Nét đặc trưng trong văn hóa ẩm thực Việt Nam
Văn hóa ẩm thực là nét văn hóa tự nhiên hình thành trong cuộc
sống. Đối với nhiều dân tộc, quốc gia, ẩm thực không chỉ là nét văn hóa về vật
chất mà còn là văn hóa về tinh thần. Qua ẩm thực người ta có thể hiểu được nét
văn hóa thể hiện phẩm giá con người, trình độ văn hóa của dân tộc với những đạo
lý, phép tắc, phong tục trong cách ăn uống…
Và mỗi khi nhắc đến đất nước Việt Nam xinh đẹp thì ẩm thực
luôn là một đề tài thú vị. Ẩm thực của người Việt không chỉ là những món ăn,
công thức chế biến mà đây là một nét văn hóa tự nhiên hình thành trong cuộc sống.
Chúng được biết đến với những nét đặc trưng như: tính hòa đồng, đa dạng, ít mỡ;
đậm đà hương vị với sự kết hợp nhuần nhuyễn nhiều loại nguyên liệu và gia vị
khác nhau nhằm giúp tăng mùi vị, sức hấp dẫn trong từng món ăn.
Với một đất nước có chiều dài lịch sử lâu đời và vị trí địa
lý khác biệt, thì mỗi một vùng miền trên dải đất hình chữ S này lại có những
món ăn đặc trưng, những món đặc sản riêng biệt không thể hòa lẫn.
Và trong số đầu tiên của Khám phá ẩm thực, chúng ta sẽ cùng nhau
tìm hiểu ẩm thực Việt Nam là gì? Và những nét đặc trưng trong văn hóa
ẩm thực Việt Nam.
ẨM THỰC VIỆT NAM LÀ GÌ?
Ẩm thực Việt Nam là cách gọi của phương thức chế biến món ăn,
nguyên lý pha trộn gia vị và những thói quen ăn uống nói chung của mọi người Việt
trên đất nước Việt Nam. Tuy có ít nhiều có sự khác biệt giữa các vùng miền,
dân tộc thì ẩm thực Việt Nam vẫn bao hàm ý nghĩa khái quát nhất để chỉ tất
cả những món ăn phổ biến trong cộng đồng người Việt.
ĐẶC TRƯNG CỦA ẨM THỰC VIỆT
Việt Nam là một nước nông nghiệp thuộc về xứ nóng, vùng nhiệt
đới gió mùa. Ngoài ra, lãnh thổ Việt Nam được chia ra ba miền rõ rệt là Bắc,
Trung, Nam, cùng với đó là 54 dân tộc anh em. Chính các đặc điểm về địa
lý, văn hóa, dân tộc, khí hậu đã quy định những đặc điểm riêng của ẩm thực từng
vùng miền. Mỗi miền có một nét, khẩu vị đặc trưng. Điều đó góp phần làm ẩm thực
Việt Nam phong phú, đa dạng. Đây là một văn hóa ăn uống sử dụng rất nhiều loại
rau (luộc, xào, làm dưa, ăn sống); nhiều loại nước canh đặc biệt là canh chua,
trong khi đó số lượng các món ăn có dinh dưỡng từ động vật thường ít hơn. Những
loại thịt được dùng phổ biến nhất là thịt lợn, bò, gà, ngan, vịt, các loại tôm,
cá, cua, ốc, hến, trai, sò,...
Những món ăn chế biến từ những loại thịt ít thông dụng hơn
như thịt chó, thịt dê, thịt rùa, thịt rắn, thịt ba ba,... thường không phải là
nguồn thịt chính, nhiều khi được coi là đặc sản và chỉ được sử dụng trong một dịp
liên hoan, tiệc nào đó với rượu uống kèm. Người Việt cũng có một số món ăn
chay theo đạo Phật được chế biến từ các loại thực vật, không có nguồn thực phẩm
từ động vật. Tuy nhiên, trong cộng đồng thì lại có rất ít người ăn chay trường,
chỉ có các sư thầy trong các chùa hoặc người bị bệnh nặng buộc phải ăn kiêng.
Ẩm thực Việt Nam chú trọng ăn ngon tuy đôi khi không đặt mục
tiêu hàng đầu là ăn bổ. Bởi vậy trong hệ thống ẩm thực người Việt ít có những
món hết sức cầu kỳ, hầm nhừ ninh kỹ như ẩm thực Trung Hoa, cũng không thiên về
bày biện có tính thẩm mỹ cao độ như ẩm thực Nhật Bản, mà thiên về phối trộn gia
vị một cách tinh tế để món ăn được ngon, hoặc sử dụng những nguyên liệu dai,
giòn thưởng thức rất thú vị dù không thực sự bổ béo (ví dụ như các món măng,
chân cánh gà, phủ tạng động vật...).
Trong thực tế, nhiều người nhận thấy, một cách cảm tính, đặc
trưng ẩm thực Việt Nam có sự khác biệt với các nền văn hóa ẩm thực khác
trên thế giới: món ăn Trung Hoa ăn bổ dưỡng, món ăn Việt ăn ngon miệng, món ăn
Nhật nhìn thích mắt. Tuy nhiên, đặc điểm này ngày càng phai nhòa trong thời hội
nhập.
Theo ý kiến của Tiến sĩ sử học Hãn Nguyên Nguyễn Nhã, ẩm
thực Việt Nam có 9 đặc trưng:
- Tính hòa đồng hay đa dạng
Bắt đầu từ tính cách dễ dàng tiếp thu văn hóa, đặc biệt là
văn hóa ẩm thực từ các dân tộc khác của người Việt, để từ đó chế biến
thành của mình. Đây cũng là điểm nổi bật của ẩm thực của nước ta từ Bắc chí
Nam.
- Tính ít mỡ.
Các món ăn Việt Nam chủ yếu làm từ rau, quả, củ nên ít mỡ
(khá ít món ăn nấu ngập dầu), không dùng nhiều thịt như các nước phương Tây,
cũng không dùng nhiều dầu mỡ như món của người Hoa.
- Tính đậm đà hương vị.
Khi chế biến thức ăn người Việt Nam thường dùng nước mắm để
nêm, lại kết hợp với rất nhiều gia vị khác,… nên món ăn rất đậm đà. Mỗi món
khác nhau đều có nước chấm tương ứng phù hợp với hương vị.
- Tính tổng hòa nhiều chất, nhiều vị.
Các món ăn Việt Nam thường bao gồm nhiều loại thực phẩm như
thịt, tôm, cua cùng với các loại rau, đậu, gạo. Ngoài ra còn có sự tổng hợp của
nhiều vị như chua, cay, mặn, ngọt, bùi béo…
- Tính ngon và lành.
Ẩm thực Việt Nam là sự kết hợp giữa các món, các vị lại để tạo
nên nét đặc trưng riêng. Những thực phẩm mát như thịt vịt, ốc thường được chế
biến kèm với các gia vị ấm nóng như gừng, rau răm… Đó là cách cân bằng âm dương
rất thú vị, chỉ có người Việt Nam mới có…
- Dùng đũa.
Giống một vài nước châu Á khác thì việc sử dụng đũa là một
nét đặc trưng rất thú vị của ẩm thực Việt, bạn có thể sử dụng đũa trong hầu hết
các món ăn, từ kho, xào, chiên, hay thậm chí là cả canh. Đôi đũa Việt có mặt
trong mọi bữa cơm gia đình, ngay cả khi quay nướng, người Việt cũng ít dùng nĩa
để xiên thức ăn như người phương Tây. Kèm với đó thì gắp là một nghệ thuật, gắp
sao cho khéo, cho chặt đừng để rơi thức ăn…
- Tính cộng đồng hay tính tập thể.
Tính cộng đồng thể hiện rất rõ trong ẩm thực Việt Nam, bao giờ
trong bữa cơm cũng có bát nước mắm chấm chung, hoặc múc riêng ra từng bát nhỏ từ
bát chung ấy.
- Tính hiếu khách.
Trước mỗi bữa ăn người Việt thường có thói quen mời. Lời mời
thể hiện sự giao thiệp, tình cảm, hiếu khách, mối quan tâm trân trọng người
khác…
- Tính dọn thành mâm.
Người Việt có thói quen dọn sẵn thành mâm, dọn nhiều món ăn
trong một bữa lên cùng một lúc chứ không như phương Tây ăn món nào mới mang món
đó ra.
ĐẶC ĐIỂM ẨM THỰC VIỆT THEO TỪNG MIỀN
Miền Bắc
Ẩm thực miền Bắc đặc trưng với khẩu vị mặn mà, đậm đà, thường
không đậm các vị cay, béo, ngọt bằng các vùng khác, chủ yếu sử dụng nước mắm
loãng, mắm tôm. Sử dụng nhiều món rau và các loại thủy sản nước ngọt dễ kiếm
như tôm, cua, cá, trai, hến... và nhìn chung, do truyền thống xa xưa có nền
nông nghiệp nghèo nàn, ẩm thực miền Bắc trước kia ít thịnh hành các món ăn với
nguyên liệu chính là thịt, cá. Nhiều người đánh giá cao ẩm thực Hà Nội một thời,
cho rằng nó đại diện tiêu biểu nhất của tinh hoa ẩm thực miền Bắc Việt Nam với
những món phở, bún thang, bún chả, các món quà như cốm Vòng, bánh cuốn Thanh
Trì... và gia vị đặc sắc như tinh dầu cà cuống, rau húng Láng.
Ẩm thực miền Nam
Ẩm thực miền Nam, có thiên hướng hảo vị chua ngọt, đây là nơi chịu ảnh hưởng nhiều
của ẩm thực Trung Quốc, Campuchia, Thái Lan, có đặc điểm là thường cho thêm đường
và hay sử dụng sữa dừa (nước cốt và nước dão của dừa). Nền ẩm thực này cũng sản
sinh ra vô số loại mắm khô (như mắm cá sặc, mắm bò hóc, mắm ba khía...). Ẩm thực
miền Nam cũng dùng nhiều đồ hải sản nước mặn và nước lợ hơn miền Bắc (các loại
cá, tôm, cua, ốc biển), và rất đặc biệt với những món ăn dân dã, đặc thù của một
thời đi mở cõi, hiện nay nhiều khi đã trở thành đặc sản: chuột đồng khìa nước dừa,
dơi quạ hấp chao, rắn hổ đất nấu cháo đậu xanh, đuông dừa, đuông đất hoặc đuông
chà là, vọp chong, cá lóc nướng trui...
Ẩm thực miền Trung
Đồ ăn miền Trung được biết đến với vị cay nồng, với tất cả tính chất đặc sắc của
nó thể hiện qua hương vị riêng biệt, nhiều món ăn cay và mặn hơn đồ ăn miền Bắc
và miền Nam, màu sắc được phối trộn phong phú, rực rỡ, thiên về màu đỏ và nâu sậm.
Các tỉnh thành miền Trung như Huế, Đà Nẵng, Bình Định rất nổi tiếng với mắm tôm
chua, các loại mắm ruốc hay các loại đặc
sản bánh kẹo Đà Nẵng, Huế. Đặc biệt, ẩm thực Huế do ảnh hưởng từ phong cách
ẩm thực hoàng gia, cho nên rất cầu kỳ trong chế biến và trình bày. Một mặt
khác, do địa phương không có nhiều sản vật mà ẩm thực hoàng gia lại đòi hỏi số
lượng lớn món, nên mỗi loại nguyên liệu đều được chế biến rất đa dạng với trong
nhiều món khác nhau.
Ẩm thực các dân tộc
Với 54 dân tộc sống trên nhiều vùng địa lý đa dạng khắp toàn
quốc, ẩm thực của mỗi dân tộc trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam đều có bản sắc
riêng biệt. Rất nhiều món trong số đó ít được biết đến tại các dân tộc khác,
như các món thịt lợn sống trộn phèo non của các dân tộc Tây Nguyên. Tuy nhiên,
nhiều món ăn đã trở thành đặc sản trên đất nước Việt Nam và được nhiều người biết
đến, như mắm bò hóc miền Nam, bánh cuốn trứng (Cao Bằng, Lạng Sơn), bánh coóng
phù (bánh trôi dân tộc Tày, xuất xứ từ bánh trôi tàu của người Hoa), lợn sữa và
vịt quay mắc mật (quả mặt), khâu nhục Lạng Sơn (ảnh hưởng từ Quảng Đông, Trung
Quốc), phở chua, cháo nhộng ong, phở cốn sủi, thắng cố, các món xôi nếp nương của
người Mường, thịt chua Thanh Sơn (Phú Thọ)...
ẨM THỰC THỂ HIỆN VĂN HÓA TINH THẦN NGƯỜI VIỆT
Văn hóa tinh thần của người Việt trong ẩm thực chính là sự thể
hiện nét đẹp trong văn hóa giao tiếp, là sự cư xử giữa người với người trong bữa
ăn, làm vui lòng nhau qua thái độ ứng xử lịch lãm, có giáo dục. Việc ăn uống đều
có những phép tắc, lề lối riêng, từ bản thân, đến trong gia đình, rồi các mối
quan hệ ngoài xã hội.
Bản thân mỗi người phải biết giữ gìn, thận trọng trong khi
ăn, cũng như đề cao danh dự của mình: “ăn trông nồi, ngồi trông hướng”, hay “ăn
phải nhai, nói phải nghĩ.
Trong gia đình: ăn chung mâm, ưu tiên thức ăn ngon cho người
lớn tuổi, trẻ nhỏ ”kính trên nhường dưới”, thể hiện sự kính trọng, tình cảm yêu
thương. Bữa cơm hàng ngày được xem là bữa cơm xum họp gia đình, mọi người quây
quần bên nhau, cùng nhau vui vầy sau một ngày làm việc mệt nhọc.
Ngoài xã hội: việc mời khách đến nhà thể hiện nét văn hóa giữa
người với người trong xã hội. Khi có dịp tổ chức ăn uống, gia chủ thường làm những
món ăn thật ngon, nấu thật nhiều để đãi khách. Chủ nhà thường gắp thức ăn mời
khách, tránh việc dừng đũa trước khách, và có lời mời ăn thêm khi khách dừng bữa.
Bữa cơm thiết không chỉ đơn thuần là cuộc vui mà còn thể hiện tấm lòng hiếu
khách đặc trưng của người Việt.
Ẩm thực Việt Nam là một bức tranh đầy màu sắc, nêu bật
lên bản sắc riêng của từng dân tộc, vùng miền nhưng chúng vẫn mang trong
mình cốt cách, linh hồn Việt đồng nhất. Đậm đà vị dân tộc không thể xóa
nhòa.
22/5/2019Nguồn: WikimediaTheo https://www.banhkhome.com/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét