Thông tin: Đáng tin hay không đáng tinXXXX

Thông tin: Đáng tin hay
không đáng tin

Xin kể ba câu chuyện:
1. Ngày xưa ở phương bắc có hai mẹ con nhà kia sống yên vui hạnh phúc. Người con học hành chăm chỉ, tính tình hiền lành, rất có hiếu. Bà mẹ ở vậy tần tảo nuôi con đã trên 20 năm. Gia đình không giàu cũng không nghèo nhờ cửa hàng nhỏ trong chợ của bà mẹ. Bỗng một hôm có người hốt hoảng chạy lại cho bà mẹ hay rằng con của bà vừa giết người. Nghe vậy bà mẹ mỉm cười và nói rằng chắc ông nhầm, con tôi hiền như bụt sao lại giết người. Ít phút sau có người thứ hai chạy lại và báo tin rằng con bà giết người. Bà mẹ nghe vậy thì làm thinh không nói gì. Ngay sau đó có người thứ ba chạy lại kể rằng đã trông thấy con ba cầm dao đâm người; lần nầy nghe vậy bà mẹ hốt hoảng, bỏ cửa hàng chạy về nhà. Tụi lưu manh được dịp nhào vô ăn cướp; cửa hàng của bà mẹ phút chốc chẳng còn gì.
2. Ngày xưa ở phương tây bắc có người nuôi con chó giữ nhà. Trước khi cho chó ăn người đó đánh lên ba tiếng trống để gọi chó. Lâu dần mặc dầu chưa tới bữa ăn mà nghe thấy ba tiếng trống là con chó liền chảy nước miếng và đòi ăn. Có lần người chủ đánh trống mà không có món ăn liền bị chó cắn.
3. Mới đây có vị Tổng thống của một nước lớn không biết vì lý do gì lên truyền hình tuyên bố rằng nước A nọ tàng trữ vũ khí có khả năng hủy diệt hàng loạt. Hôm sau ông Ngoại trưởng của xứ đó lại lên truyền hình và đưa hình ảnh một chiếc xe, cho rằng đó là thiết bị để chế tạo vũ khí có khả năng hủy diệt hàng loạt mà ông Tổng thống mới nói tới. Ngay sau đó các báo thuộc phe ủng hộ ông Tổng thống nọ liền lên tiếng bình luận, làm như nước A có vũ khí có khả năng hủy diệt hàng loạt là một sự thực hiển nhiên và vấn đề là phải đương đầu với sự kiện đó.
Những điều vừa kể thiết tưởng không xa lạ với bạn đọc, vấn đề là cái lý của câu truyện. Ai trong chúng ta cũng đã biết đến, đã trải nghiệm. Đó là tình trạng ký ức bị lợi dụng bởi kỹ thuật lặp lại. Một "thông tin" được nhắc đi nhắc lại cho đến khi người nghe nhớ như in trong đầu, nhớ rồi thì khó quên và từ nhớ tới tin chỉ còn một bước ngắn. Đó là kỹ thuật tuyên truyền.
Từ sau thế chiến thứ hai tới nay, với sự phát triển của ngành thông tin, kỹ thuật tuyên truyền càng ngày càng trở nên tinh xảo. Nó đội lốt dưới muôn hình vạn trạng và được sử dụng trong hầu hết các lĩnh vực sinh hoạt của con người, từ các vấn đề riêng tư trong gia đình đến các chính sách to lớn hơn trong xã hội, chính trị. Bất cứ trong lĩnh vực nào kỹ thuật tuyên truyền và quảng cáo cũng đều đóng một vai trò quan trọng.
Làm sao để sự phán đoán của chúng ta ít bị ảnh hưởng của các kỹ thuật đó? Để trả lời phần nào câu hỏi đó chúng tôi xin phân tích các thí dụ kể trên:
Thí dụ thứ nhất thường được minh họa bằng câu ca dao: "chúng khẩu đồng từ ông sư cũng chết", hàm ý sự việc được nhắc đi nhắc lại nhiều lần sẽ có tác dụng rất quan trọng. Nhưng tại sao bà mẹ lại sợ khi nghe ba người nói con mình phạm tội giết người? Bà mẹ tin người ta hay tin con mình? Ở đây vấn đề được qui lại ở niềm tin. Tin con mình không thể là du đãng, giết người, tin vợ chồng mình không thể ngoại tình?
Muốn tin được thì phải hiểu nhau, phải nói chuyện được, phải có đối thoại. Với bản chất có tốt có xấu của con người, việc đối thoại, kể cả đối thoại giữa bố mẹ con cái đòi hỏi một mức độ chân thật rất cao. Không những thế, niềm tin còn phải được xây dựng trên tình cảm và lý trí. Về lý trí ta lại phải nói đến một nguyên tắc quan trọng: một người chỉ có tội khi bị tòa án kết án với đầy đủ bằng chứng. Như vậy một niềm tin đúng đắn, vững mạnh phải được xây dựng trên tình cảm, trên lý trí và được hỗ trợ bởi bằng chứng hiển nhiên. Suy rộng ra, một sản phẩm muốn thành công trên thị trường, một chính sách quốc gia muốn được sự ủng hộ của người dân cũng phải trải qua một quá trình chiếm lòng tin của con người như vậy.
Thí dụ thứ hai lại cho thấy vấn đề niềm tin không hoàn toàn đơn giản. Khi con chó nghe tiếng trống mới được ăn thì mỗi lần nghe tiếng trống, tuyến nội tiết của nó đã làm việc mà bản thân con vật không kiểm soát được. Theo các nhà tâm lý học thì loài người cũng có phản ứng theo điều kiện này, không nhất thiết loài vật. Nói cách khác, khi nghe lặp lại một điều nào đó và liên hệ với những hình ảnh hay giải thích nhất định, con người sẽ dễ dàng tin những điều đã nghe, thậm chí còn tổng quát hóa điều đã thu nhận. Trên cơ sở đó kỹ thuật tuyên truyền làm cho chúng ta nhớ và tin, nó làm lu mờ trí phán đoán, làm dễ làm chúng ta có những ý kiến bất di bất dịch. Kỹ thuật tuyên truyền điêu luyện ở chỗ dùng một câu nói rất ít chữ nhưng nghĩa rõ và dễ nhớ, lại liên hệ các vấn đề không dính dáng đến nhau để đưa ra kết luận mong muốn.
Về niềm tin và ảnh hưởng từ bên ngoài thì quan niệm Trung Quốc ngày xưa có câu nói chí lý: “Tận tín thư bất như vô thư”. Tin quá vào sách vở thì chẳng thà không có sách vở.
Để dung hòa giữa tin, không quá tin và không tin trong xã hội kinh tế thị trường với nhiều nhu cầu, nhiều cạnh tranh, chúng tôi nghĩ trước hết cần có thông tin đầy đủ về mọi khía cạnh của vấn đề; sau đó cần phải có những buổi thảo luận rộng rãi và cởi mở. Các sinh hoạt đó có thể do các hội chuyên nghiệp, do làng xóm láng giềng, do cơ quan của chính phủ, do các hội từ thiện của tôn giáo, do trường học, do các doanh nghiệp tổ chức. Nếu xã hội ngày nay không có nhiều cơ chế khác nhau giúp người dân tìm hiểu những vấn đề phức tạp của nền kinh tế cạnh tranh thì hậu quả là tin đồn sẽ được tung ra để lung lạc và lợi dụng. Phản ứng phản xạ sẽ dễ bị các tin đồn chi phối và xã hội sẽ không ở mức vận hành bình thường, sẽ có quá nhiều nghi ngờ, lừa lọc giữa cá nhân với nhau; chính ở đây sẽ nảy sinh nhiều tệ đoan xã hội và giúp nạn tham nhũng bành trướng.
Trong thí dụ thứ ba chúng ta thấy rõ ràng chính phủ của Tổng thống Bush đã dối trá. Dối trá để được Quốc hội cho phép xâm lăng Iraq. Khi sự thực đã được chứng minh là Iraq không hề có thứ vũ khí đó thì Bush lại nêu ra hai ba lý do khác, như cần thay đổi chính phủ độc tài của Saddam Hussein, thậm chí cả lý do truyền bá thể chế dân chủ. Thay đổi chính phủ để truyền bá dân chủ làm lợi cho quyền lợi của nước Mỹ thì Mỹ đã thực hành từ trên 50 năm nay với trên hai chục quốc gia, nhiều quốc gia ở Nam Mỹ và cả Iran trước đây.
Việc đầu tiên Mỹ làm ở Iraq là phá hủy tất cả các nền tảng cũ của xã hội Iraq từ quân đội tới hành chánh và tệ hại hơn nữa là cả văn hóa. Họ để cho bảo tàng viện lâu đời nhất và chứa đựng nhiều tài liệu về lịch sử không những của Iraq mà của cả nhân loại bị tàn phá, mặc dầu điều này đã được các nhà văn hóa Mỹ cảnh báo. Đó là cách truyền bá dân chủ của Bush ư?
Trong thời đại được mệnh danh là "kỷ nguyên của thông tin" này, thiết tưởng con người cần tỉnh táo để biết xử lý thông tin chứ không để cho thông tin lung lạc con người, không để cho tư duy con người chỉ là sản phẩm một chiều của thông tin.

25/10/2006

Hà Dương Dực

Theo http://www.talawas.org/