Những ngày cuối tháng ba và
đầu tháng tư, DongNhacXua.com bỗng
nhớ về một người nhạc sỹ tài hoa mà những sáng tác của ông đã gắn liền với nhiều thăng
trầm của đất nước trong hai thập niên 1960-1970 của thế kỷ trước. Chúng tôi xin
mượn một bài tạp văn của nhà thơ Vĩnh Hảo để đưa người yêu nhạc đến một góc
nhìn nhân văn hơn về bản nhạc gây nhiều tranh cãi “Nối vòng tay lớn” mà
khi ấy chàng trai trẻ Trịnh Công Sơn đã cất tiếng hát đúng ngày 30/04/1975.
Trịnh Công Sơn. Ảnh:
vinhhao.info
(Khuya 28/4/2002, vài cảm
nghĩ trước ngày 30/4)
Khi Trịnh Công Sơn nằm xuống,
người Việt khắp nơi xôn xao, từ trong nước đến hải ngoại. Bao nhiêu nhật báo,
tuần báo, nguyệt san, tạp chí, tuyển tập đều đua nhau viết về ông, tiếc thương
một nghệ sĩ tài danh, dành cho ông niềm ưu ái vô cùng đặc biệt. Nhưng cũng có một
số người chống đối, chỉ trích ông, kết án ông, vì ông đã lên Ðài Phát thanh
Sài-gòn, hát bản “Nối Vòng Tay Lớn” lúc quân đội cộng sản tiến vào
Sài-gòn, miền Nam Việt-nam, ngày 30/4/1975.
Riêng tôi, nghe tin ông mất,
đã buồn nhiều ngày. Tôi muốn viết một đoản văn hay một bài thơ nào đó về ông mà
không viết được. Tôi sợ là không nói được hết những gì tôi cảm về ông. Rừng
thơ-nhạc của ông mênh mông quá, nói ít thì không hết ý, nói nhiều thì lệch lạc
thừa thãi. Vì vậy mà im lặng, rồi nghe, rồi đọc những người khác viết về Trịnh
Công Sơn thay cho mình. Người ta viết về ông hay quá, cũng bởi cuộc đời và những
đóng góp nghệ thuật của ông quá hay, nên không thể không viết hay được.
Ðối với tôi, bất cứ bản nhạc
nào, lời ca nào, bài thơ nào, của Trịnh Công Sơn, đều có thể cho tôi hứng cảm để
đọc, ngâm nga, ôm đàn ca, hát ư ử một mình, hoặc viết. Thơ nhạc của ông là niềm
gợi cảm cho những cuộc tình thơ mộng, tha thiết; cho những cuộc sống đẹp đẽ,
thi vị, thánh thiện. Lời thơ của ông không bình dân, xuề xòa đâu, vậy mà những
ca khúc của ông đã bao trùm cả đất nước, gần gũi với bao thế hệ, không phân biệt
Nam-Bắc, ý thức hệ, đảng phái. Không ai nghe và hát nhạc ông mà không yêu ông
được. Chỉ bấy nhiêu thôi, đời ông đã quá đủ để đứng trên đài vinh quang tột đỉnh.
Nhưng vinh quang, đối với một thiên tài như thế, thực ra cũng chẳng là gì cả.
Nó chỉ là thứ trang sức hào nhoáng không làm tăng thêm giá trị nội tại của ông.
Năm 1992, ông viết: “Có những ngày tuyệt vọng cùng cực, tôi và cuộc đời đã
tha thứ cho nhau. Từ buổi con người sống quá rẻ rúng tôi biết rằng vinh quang
chỉ là điều dối trá… Tôi không muốn khuyến khích sự khổ hạnh, nhưng mỗi chúng
ta hãy thử sống cùng một lúc vừa kẻ chiến thắng vừa kẻ chiến bại. Nỗi vinh nhục
đã mang ta ra khỏi đời sống để đưa đến những đấu trường…” (Trịnh Công Sơn, Những
Bài Ca Không Năm Tháng, nxb Âm Nhạc, 1995, trang 271).
Niềm tuyệt vọng của ông là
gì? Người ta nghĩ một người thành công, nổi tiếng, được mọi người mến mộ thương
yêu như ông… thì tuyệt vọng nỗi gì! Nghĩ vậy thì không hiểu ông chút nào. Ông
không đơn giản như một người gắng sức tiến từ đáy vực lên đến đỉnh cao rồi bắt
đầu hưởng thụ. Cuộc đời ông là một chuỗi tranh đấu không ngừng. Khi cuộc chiến
giữa anh em hai miền chấm dứt, kẻ chiến thắng hưởng thụ bã vinh hoa, người chiến
bại lao khổ trong trại tù; súng đạn im hơi, môi miệng khua múa… bao nhiêu năm
mà chẳng mang lại hạnh phúc gì cho đại khối dân tộc, thì người nghệ sĩ như Trịnh
Công Sơn, vẫn tiếp tục cuộc đấu tranh chống lại sự thù hận, hèn kém, khổ đau.
Cuộc đấu tranh ấy công khai trên mặt văn nghệ đại chúng, nhưng lại âm thầm ở ước
vọng bên trong.
Do ước vọng không nguôi về một
cuộc đời tốt đẹp tươi sáng hơn, mà ước vọng này lại có vẻ như chẳng bao giờ
thành, Trịnh Công Sơn trở thành “tên tuyệt vọng” (chữ của Trịnh Công Sơn tự ví
mình). Hơn 25 năm, chỉ có những tập đoàn thiểu số, hoặc thiểu số những cá nhân,
những gia đình, nhờ sự thay đổi lớn của thời cuộc mà trở nên vinh quang, trên
trường chính trị hay kinh tế, trên đường tiến thân hay vinh thân, trong nước và
hải ngoại. Và cuộc đời vẫn như thế. Khổ đau. Nghèo đói. Băng hoại. Chờ đợi mỏi
mòn. Tranh đấu mỏi mòn. Mà chẳng thấy thay đổi gì. Vì vậy mà tuyệt vọng. Chứ có
phải đâu đã vinh quang rồi thì chấm hết. Trịnh Công Sơn tự gánh lấy sứ mệnh làm
đẹp cuộc đời của anh từ lâu rồi. Cũng bài viết cuối tập nhạc ấy, anh viết: “Chúng
ta đã đấu tranh. Ðang đấu tranh. Và có thể còn đấu tranh lâu dài. Nhưng tranh đấu
để giành lại quyền sống, để làm người, chứ không để trở thành anh hùng hay làm
người vĩ đại. Cõi nguồn từ khước tước hiệu đó.”
Nhưng tuyệt vọng như Trịnh
Công Sơn không có nghĩa là buông xuôi. Ngược lại, tuyệt vọng đối với cuộc đời
có nghĩa là anh tin cuộc đời vốn không thể khác đi. Cuộc đời sẽ trôi theo cái vận
mệnh của nó. Có những điều bất toàn, không như ý. Có những điều mong muốn nhưng
không bao giờ thành tựu. Tin chắc vào sự thể như thế, anh học được lòng bao
dung, tha thứ. Và nhờ vậy, anh có thể tiếp tục yêu thương cuộc đời như anh đã từng.
“Tôi đã mỏi dần với lòng
tin. Chỉ còn lại niềm tin sau cùng. Tin vào niềm tuyệt vọng. Có nghĩa là tin
vào chính mình. Tin vào cuộc đời vốn không thể khác. Và như thế, tôi đang
yêu thương cuộc đời bằng nỗi lòng của tên tuyệt vọng.” (Trịnh Công Sơn,
sách đã dẫn, trang 272)
Với một tâm hồn cao đẹp như
thế, thực sự là chẳng cần một vòng hoa vinh quang nào. Anh không cần đứng trên
chóp đỉnh cuộc đời, mà anh nằm trong lòng cuộc đời.
Bao nhiêu chữ nghĩa, ngôn từ
cũng không đủ cho tôi viết lời ca tụng xứng đáng dành cho anh. Chỉ xin, nhân
ngày 30/4 sắp tới, nói một chút cảm nghĩ của mình về chuyện Trịnh Công Sơn lên
Ðài Phát thanh Sài-gòn, ca bài Nối Vòng Tay Lớn.
Hãy nhớ lại bối cảnh Sài-gòn
lúc ấy. Hỗn loạn. Cướp bóc. Mất niềm tin. Mất hướng đi. Căng thẳng. Sợ hãi. Tuyệt
vọng. Buồn bã. Kéo dài trong nhiều ngày. Nhiều người có phương tiện, may mắn,
đã tuôn chạy trước. Nhiều người phải di tản mấy lần, từ Huế vào Ðà Nẵng, từ Ðà
Nẵng vào Nha Trang, từ Nha Trang vào Sài-gòn, để rồi cuối cùng, miền Nam cũng mất.
Ai làm mất? Chính quyền? Quân đội? hay là dân? hay là vì mấy anh nghệ sĩ? Ðừng
đổ lỗi cho riêng ai cả. Tất cả chúng ta, những người đã trưởng thành vào giai
đoạn đó, đều có trách nhiệm đối với nỗi tang thương đau khổ của đất nước. Cho
dù Trịnh Công Sơn không hát bài Nối Vòng Tay Lớn năm 1975 và không
sáng tác bài đó vào cuối thập niên 1960, thì tình thế cũng chẳng thay đổi gì cả.
Cả một bộ máy chính quyền từ trung đến cao cấp, cho đến hàng tướng lãnh, sĩ
quan quân đội của mọi binh chủng… tan hàng chạy hết, bỏ lại nhân dân và những
người nghệ sĩ tay không tấc sắt tự vệ như chúng tôi để đối phó với xe tăng và
súng đạn. Chúng tôi sẽ làm gì? Một nửa trong số chúng tôi (người dân) không biết
cộng sản là gì; một nửa khác thì biết, nhưng biết thì sao chứ? Làm được gì? Chỉ
đứng sững ra mà nhìn, mà nghe thôi. Trong cái thời điểm mà chúng tôi hoang mang
chẳng biết phải phản ứng thế nào trước một biến cố bất ngờ và kinh hoàng ấy, Trịnh
Công Sơn đã cất lên tiếng hát của ông. Nối Vòng Tay Lớn. Lời ca ấy, vừa
trấn an chúng tôi, những người bên phía thua trận, vừa nhắc nhở những người chiến
thắng, rằng chúng ta là anh em cả, đừng sợ hãi nhau, đừng làm tổn hại nhau, mà
hãy yêu thương nhau, nắm chặt tay nhau, nối vòng tay lớn của anh em hai miền.
Dù miền Nam thắng hay miền Bắc thắng, Trịnh Công Sơn cũng sẽ lên Ðài phát thanh
Sài-gòn hoặc Hà-nội để ca bài ca ấy. Tôi tin như vậy.
Cho dù bạn nói rằng Trịnh
Công Sơn đã hát để đón rước chào mừng cách mạng hay Trịnh Công Sơn đã lầm về bản
chất của những người bên kia chiến tuyến, vân vân và vân vân, tôi vẫn cứ tin rằng,
Trịnh Công Sơn đã làm đúng thiên chức của một người nghệ sĩ đứng trên mọi phe
phía. Vào cái thời điểm căng thẳng, ngột ngạt mà có lẽ chính bản thân bạn và
chúng tôi cũng thế, run rẩy, dè dặt, rút vào bóng tối, thì Trịnh Công Sơn một
mình, một cây đàn, đứng lên giữa bao họng súng ngờm ngờm tiến vào thủ đô miền
Nam, cất tiếng hát chân thành tha thiết, nói lên ước vọng chung của người dân
hai miền. Nên nhớ rằng lúc ấy người thắng trận chưa thành lập được chính phủ
lâm thời, và Trịnh Công Sơn vốn bị chính quyền miền Bắc lên án là ủy mị chứ
không phải là anh đã được công nhận đâu. Vậy mà anh đã dám lên Ðài Phát thanh
hát. Không phải là lời hát chào mừng mà là lời kêu gọi của bao dung, tha thứ,
yêu thương. Lời anh ca làm yên lòng người dân chúng tôi và làm chùng đi những
tay súng. Bài ca của anh, không phải chỉ đẹp và ý nghĩa ở thời điểm ấy, mà còn
đẹp suốt chiều dài ước vọng của người dân Việt Nam.
“Rừng núi dang tay nối lại
biển xa
Ta đi vòng tay lớn mãi để nối sơn hà
Mặt đất bao la, anh em ta về
Gặp nhau mừng như bão cát quay cuồng trời rộng
Bàn tay ta nắm nối laị một vòng Việt-Nam.
Ta đi vòng tay lớn mãi để nối sơn hà
Mặt đất bao la, anh em ta về
Gặp nhau mừng như bão cát quay cuồng trời rộng
Bàn tay ta nắm nối laị một vòng Việt-Nam.
Cờ nối gió đêm
vui nối ngày
Giòng máu nối con tim đồng loại
Dựng tình người trong ngày mới
Thành phố nối thôn xa vời vợi
Người chết nối linh thiêng vào đời
Và nụ cười nở trên môi…”
Giòng máu nối con tim đồng loại
Dựng tình người trong ngày mới
Thành phố nối thôn xa vời vợi
Người chết nối linh thiêng vào đời
Và nụ cười nở trên môi…”
Mặc cho những lời chỉ trích,
lên án của một thiểu số hờn dỗi câu chuyện 27 năm xưa, trong mắt tôi, trong tim
tôi, Trịnh Công Sơn vẫn lừng lững một mình, đi con đường của anh, như một “tên
tuyệt vọng” rất tuyệt vời, đóng góp rất nhiều mà coi như không. “Nhưng tôi
biết rõ rằng tôi chỉ là một loài chim nhỏ hót chơi trên đầu những ngọn lau.” (TCS,
sách đã dẫn, tr. 271)
Tuyệt vọng đi-về giữa cuộc đời
băng hoại mà từng lời, từng chữ của anh vẫn thể hiện nguyên vẹn lòng bao dung,
tha thứ. Cho dù bạn tiếp tục nguyền rủa anh, kết án anh thế này thế kia, thì
anh cũng đã tha thứ bạn từ lâu rồi. Nhưng nhiều người khác, phần đông người
khác, đều cảm ơn anh, mang ơn anh, không phải chỉ riêng bài Nối Vòng
Tay Lớn của 27 năm trước, mà tất cả những bài ca của anh đã để lại cho đời. Tên
tuyệt vọng ấy, chẳng xoay chuyển nổi thời cuộc, chỉ hót chơi trên đầu
những ngọn lau thôi, mà đã cứu lấy nhiều người, và trong một ý nghĩa
nào đó, đã cứu lấy cuộc đời cằn khô, khổ lụy.
Nối vòng tay lớn - Khánh Ly
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét