Chuyện rồng năm Nhâm Thìn.jpg)
.jpg)
Rồng là một linh vật tưởng tượng, chỉ có trong huyền thoại
hay truyền thuyết, nhưng lại là một hình ảnh quen thuộc trong tâm thức Việt
Nam.
Từ thuở xa xưa, truyền thuyết vẫn cho rằng dân tộc Việt
Nam là con Rồng cháu Tiên. Dù ngày nay nhiều người không tin vào nguồn gốc ấy,
thậm chí còn phản bác một truyền thuyết về chủng tộc mang tính cách tự tôn, kỳ
thị, thì hình ảnh rồng trên vẫn ăn sâu vào trí tưởng và lời ăn tiếng nói. Rồng
vẫn thường xuyên xuất hiện trên sách vở, trong trang trí, mềm mại trên vải
thêu, uyển chuyển trên tranh tượng, uy nghi trong kiến trúc. Thậm chí, ngày nay
hình tượng rồng còn xuất hiện tràn lan hơn trước, từ biểu tượng kinh tế phát
triển nhảy vọt, đến tín ngưỡng vào “long mạch” trong thuật phong thủy, cho tới
các trò chơi điện tử của thanh thiếu niên...
Đầu ngói ống men lục hình rồng thời Lý - Ảnh: T.LVậy nhân ngày Tết Nhâm Thìn, chúng ta tìm hiểu xem: rồng
là con gì, xuất phát từ đâu, ý nghĩa ra sao, biến chuyển thế nào qua các
địa phương và thời đại.
Trước hết cần nói ngay điều cơ bản: rồng hiện diện
trong truyền thuyết nhiều dân tộc trên thế giới, thường được Tây phương gọi
là Dragon., âm vang gần với tên Rồng trong tiếng Việt, nhưng hai từ này không họ
hàng gì với nhau. Nhà bác học Nga, V. Propp, trong tác phẩm kinh điển Cội
Rễ của Truyện Cổ Truyền Kỳ, sau hằng trăm trang thâm cứu truyền thuyết rồng
trong các nền văn hóa thế giới, đã đi đến kết luận: «con rồng
thủy tộc là một huyền thoại quốc tế» [1], dĩ nhiên là dưới những hình dạng khác
nhau, trong những chức năng, biểu tượng khác nhau: rồng Tây phương nhiều
đầu, bắt cóc, ăn thịt phụ nữ, rồng Á đông một đầu, cứu nhân độ thế. Nhưng rồng
nọ rồng kia đều sản sinh từ một tư duy huyền thoại.
Rồng - Cá Sấu
Đầu tiên, chúng ta thử tìm hiểu nguồn cội gần nhất của con rồng
Việt Nam. Theo sử gia Lê Thành Khôi, con rồng Việt Nam và Trung Quốc
thoát thai từ cá sấu, hiện nay còn là vật tổ của nhiều dân tộc Đại Dương
Châu [2]. Nhiều tác giả Việt Nam hiện nay cũng đồng
ý với một lối giải thích có từ lâu, như trên một bài báo 1901, ký E. Chavannes,
một học giả uy tín:
«Rồng có chân và vảy, nó nhắc đến loài cá sấu thời xưa
trên sông nước Trung Hoa, hiện còn sống rải rác trên sông Dương Tử. Cá sấu nòi
thuỷ tộc, tự nhiên được liên hệ với nước; mùa đông nó ẩn mình, nhưng
mùa xuân và đầu hạ, vào những trận mưa lớn, nó xuất hiện để tha hồ trửng
giỡn. Người Tàu nhầm hiệu quả với nguyên nhân và cho rằng mây mưa theo về với rồng.
Từ đó con cá sấu đã trở thành linh vật, thu góp mây mưa, rồi óc
sáng tạo của nghệ nhân đã tạo ra con vật truyền kỳ. Và chức năng của rồng giữa
mưa giông được ghi lại bằng hình cầu (minh châu) tượng trưng cho sấm chớp
giữa những tầng mây lớp lớp. Và khái niệm phồn thực nhờ ơn mưa móc đã biến
con rồng thành biểu tượng tốt đẹp» [3]. Một lối giải thích cụ thể, duy lý
và duy vật như vậy, nghe qua thấy có tình có lý, được nhiều người chấp nhận,
nhưng chưa chắc đã đúng. Vì một huyền thoại có tầm phổ biến sâu và rộng trên thế
giới như Rồng, không dễ gì nảy sinh từ cảnh mây mưa của cá sấu. Lối giải
thích ấy, nếu đúng, thì chỉ đến sau, nằm chồng lên nhiều lý do thâm trầm
khác.
Cũng một phương pháp cụ thể, nhưng ngược lại, có người đi từ
sách Lĩnh Nam Chích Quái (1492) dựa vào truyền thuyết thời Hùng
Vương: «Lúc ấy dân sống ở ven rừng xuống nước đánh cá, thường
bị giống giao long làm hại (...) lấy mực xăm mình theo dạng thủy quái. Từ đó
dân không bị tai hoạ giao long nữa». Theo văn cảnh và hoàn cảnh lúc đó,
giao long là cá sấu, hoa văn theo dạng «thủy quái» là rồng.
Nhiều học giả như Đinh Gia Khánh [4] Nguyễn Lang [5] cho rằng từ phong tục vẽ giao long,
người Việt đã tự xem mình là dòng dõi của rồng. Những ức thuyết như vậy, dù
đúng dù sai, vẫn có tác dụng cụ thể là tạo tương quan giữa cá sấu, giao
long, thuồng luồng và con rồng từ truyền thuyết đến trang trí.
Tương quan Rồng - Sấu còn có thể minh họa bằng hình tượng cá sấu
trên nhiều di chỉ thời Đông Sơn: đôi cá sấu đối diện trên một thạp đồng
Đào Thịnh (Yên Bái, thiên niên kỷ trước TL) hay qua đồng Núi Voi (Ba Vì), lưỡi
rìu Đông Sơn, v.v...
Nguyễn Phúc Long đã có bài rất kỹ về chủ đề này trên báo Đoàn
Kết, Paris, số Xuân, cách đây hai giáp (1988) [6].
Giáp sau, trên báo Hợp Lưu, California, số Xuân 2000, Huỳnh
Hữu Ủy cũng có bài nghiên cứu tường tận và cập nhật nhấn mạnh vào tương
quan Rồng - Sấu trong tiếng Mường và văn học dân gian Mường [7].
Rồng: Hình tượng tổng hợp
Nhưng vấn đề đặt ra là: con rồng ta thấy hiện nay - rõ
nét từ thời Lý, thế kỷ XI - có thật sự thoát thai từ con sấu-giao long chạm khắc
thời Trống Đồng Đông Sơn? Lịch sử mỹ thuật có liên tục và đơn tuyến?
Hay là bị đứt đoạn trong một ngàn năm Bắc thuộc? Con Rồng - Sấu giao long nếu
quả thật đã xuất hiện thời Đông Sơn, chắc cũng thay hình đổi dạng nhiều dưới ảnh
hưởng ngoại lai, từ phía nam hay phía bắc.
Từ đó, lại nảy sinh một câu hỏi khác: Nếu hình dạng rồng
hiện nay không thoát thân từ hình sấu - giao long thời Đông Sơn, thì huyền thoại
Rồng Lạc Long có phản ánh thực tại sấu - giao long của vùng châu thổ sông Hồng thời
Hùng Vương? Nói khác đi, con rồng trong huyền thoại và con rồng trong tranh tượng,
tuy hai mà một, hay ngược lại, tuy một mà hai?
Ngoài ra, rồng còn là một huyền thoại có tầm biểu
tượng sâu và rộng trên thế giới và ở mỗi địa phương mang một chức năng
riêng. Vậy có nên giới hạn nó trong chuyện cá sấu ở sông Hồng hay
Dương Tử?
Trong công trình nghiên cứu của V. Propp đã nói trên, tác giả
đã đi đến định nghĩa khái quát:
“Rồng là con vật huyền thoại tổng hợp nhiều động
vật khác, chủ yếu là chim và rắn “ thêm vào cá sấu, cừu dê, ngựa, lạc đà,
hùm beo, sư tử... Con vật có hình dung chính xác, thì không gọi là rồng, ví dụ
con mãng xà vĩ đại, trang trí quái đản ở Châu Úc, là Thanh Xà, Bạch Xà gì đó chứ
không phải là rồng (tr. 324).
Vậy nguồn gốc rồng ở đâu ra? Trước hết, nó không
phải là kỷ niệm của loài khủng long thời tiền sử xa xưa, vì khi loài người xuất
hiện thì loại động vật này đã bị diệt chủng từ lâu. Hài cốt khủng long cũng khó
gợi ý gì cho nhân loại (tr. 293). Theo Propp con rồng sản sinh từ tư duy
hoang mang của con người cổ sơ trước cái chết, mà họ không hiểu. Con người, hay
động vật, đang sống, sao lại chết? Phải chăng là hồn lìa khỏi xác?
Vậy hồn đi đâu? Xác sao lại biến dạng, tan rã? Cõi chết ở phía nào?
Phía trời cao của chim, xứ biển xa của cá sấu, hay dưới đất sâu của hang rắn?
Phải chăng hồn sẽ nhập vào một thân xác khác, tổng hợp chim - rắn - sấu, gọi là rồng?. Vì vậy mà rồng, có cánh hay không có cánh, vẫn bay được như chim, luồn vào hang
hốc như rắn và ngự trị thủy cung như... Lạc Long Quân? (tr. 326).
Rồng Việt NamRồng - Chim - Rắn Việt Nam
Các nhà nghiên cứu về dân tộc học và cổ sử Việt Nam, cũng có
những suy đoán tương tự, được phát biểu rải rác trong những công trình in
lại trong bộ Hùng Vương dựng nước (bốn cuốn) [8] như Lê Văn Lan và Trần Minh
Hiên:
«Trong ngôn ngữ và khái niệm người Khmu, có một
con vật gọi là prư dồng». Đó là một con vật hình rắn, có mào như mào
gà, có vây và có chân. Trong ngôn ngữ và ý niệm Thái «prư dồng»
tương đương với «tu luông» là một con vật mình rắn có vảy và có bờm
như ngựa. Những con vật quái đản này không có quan hệ gì về dòng họ với
những người đang sống, nhưng lại có vai trò như một thứ thần chịu trách nhiệm về
nắng mưa như một thứ ma nước và những con vật quái đản này cũng thường
được hiểu như khái niệm thuồng luồng của người Việt... Từ Quỳnh Nhai, đến Mường
La, trên sông Đà, có khoảng 20 cái thác thì có 20 nơi thờ thuồng luồng chư thế,
thường cúng bằng gà lợn»... (H.V.D.N. III, tr. 241-242).
«Hình tượng chim và rồng thể hiện sự phát triển
tư duy con người trong quá trình xây dựng nên hình tượng «khổng lồ»
(...) chim và rồng dần dần đã không còn là những động vật khoác áo thần linh nữa,
mà đã được biến thành những nhân vật truyền thuyết, nhân vật lịch sử. Đó
là cặp Âu Cơ (tiên chim núi đất) và Lạc Long Quân (rồng nước sông biển):
Rồi thu hút vào đó những hình tượng Sơn Tinh, Gióng, đặc biệt là Hùng Vương»
(H.V.D.N. III, tr. 244). Phần đông các nhà nghiên cứu Việt Nam đều suy nghĩ
theo chiều hướng đó, như Cao Huy Đỉnh, Đặng Nghiêm Vạn, Trần Quốc Vượng [9].
Rồng: Điềm lành
Tại các xã hội trồng lúa nước, rồng là điềm lành, là biểu tượng
cho mưa móc, phồn thịnh, tốt lúa xanh dâu. Từ đó vua chúa chiếm đoạt hình tượng
rồng để tiêu biểu cho mình, cho chức năng trị dân trị nước, ban ơn
«vũ lộ» cho dân chúng. Vua chúa, bắt đầu là Thần Nông trong truyền
thuyết Trung quốc, có tên là Viêm Đế, bao gồm quyền uy chế ngự mặt trời, sinh
ra Kinh Dương Vương cũng là biểu hiệu mặt trời, Kinh Dương lấy Rồng, con
gái Long Vương sinh ra Lạc Long Quân, làm vua đất Lĩnh Nam, «dạy dân việc
cày cấy nông tang, đặt ra các đẳng cấp quân thần, các đạo cha con vợ chồng, đôi
khi trở về thủy phủ mà trăm họ vẫn yên vui» (Lĩnh Nam Chích Quái).
(Ngoài đề: ông ấy dạy dân giỏi như thế, nhưng bản thân không
mấy tôn trọng đạo cha con, vợ chồng, khiến bà Âu Cơ đã phải than trời, và
phê phán là người “vô phu vô phụ, chỉ biết thương mình”, vẫn theo LNCQ).
Như vậy, con Rồng từ tư duy về cõi chết đã chuyển mình thành
huyền thoại kết hợp hai hiện tượng Nắng-Mưa, cần thiết cho nông nghiệp, rồi đi
vào truyền thuyết và dần dần mang chức năng xã hội, lịch sử. Có lẽ vào thời kỳ
dân tộc ta định canh định cư vùng sông Hồng, thời Đông Sơn - Hùng Vương. Theo
Propp, rồng là huyền thoại xuất hiện muộn màng trong lịch sử nhân loại.
Như vậy, con rồng biểu tượng cho nền đế chế quân chủ,
phong kiến có lẽ chỉ định hình rõ nét về sau, từ thời Hán Cao Tổ tự xưng
là thiên tử, chọn Rồng làm biểu tượng đế chế; nó du nhập vào nước ta vào cuối
thời Hùng Vương, nhất là trong thời kỳ Bắc thuộc. Cho dù hình tượng con rồng đế
vương xuất hiện rất sớm ở Trung Quốc, từ nhà Hạ, hơn hai ngàn năm trước Tây Lịch:
rồng đã sinh ra thủy tổ nhà Hạ, các vua Hạ ăn thịt rồng, nuôi rồng... Nhà bác học Marcel Granet nói rõ điều này và giải thích bằng những cuộc hội
hè, có múa rồng, «đấu rồng» (joutes entre dragons) để cầu
mưa. «Hình thể pha tạp của rồng là sản phẩm của trí tưởng tượng, bắt đầu
từ nghệ thuật điêu khắc phù hiệu, mà tục múa hát dân gian là khởi điểm... Trước
khi là biểu tượng của đế vương, rồng là hình tượng múa nhảy dân gian» [10]. Tại nước ta, trên trống đồng, những hoa
văn hình dung người nhảy múa, sử dụng nhạc khí, giã gạo quanh mặt trời... bên cạnh
thuyền rồng, có thể cùng một nguồn gốc sáng tạo.
Và ngày nay, trò chơi rồng rắn, hay múa rồng có thể là tàn
dư.
Nói chuyện rồng ba đồng bảy đỗi cho tròn câu chuyện ngày Tết,
là mong nới rộng hiểu biết ra khỏi cương vực con Rồng cháu Tiên, đưa một truyền
thuyết bộ tộc hội nhập vào quỹ đạo huyền thoại loài người.
Nhưng điều chính yếu và tâm niệm, vẫn là ý nghĩa Rồng
trong tâm thức dân Việt chúng ta, lúc nào cũng thương nguồn nhớ gốc, thiết
tha với lịch sử trên dải đất hình rồng.
Đồng thời hướng về tương lai hưng thịnh, mà Rồng là biểu
tượng từ Chiếu dời đô...
Và năm Nhâm Thìn 2012 này, nhất định Rồng Đại Việt sẽ tung
mây...
Nhất định thế.
Chú thích:
[1] V.Propp. Les
Racines historiques du conte merveilleux. Leningrad, 1946; Gallimard, Paris
1983.
24/1/2012 Đặng TiếnTheo https://www.vanchuongviet.org/.jpg)
24/1/2012
.jpg)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét