhà văn quá, như ông viết, “stupid”, không đủ kiến thức? Nếu ông cho rằng
nhà văn đã nói không đúng sự thật, xin ông lấy dẫn chứng, và đưa ra đáp án của
ông. Nếu ông bực mình vì ông cho rằng nhà văn không đủ kiến thức (mà theo tôi
đây là điều chính làm ông bực mình nhất), ông lại không đưa ra dẫn chứng nào
thuyết phục, mà chỉ có chuyện ông nghe thấy bà nói bà “phải ăn ngô của lợn, ăn
ruột đu đủ”, bà không viết bài hát, bà đọc thơ Petofi, bà từ chối không nhận là
nhà văn chuyên nghiệp, bà chỉ là “một mụ đàn bà răng đen mắt toét”, thì thưa
ông, tôi thấy đây thật là một nỗi bực mình quá nực cười. Đó chính là con người
của nhà văn, chính là những gì tạo ra bà, tạo ra tài năng, ra tác phẩm, tạo ra
sự nghiệp văn chương và cả sự nghiệp “trouble-maker” của bà. Và thậm chí có vẻ
ông cũng không thèm tìm hiểu tại sao họ nói thế. Theo tôi lần sau,
trước khi đi nghe một nhà văn nào nói chuyện, ông nên tìm hiểu rõ hơn về họ, về
cuộc đời, hoàn cảnh sống và sáng tác của họ, và nếu thấy có khả năng họ sẽ nói
về quá khứ khốn khó của họ, về con người và những khiếm khuyết của họ - những
điều có vẻ có nguy cơ chạm phải tự trọng của ông, thì ông nên ở nhà thì hơn.
(Điều này cũng làm tôi hơi ngạc nhiên, hóa ra người Mỹ, hoặc những người sống ở
Mỹ, lại không tự hào về chuyện nói về quá khứ khốn khó của họ như tôi tưởng.)
Hay ông cho Dương Thu Hương là stupid chỉ vì ông nghĩ chắc bà chưa đọc cuốn Utopia ông
mới dịch? Về chuyện này thì, xin lỗi ông, tôi phải nói rằng chính Thomas More,
người viết nên Utopia, chắc cũng không có thái độ xúc phạm như vậy đối với
những người chưa đọc tác phẩm đó.
Giá tôi là một chuyên gia tâm lý, sau khi xem xét những nguyên do có thể vừa kể
trên, cùng với tính đến vô vàn chi tiết nho nhỏ tưởng như vô tình thừa thãi
khác (cuốn Utopia ông dịch, chuyện những người đến từ California,
chuyện ông tỏ ra “sắc sắc không không” với cõi đời trần tục bằng cách sưởi nắng
ngắm hoa sau khi nghe nói chuyện, chuyện ông chê trách Nguyễn Quí Đức đủ điều rồi
lại tả chuyện sau đó Nguyễn Quí Đức ra bắt tay ông), tôi sẽ chẩn đoán nỗi bực
mình và xấu hổ kỳ lạ đó của ông trong bài viết này rốt cuộc rất có thể bắt nguồn
từ, có thể mượn chữ của Dương Thu Hương, một đầu óc “vĩ nhân tỉnh lẻ”.
Nhưng rất tiếc tôi không phải là bác sĩ tâm lý, chỉ là một độc giả, và tôi nghĩ
tôi có quyền đòi hỏi ông tôn trọng độc giả hơn trong các bài viết sau này. Dịp
14/2/2006 ông từng viết một dạng bài tường thuật như vậy về cuộc nói
chuyện trên truyền hình cùng Vi Thùy Linh tại Hà Nội. Dù bài viết này
cũng sa vào chuyện mỉa mai châm biếm, nhưng vì ông viết nó với tư cách người
trong cuộc nên có thể chấp nhận hơn. Nhưng đúng là lần này thì bài viết của ông
quá là vô trách nhiệm, và kém chất lượng, như tôi trình bày ở trên.
Nhân nhắc đến chuyện phiên dịch, tôi cũng có góp ý nhỏ với ông về chuyện ông dịch Faith
and Reason thành Xác tín và Lẽ phải. Chắc ông hoàn toàn đồng ý với
tôi về quan điểm trước khi dịch sang sản phẩm đích, dịch giả phải hiểu đối
tượng nguồn trước đã. Thực ra Faith và Reason, hai con đường đối
lập nhau để đến với truth, như ông có thể biết rồi, là hai nội dung khá cơ
bản bắt nguồn từ tôn giáo, giờ mở rộng nghĩa sang những lĩnh vực khác nữa, và
theo tôi nên dịch chúng là Đức tin và Lý trí. Nếu ông dịch Reason thành Lẽ
phải thì rõ ràng ý nghĩa đã bị sai lệnh khá nhiều, bởi, Lý trí là cá nhân,
còn Lẽ phải, nhiều khi, là do đám đông quy định. Yếu tố cá nhân ở đây, theo
tôi, là phù hợp hơn với chủ đề của Liên hoan Văn học Quốc tế lần này, nơi người
ta quan tâm đến vai trò cá nhân của nhà văn trong cuộc chống lại đám đông để phản
ánh sự thật.
Cuối cùng, để trả lời cho câu hỏi tôi tự nêu ra trong tiêu đề bài viết này: Tôi
nghĩ Dương Thu Hương không cần sách dạy làm Dissident, mà đúng hơn, thay vào
đó, Trịnh Lữ có thể tham khảo một số sách cơ bản về kiến thức hoặc viết tường
thuật cho báo chí, hoặc viết bình luận, và tôi chắc có rất nhiều những quyển
như vậy, (ông không nhất quyết phải trung thành với… for Dummies, mà những Basics
on…, hoặc Introduction to…, hoặc Guides to… vẫn tốt như thường!)
Còn nếu ông muốn bày tỏ chính kiến của mình, ông nên đầu tư một số thời gian và
công sức nhất định để tìm hiểu và bảo vệ ý kiến của mình trước khi đặt bút xuống.
Khi đọc một bài tường thuật, độc giả có quyền được biết sự thật để có được cái
nhìn đúng, và, khi đọc một bài bình luận, họ có quyền được người viết tôn trọng
đủ để không phải đọc những phán xét vô trách nhiệm.
10/5/2006
10/5/2006
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét