Sáng tạo những tác phẩm có giá trị
vì con người, vì phẩm giá
con người
1. Tài năng văn học, nghệ thuật là vốn quý của dân tộc. Chăm
lo phát hiện, bồi dưỡng, quý trọng và phát huy các tài năng văn học, nghệ thuật
là trách nhiệm của toàn xã hội, trước hết là của Đảng, Nhà nước và của các tổ
chức trong hệ thống chính trị các cấp. Tôn trọng, bảo đảm quyền tự do sáng tạo,
tạo điều kiện thuận lợi phát huy tính độc lập, khơi dậy mọi nguồn lực sáng tạo
của văn nghệ sĩ. Văn nghệ sĩ, người chiến sĩ xây dựng và phát triển nền văn nghệ
tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, cần phát huy lòng yêu nước nồng nàn, gắn bó
máu thịt với nhân dân, nêu cao trách nhiệm công dân, sáng tạo nên nhiều tác phẩm
có giá trị phụng sự đất nước và dân tộc”. Đoạn trích trên đây là một trong
những quan điểm chỉ đạo của Nghị quyết số 23-NQ/TW của Bộ Chính trị ngày
16-6-2008 “về tiếp tục xây dựng và phát triển văn học, nghệ thuật trong thời kỳ
mới”. Quan điểm này có ý nghĩa vô cùng quan trọng: Đó là sự khẳng định sâu sắc
trách nhiệm công dân của người nghệ sĩ với hiện thực cuộc sống! Bài viết này
xin chỉ bàn về trách nhiệm công dân của nhà văn trước Tổ quốc, trước nhân dân
là sáng tạo ra những tác phẩm có giá trị, vì con người, vì phẩm giá con người!
2. Nếu văn học là tấm gương phản chiếu đời sống xã hội
(Stendhal) thì nhà văn chính là thư ký của thời đại (Balzac). Hiện thực cuộc sống
vô cùng phong phú, sinh động. Có niềm vui và nỗi buồn, có hạnh phúc và khổ đau,
có cao cả và thấp hèn, có người tốt và kẻ xấu… Vậy thì nhà văn - thư ký của thời
đại có thái độ ứng xử như thế nào đối với hiện thực ấy qua lao động sáng tạo của
mình?
Theo tinh thần của Nghị quyết 23-NQ/TW thì rõ ràng là nhà văn
phải thể hiện rõ tinh thần nhập cuộc, ý thức về trách nhiệm của người cầm bút -
con người của đam mê, sáng tạo và tài năng trước cuộc sống!
Mọi công dân đều phải có trách nhiệm đối với đất nước, với
dân tộc mình và nhà văn - bằng lao động sáng tạo của mình - không thể đứng
ngoài những vấn đề lớn lao của đất nước, của dân tộc, không thể đứng ngoài những
vận hội, những biến cố có thể xảy đến của thời cuộc, không thể đứng ngoài những
ngóc ngách của đời sống xã hội, của thân phận con người. Văn chương trước hết
và luôn luôn phải viết về cuộc sống và về con người! Mối bận tâm lớn nhất,
chính yếu nhất của nhà văn là gì nếu không phải là toàn tâm, toàn ý viết cho cuộc
sống, viết cho con người? Không thể hình dung một nhà văn có trách nhiệm với cuộc
sống lại không khát khao sáng tạo để có những tác phẩm giúp con người tự khám
phá, hiểu biết, nâng cao niềm tin vào bản thân, hướng tới chân lý, hướng tới
cái đẹp của cuộc đời. Con người là giá trị văn hóa cao nhất, giá trị của mọi
giá trị và hoàn thiện nhân cách, nhân tính của con người chính là sứ mệnh cao cả
của văn học, là nỗ lực cao nhất mà người cầm bút cần đạt đến.
Mỗi tác phẩm ra đời đều là một thành quả nghệ thuật chứa đầy
tâm huyết của nhà văn. Bởi đó là nơi để nhà văn gửi gắm những tình cảm sâu lắng
nhất, những cảm xúc, khát vọng chân thành nhất, mãnh liệt nhất về con người và
về cuộc đời. Dưới mỗi con chữ sáng tạo của nhà văn là biết bao xúc động, biết
bao tình yêu cũng như nỗi đau đời trong tâm hồn nhạy cảm của người cầm bút. Bởi
suy cho cùng, dù là viết về đề tài gì, nói về vấn đề gì, thì tác phẩm luôn thể
hiện rõ quan điểm, thái độ của nhà văn trước cuộc sống. Bởi cái đích hướng tới
của văn chương đâu chỉ dừng ở việc phản ánh hiện thực mà qua phản ánh hiện thực,
nhà văn đều gửi những thông điệp về tư tưởng, những chuẩn mực về tình cảm, thẩm
mỹ đối với xã hội và con người. Khi thực hiện sứ mệnh sáng tạo của mình, nỗ lực
tận hiến hết sức mình với khao khát cho ra đời những tác phẩm có giá trị, nhà
văn không chỉ hướng tâm hồn con người đến chân, thiện, mỹ mà còn giúp con người
đào luyện mình ngày càng hoàn thiện hơn, ngày càng nhân ái và tốt đẹp hơn. Và ở
đây, trách nhiệm của nhà văn sẽ thể hiện rất rõ rằng, những tác phẩm văn chương
đích thực ra đời từ những cảm xúc, những chân thành và khát khao sáng tạo mãnh
liệt của nhà văn, chứ không thể là một sản phẩm hời hợt, máy móc hay áp đặt, nhạt
nhẽo, nịnh bợ hay lòe bịp, mị dân hay là bởi chỉ để thỏa mãn những dục vọng tầm
thường.
3. Cuộc sống luôn chờ đợi những tác phẩm có giá trị. Nhất là
hiện nay, khi đời sống của con người phải đối mặt với quá nhiều thách thức, quá
nhiều những bất trắc, âu lo thì người đọc càng mong chờ những tác phẩm đi sâu
vào thân phận con người - những tác phẩm mà số phận nhân vật có thể chạm đến
nơi sâu nhất của trái tim mỗi người. Những tác phẩm cho con người, vì phẩm giá
con người chính là những viên gạch xây đắp và kết nối tình yêu thương, lòng
nhân ái giữa con người với con người trong xã hội. Thông qua những tác phẩm đó,
nhà văn khơi lên ở con người niềm trắc ẩn, khát vọng khôi phục và bảo vệ cái
cao cả, cái tốt đẹp của cuộc đời, ý thức phản kháng cái ác.
Bởi, như GS. Nguyễn Văn Hạnh viết, văn chương cũng như nghệ
thuật không thể thay thế cho kinh tế, chính trị và những lĩnh vực quan trọng
khác của đời sống xã hội. Nhưng ngược lại, cũng không một lĩnh vực nào có thể
thay thế được văn chương trong việc giúp con người hiểu cuộc sống và hiểu chính
mình, sống có tình thương, có đạo lý, có văn hóa, vượt qua cái tầm thường, phàm
tục, giả dối, để thăng hoa, để ước mơ, vươn đến chân, thiện, mỹ… Trong thế giới
hiện nay, khi con người luôn bị lôi ra bên ngoài, bị cuốn vào đám đông và bị
nhu cầu vật chất cám dỗ dữ dội, thì thi ca, văn chương lại càng cần thiết. Tiếp
xúc với văn thơ, con người có điều kiện giao lưu với những giá trị tinh thần,
suy ngẫm, chiêm nghiệm về những vấn đề nhân bản, nhân văn, không phải giữa đám
đông, hay trong lúc bận rộn bởi bao điều rắc rối, phiền toái ở đời này, mà
tương đối thanh thản, ở tư thế một mình, chỉ riêng mình trò chuyện với tác giả,
riêng mình đối diện với lương tri, với cái phần người nhất của chính mình. Những
khoảnh khắc đó thật đáng quý cho con người trong thời buổi này để bảo tồn và
phát huy phẩm giá và năng lực làm người (1).
4. Văn học phải chiếu sáng cuộc sống, bồi dưỡng, nâng cao tâm
hồn con người chứ không phải hạ thấp con người và nhà văn thể hiện điều đó như
thế nào để xứng đáng với niềm hy vọng của nhân dân? Người cầm bút có trách nhiệm
không thể bỏ qua những vấn đề thời cuộc đang diễn ra nhưng ngay cả khi viết về
cái ác, cái xấu, viết về cuộc đấu tranh gay gắt, giằng co giữa cái tốt và cái xấu
người cầm bút cũng đề cao tính văn, nhân bản chứ không phải để người đọc có cảm
giác sợ hãi, âu lo, thậm chí quy phục cái ác. Như thế, là nhà văn đã góp phần
thanh lọc cơ thể của xã hội, góp phần làm cho cuộc sống tươi đẹp hơn và như thế
cũng có nghĩa là nhà văn đã thực thi trách nhiệm công dân của mình. Nói như
PGS.TS.Nguyễn Hồng Vinh, tác phẩm văn học, nghệ thuật khi khai thác những mặt
trái của đạo đức xã hội với mục đích là khơi gợi, thức tỉnh con người tránh xa
cái ác, cái xấu để nuôi dưỡng, nâng đỡ, bồi đắp cái thiện vốn có trong cuộc sống,
chứ không phải vùi dập, chà đạp nhân cách con người. Cho dù cuộc sống có suy
thoái đạo đức, nhưng cái thiện vẫn là cơ bản, vì nếu không như vậy thì còn gì
là sự sống? Văn học cần đấu tranh không khoan nhượng với những thói hư, tật xấu
của con người, nhưng viết về mặt trái của xã hội, không thể chỉ là nơi gợi ra sự
căm ghét, không chỉ là nơi nhà văn trút bỏ ẩn ức của mình. Cao hơn, văn học còn
biết giúp công chúng nhận thức vết thương đau và tìm cách vượt qua nó bằng niềm
tin sâu sắc vào tương lai. Nếu để mất niềm tin là để mất tất cả! Đây là sứ mệnh
cao quý, đồng thời cũng là trọng trách nặng nề của văn nghệ sĩ (2).
Không thể có tác phẩm đích thực nếu không có nhà văn đích thực.
Để có những tác phẩm đích thực, nhà văn phải đến với cuộc sống, đến với con người
bằng cả tấm lòng, bằng trái tim mẫn cảm với tất cả sự nâng niu, trân trọng
trong nguồn cảm hứng của khát khao sáng tạo. Khi và chỉ khi nhà văn thực sự “sống”
giữa cuộc đời, tha thiết gắn bó và khao khát hòa nhập với cuộc đời thì mới có
thể cho ra đời những tác phẩm văn học thực sự có giá trị. Và đến lượt mình, những
tác phẩm đích thực chỉ có thể bắt nguồn từ những rung động chân thành của nhà
văn, từ hơi thở ấm nóng của cuộc đời. Nói cách khác, đời sống trong tác phẩm
luôn bắt nguồn từ đời sống của thế giới hiện thực nên tác phẩm của nhà văn phải
hít phả từng hơi thở sống còn của cuộc sống. Dĩ nhiên, đó không chỉ là kết quả
của tài năng thiên bẩm của người cầm bút mà còn là sự lao tâm, khổ tứ, sự sáng
tạo không ngừng nghỉ của người cầm bút. Và đã là nhà văn thì không thể dựa vào
bất cứ ai khác ngoài chính tài năng và lao động sáng tạo của chính mình. Cái tầm,
cái tâm của người cầm bút sẽ được bộc lộ rõ nhất ở đâu nếu không phải là ở
chính trong tác phẩm - đứa con tinh thần của nhà văn? Điều này trước hết và
trên hết phụ thuộc vào tài năng, vào bản lĩnh của nhà văn. Ngoài tài năng, lao
động miệt mài, nhà văn phải có bản lĩnh. Bởi chỉ khi có bản lĩnh thì nhà văn mới
dấn thân để khám phá, tìm tòi và sáng tạo, khát khao cống hiến cho cuộc sống những
tác phẩm cho con người, vì phẩm giá con người. Trên con đường sáng tạo đầy gian
truân và thống khổ của văn chương, nhà văn phải vượt mọi gian khó mới bền chí
theo đuổi và nỗ lực đi tới cùng đích con đường mà mình đã chọn dấn thân cho thời
đại của mình bằng một ý chí quả cảm kiên trinh.
5. Lịch sử văn chương nhân loại và Việt Nam đã để lại những
tác phẩm có giá trị cao. Nhiều nhà văn đã cống hiến những gì tinh túy nhất của
bản thân cho cuộc đời. Họ viết văn để tỏ lòng yêu nước và đó là triết lý sống,
là quan điểm sáng tác chi phối toàn bộ quá trình sáng tạo của họ. Họ đã đốt
cháy trái tim mình để tạo nên những tác phẩm đề cao phẩm giá con người. Những
tác phẩm của họ sống mãi trong tâm hồn hàng triệu độc giả mọi thời đại.
Từ hiện thực vĩ đại trong chiến tranh giải phóng của dân tộc,
chúng ta cũng đã có một đội ngũ nhà văn – chiến sĩ mang khát vọng lớn, có trách
nhiệm với đất nước và dân tộc cùng một nền văn học với những tác phẩm xứng đáng
là những di sản tinh thần vô giá cho đời sau. Bạn đọc nhiều thế hệ trân trọng
và biết ơn những nhà văn - chiến sĩ đã thể hiện trách nhiệm lớn lao của mình, gắn
bó với hiện thực trong suốt cuộc trường chinh giải phóng để cho ra đời những
tác phẩm có giá trị. Đời sống nhà văn luôn gắn kết, song hành cùng đời sống
thân phận đất nước, thân phận dân tộc. Nhiều nhà văn tài hoa đã hy sinh vì Tổ
quốc! Trước khi hy sinh, các văn nghệ sĩ này, bằng tác phẩm của mình đã tạc nên
những tượng đài bất tử trong trái tim tất cả mọi người.
Hiện thực ấy vẫn tiếp tục tới ngày hôm nay, trong sự đổi mới
của đất nước. Trong sự phát triển rất đa dạng của văn học hiện nay, nhiều tác
phẩm có giá trị về tư tưởng và nghệ thuật, phong phú về nội dung, đa dạng về
hình thức và phong cách thể hiện đã được độc giả nhiệt tình đón nhận, góp phần
quan trọng trong sự nghiệp xây dựng nền văn hóa, con người Việt Nam và sự nghiệp
phát triển kinh tế - xã hội. Nhưng không phải ngẫu nhiên, khi bàn về đời sống
văn học hiện nay, nhiều ý kiến cho rằng, trong sự chuyển dịch ấy, không ít sáng
tác của nhà văn cũng bị thị trường hóa khi chạy theo cái tôi vị kỷ, bản năng và
bản ngã... Nhiều ý kiến thẳng thắn và mạnh mẽ rất đáng suy nghĩ là trong khi
văn học của chúng ta chưa có nhiều tác phẩm lớn có sức lay động, cuốn hút con
người thì lại không ít thông tin những chuyện ồn ào giữa các nhà văn, nhà thơ với
nhau. Lại có cả hiện tượng sùng bái hình thức, tự đánh bóng mình, cố tạo ra những
scandal trong một số hoạt động văn học…
6. Làm thế nào để văn học nước ta có sự phát triển vượt bậc,
sánh kịp các nền văn học tiên tiến trên thế giới; làm thế nào để văn học nghệ
thuật đóng góp nhiều hơn nữa, xứng đáng hơn nữa trong công cuộc xây dựng và bảo
vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ,
công bằng, văn minh? Làm sao để có những tác phẩm hay, Có giá trị tư tưởng và
nghệ thuật, thấm nhuần tinh thần nhân văn, dân tộc, dân chủ, tiến bộ, phản ánh
chân thật, sinh động, sâu sắc đời sống, lịch sử dân tộc và công cuộc đổi mới đất
nước” như Nghị quyết 33-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 9 khóa XI đã đề ra?
Câu trả lời trước hết đi từ chủ thể đầu tiên là nhà văn, đi từ
phẩm chất đầu tiên của nhà văn là trách nhiệm công dân của họ. Chủ tịch Hồ Chí
Minh cho rằng: “Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận. Anh chị em là chiến sĩ
trên mặt trận ấy”. Nghị quyết số 33-NQ/TW về “xây dựng và phát triển văn hóa,
con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước” đã khẳng định
vai trò, nhiệm vụ văn học - nghệ thuật trong việc bồi dưỡng tâm hồn, tình cảm
con người; trong việc đấu tranh phê phán đẩy lùi cái xấu, cái ác, cái thấp hèn,
lạc hậu; chống các quan điểm, hành vi sai trái, tiêu cực ảnh hưởng đến xây dựng
nền văn hóa, làm tha hóa con người. Đó cũng chính là sứ mệnh của văn nghệ sĩ với
tư cách là chiến sĩ tiên phong trên mặt trận tư tưởng - văn hóa.
Sự nghiệp và sứ mệnh cầm bút thật cao quý và đẹp đẽ! Bởi thế
trách nhiệm của nhà văn cũng thật nặng nề! Bạn đọc đặt niềm tin và mong chờ các
nhà văn bằng sứ mệnh nhân văn cao cả, bằng ý chí mãnh liệt, bằng tư tưởng tiến
bộ và bằng ngòi bút không biết mệt mỏi của mình sẽ sáng tạo, sáng tạo không ngừng
nghỉ để cho ra đời những tác phẩm văn chương đích thực vì con người, vì phẩm
giá con người!.
Chú thích:
(1) Về bản chất và ý nghĩa của văn chương, http://tapchisonghuong.com.vn.
31-12-2015Hồng QuânTheo https://www.hcmcpv.org.vn/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét