Chợ đang mất
Lời tòa soạn (tạp chí Người Đô thị): Câu chuyện về
chợ của Người Đô thị bắt đầu từ thông báo của giám đốc Sở Thương mại
Hà Nội: chuyển 13 chợ của thủ đô như Hàng Da, Cửa Nam, 12/12, Hôm Đức Viên, Ngã
Tử Sở, Mơ… thành trung tâm thương mại (TTTM). Rồi các chợ ở TPHCM cũng sẽ chuyển
thành trung tâm thương mại hay siêu thị là: chợ Bà Chiểu, Nguyễn Văn Trỗi, Văn
Thánh, cá Chánh Hưng. Cá Xóm Củi, sân cá 50 Phan Văn Khoẻ, 252 Trần Văn Kiều…
Không chỉ là chuyện của hàng chục ngàn tiểu thương và các gia đình hết “sống được”
nhờ chợ. Mà trên hết văn hoá “kẻ chợ” của một đất nước tiểu nông như chúng ta
liệu rằng sẽ biến mất hay sẽ biến tướng tệ hại hơn ở những “chợ cóc”? Vấn đề
còn là, chúng ta sẽ phải tổ chức không gian thương mại và chiều kích văn hóa chợ
lại như thế nào cho phù hợp xu thế hiện đại?
Đến 1995 cả nước mới có 12 siêu thị và 2 TTTM, chỉ 12 năm sau
(2007) đã có 250 siêu thị, 50 TTTM (chưa kể 27 siêu thị, 40 TTTM đang xây). Các
“đại gia” ào ào nhảy vào lĩnh vực này vì họ tin rằng sẽ hái ra tiền nhờ tốc độ
tăng tiêu dùng của người Việt Nam (7,7% /năm) hiện đã vượt cả người Thái Lan,
Malaysia, Singapore. Rằng, chỉ 3 năm nữa (2010) bình quân thu nhập đầu người
650.000đ/tháng, họ sẽ mua sắm nhiều hơn. Rằng, tại các đô thị lớn, xu hướng mua
hàng hoá giá trị cao, hàng hiệu… đang, sẽ tăng mạnh, đặc biệt là giới trẻ (quần
áo thời trang tăng 5%/ năm, đồ nội thất 29%/ năm ở các cửa hàng chuyên doanh…)
v.v và v.v… Các nhu cầu và dự báo nhu cầu tiêu dùng đó là có thật. Nó giải
thích vì sao các nhà đầu tư “thi đua” quyết liệt để được đổ tiền ra xây dựng
TTTM và siêu thị, nhất là nếu giành được những vị trí vàng tại trung tâm Hà Nội,
TPHCM. Xin nhớ lại chỉ sau 6 tháng khánh thành TTTM Vincom (đường Bà Triệu – Hà
Nội), chủ đầu tư đã cho thuê xong khu bán lẻ 17.000 m2, giá trung bình 30
USD/m2. Công ty này đang tiến vào TPHCM xây TTTM đường Lê Thánh Tôn và khu Eden
với tổng vốn đầu tư 250 triệu USD. Nhân tiện nói thêm, sở dĩ họ rút khỏi dự án
TTTM Hôm-Đức Viên vì “đối thủ” chịu trả tiền thuê đất cao hơn 5 lần
(1.879.000đ/m2), đóng góp cho thành phố Hà Nội nhiều hơn 11 lần (32 tỷ) và còn
vài lý do khác….
Những nghiên cứu bị bỏ quên
Chúng ta sẽ không nói đến các cuộc “đối đầu” giữa các đại gia - bởi trong kinh
doanh, mục đích tối thượng là lợi nhuận, ai dự báo đúng thị trường, nắm được
“thời cơ” người đó thắng. Còn các TTTM hay siêu thị có thực sự phải mọc lên vì
“Đại lễ 1000 năm Thăng Long” hay không, là điều sẽ còn phải bàn sau.
Nhưng trong khi chờ đợi, chúng tôi muốn điểm qua những công trình nghiên cứu của
Bộ Xây dựng và Viện Khoa học Xã hội Việt Nam về chợ đô thị, bởi hầu hết các
TTTM và siêu thị đã, sẽ xây dựng đều mọc lên trên đất chợ, nhằm thay thế chợ.
1. Dự án “Quy hoạch cải tạo và phát triển mạng lưới chợ Hà Nội đến 2020”
do Viện Quy hoạch Đô thị-Nông thôn chủ trì, PGS TS Tô Thị Minh Thông làm chủ
nhiệm, UBNDTP Hà Nội là cơ quan chủ quản, Sở Thương mại quản lý dự án. Có thể
nói đây là một công trình khoa học công phu (làm trong 2 năm) nhằm xác định các
cơ sở - tiền đề để lập quy hoạch cải tạo và phát triển mạng lưới chợ Hà Nội tới
2020. Các tác giả đã sử dụng nhiều phương pháp: điều tra sâu, tiếp cận trực tiếp,
khảo sát thực địa, phối hợp liên ngành… trong tổng số 135 chợ, 114 chợ đã được
điều tra (73 chợ nội thành, 46 chợ ngoại thành). Chợ được phân loại theo 3 cấp
(thành phố, quận hay khu phố và cấp liên phường) với các tiêu chí: quy mô, vị
trí, kiến trúc, mặt hàng, số hộ kinh doanh, doanh thu…. trong đó 4 chợ: Đồng
Xuân, Hôm-Đức Viên, Mơ, Ngã Tư Sở được xếp loại 1; chợ Hàng Da thuộc loại 2; chợ
Châu Long, Cửa Nam thuộc loại 3. Các tác giả đã đưa ra những kiến nghị quan trọng
với 4 chợ lọai 1, chủ yếu là: nâng cấp cải tạo (chứ không thay đổi chức năng
thành TTTM hay siêu thị). Riêng với Đồng Xuân, cần hợp nhất với chợ Bắc Qua.
Các chợ xây dựng lại là Ngã Tư Sở và Mơ. Các chỉ tiêu xây dựng: giao thông, bãi
đỗ xe, cấp nước, nhà vệ sinh… đã được đề cập trong dự án. Không chỉ quy hoạch mạng
lưới, dự án đã nêu phương cách “Tổ chức thực hiện và quản lí mạng lưới chợ Hà Nội”.
Mục 3 phần kết luận, các tác giả khẳng định: “Dự án đã hệ thống cách nhìn tổng
thể giữa chợ hiện nay và chợ trong tương lai phù hợp với định hướng quy hoạch
chung của thủ đô năm 2020 đã được chính phủ phê duyệt. Như vậy dự án đã giúp
cho lãnh đạo các ban ngành có liên quan có được phương hướng rõ ràng để chỉ đạo
thực hiện và tổ chức quản lí chợ một cách đồng bộ và có hiệu quả trong qua
trình xây dựng thủ đô”.
2. Trong một nghiên cứu khác có tên “Quá trình chính thức hoá chợ đô thị,
sự bất bình đẳng trong tiếp cận thị trường thực phẩm của người nghèo ở Hà Nội”
của Nguyễn Đức Tuyến, Trương Thuý Hằng (Viện Khoa học Xã hội Việt Nam) đã tập
trung vào chợ Hôm (có trước 1954, chủ yếu phục vụ gia đình các quân nhân người
Pháp và dân cư lân cận, vào buổi chiều nên có tên chợ Hôm) và chợ Mơ (có từ
1960 của người sản xuất họp từ sáng sớm – tinh mơ). Nghiên cứu chỉ ra sự khác
biệt xã hội của 2 chợ. Đối tượng phục vụ của chợ Hôm chủ yếu trung lưu lớp dưới
đến lớp trên, trong khi chợ Mơ thuộc về trung lưu lớp dưới và người nghèo. Có
thể thấy điều này qua cơ cấu mặt hàng và giá chợ Mơ thường rẻ hơn chợ Hôm từ
500 – 1.000đ cho mỗi kg hàng thực phẩm thông dụng, tính chất ven đô của chợ Mơ
còn khá rõ. Các tác giả nhấn mạnh: “Sự hình thành của 2 chợ đều xuất phát từ
các mạng lưới xã hội mở, bao gồm mọi tác nhân và nhân vật xã hội cùng tham gia.
Các chợ đô thị đã đem lại cơ hội tiếp cận thị trường cho mọi nhóm xã hội bất kể
thu nhập cao, trung bình hay thấp, là người sản xuất, tiêu dùng hay bán.” Điều
quan trọng như một cảnh báo của các tác giả là nếu không duy trì, mở rộng hệ thống
chợ chính (như Hôm và Mơ) sẽ “nảy sinh các chợ tạm, chợ cóc. Những tiểu thương
sẽ phải tìm những vị trí không hợp thức trên vỉa hè, góc phố bán hàng rong… để
tiếp tục tồn tại.”
Đưa ra vài nét rất sơ sài về 2 công trình nghiên cứu để chúng ra nhất trí rằng
nó xứng đáng giúp những người hoạch định chính sách tham khảo khi ban hành một
quyết định lớn như chuyển các chợ thành siêu thị hay TTTM.
Đừng lấy mất những gì thuộc về nhân dân
1. Trong quan hệ sử dụng đô thị có những không gian, diện tích, công trình
công ích (sở hữu toàn dân thông qua nhà nước) phục vụ đông đảo cư dân đô thị
như: bảo tàng, thư viện, công viên, quảng trường… Chợ cũng thuộc loại công
trình đó. Không thể tư nhân hoá được.
2. Ảnh hưởng xã hội kinh tế của chợ đô thị rất rộng, hàng chục vạn hộ cá
thể nuôi trồng thực phẩm, lương thực, sản xuất các vật dụng là “đầu vào” của
nó. Đó là điểm khác biệt căn bản so với siêu thị, TTTM có “đầu vào” rất hẹp,
hàng hoá chủ yếu do các hãng sản xuất cung cấp.
3. Tần suất tiêu dùng đối với người đi chợ là hằng ngày, trong khi siêu thị,
TTTM là tuần, thậm chí tháng, năm. Do thế, xoá 1 chợ tại 1 địa điểm cụ thể, biến
nó thành TTTM hay siêu thị sẽ tác động đến không chỉ hàng nghìn người buôn bán ở
chợ, mà hàng nghìn người cung cấp “đầu vào” cho nó và hàng vạn người hằng ngày
đi chợ.
4. Ảnh hưởng ghê gớm này còn bị nhấn mạnh bởi hàng hoá của siêu thị, TTTM
(phải cõng nhiều chi phí) nên đắt hơn nhiều so với ở chợ, dù cùng loại mặt
hàng. Có thể nói đối với nền kinh tế còn nghèo như Việt Nam, người dân còn đang
“sống được” là nhờ hàng hoá ở mạng lưới thương nghiệp chợ tương đối rẻ. Mất chợ
họ sẽ phải mua đắt là cái chắc.
5. Hàng tươi sống là chủ lực của các chợ, thích hợp với thói quen sử dụng
truyền thống của người Việt. Trong khi ở siêu thị, TTTM, mặt hàng công nghiệp
là chủ lực. Không còn chợ, trên mâm cơm của người đô thị đĩa tép rang khế hay mớ
diếc kho tương… sẽ thành chuyện hiếm, món thông dụng hằng ngày thành đặc sản.
6. Không chỉ nền kinh tế thể hiện qua hoạt động chợ hoặc chợ thể hiện sự cố
kết giữa nông dân ven đô (vốn đã bị mất hầu hết đất đai sản xuất) với cư dân thành
thị - mà văn hoá cũng có mặt. Chợ bảo lưu các sản vật của mỗi địa phương, mỗi
vùng với từng mẹt bánh dợm, chai mắm rươi…. Người ta đi chơi chợ là vì thế, vì
đậu mơ ở chợ Mơ, cá sông Đà tươi rói về chợ Ngã Tư Sở…. Hàng hoá chợ có tiếng
nói thổ nhưỡng, phong tục. Ta chưa làm thôi, chứ nhiều nước phát triển có những
tour du lịch chợ rất thú vị. Hàng hoá ở siêu thị hay TTTM phần lớn là hàng hoá
toàn cầu, hàng hoá công nghiệp đóng hộp do một hãng sản xuất bán cả ở Bangkok,
TPHCM, Hà Nội…
7. Không ít tiểu thương có sạp hàng ở chợ đang tin rằng bỏ chợ xây TTTM
hay siêu thị thì mình vẫn sẽ có một “chỗ ngồi” trong không gian sạch sẽ máy lạnh
chạy ro ro. Chẳng dám nói niềm tin ấy quá ngây thơ, bởi sau khi Hà Nội chuyển
Bách hoá Tổng hợp thành TTTM Plaza Tràng Tiền cũng là chuyển quyền sở hữu Nhà
nước sang công ty cổ phần, thì hiện có bao nhiêu cán bộ, nhân viên bách hoá cũ
còn được làm việc ở đó? Huống hồ hàng vạn tiểu thương ở các chợ đô thị phần lớn
“nửa quê nửa tỉnh” có thể “hoá thành” những cô nhân viên xinh đẹp trong các
siêu thị hay TTTM chăng? Ta đang có dự án dành 1 tỉ USD để đào tạo nghề, nhưng
chắc chắn chẳng dùng đồng USD nào nâng cao trình độ chuyên môn cho giới tiểu
thương ở các chợ Hà Nội hay TPHCM. Và thế là họ có cơ mất việc, gánh nặng này
nhà nước có thể chia sẻ? Hay sau khi xoá chợ tập trung hàng loạt chợ tạm, chợ
cóc lại bung ra khắp thành phố…?
Có thể còn nhiều mối nguy xóa chợ và các chức năng khác biệt giữa chợ với siêu
thị, TTTM - nhưng tựu trung có thể nói rằng, nếu xóa chợ cũng chính là thủ tiêu
nền kinh tế với sự tham gia của hàng triệu người đô thị.
Không phản đối siêu thị hay TTTM
Cần phải khẳng định điều này vì những điều viết ra ở trên có thể gây cho độc giả
cảm tưởng người viết không ủng hộ các mô hình thương mại, hiện đại như siêu thị
hay TTTM (có báo gọi đó là cuộc “chuyển mình”, “lên đời” hay “xã hội hóa chợ”).
Thưa, chúng tôi cũng nhiệt liệt ủng hộ chủ trương đó của thành phố Hà Nội và
TPHCM - nhưng cho rằng không được xóa chợ, lấy đất của chợ xây TTTM hay siêu thị.
Các thành phố hãy tìm những miếng đất khác cho các chủ đầu tư xây các mô hình
thương mại văn minh ấy. Vì sự tồn tại của chợ là cho nhu cầu thiết yếu của toàn
xã hội, không hề gây ảnh hưởng gì đến các mô hình thương mại khác.
27/7/2007Hân HươngNguồn: Phần chính của bài viết đăng trên tạp chí Người Đô thị số 7 bộ mới ra ngày 25/7/2007Theo http://www.talawas.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét