Mùa xuân trong thơ Yosa Buson

Mùa xuân trong thơ Yosa Buson

Có thể nói haiku đến với Yosa Buson như một lời hẹn ước thời gian cũng tựa như Buson đến với haiku như một kiếp duyên tiền định. Con người ấy đã tô điểm thêm cho thể thơ đặc biệt này những vẻ đẹp mỹ miều quyến rũ được thể hiện tập trung trong những vần thơ về mùa xuân của ông. Gia tài đồ sộ trên hai nghìn bài thơ về đề tài này đã đưa Buson lên vị trí "nhà thơ của mùa xuân" trong hội tao đàn haiku Nhật Bản.

Yosa Buson (1716 - 1784) được xem là viên ngọc sáng giá nhất trên thi đàn haikusau Basho là người tiếp bước con đường "áo chi tế đạo" của Basho cũng đồng thời là một họa sĩ tài danh của thời Edo (1603 - 1868).

Buson đã kết hợp hài hòa được giữa tính chất biểu hiện của hội họa và tính chất gợi tưởng của thi ca để tạo ra những vần thơ mùa xuân tinh tế và tài hoa. Ẩn hiện trong đó là những quan niệm nhân sinh thấm đẫm nhân văn của một tâm hồn yêu thiên nhiên yêu cuộc sống sâu sắc.

Mùa xuân hiện lên trong thơ Buson với những khoảnh khắc bừng sáng của cảm xúc ẩn chứa trong từng âm tiết thơ đầy rung động:

"Trải chiếu trên cánh đồng

Ta ngồi ngắm

Vườn mận nở hoa"

Đó là một bức tranh mùa xuân bình yên và thư thả. Cánh đồng trở thành sân khấu cho cuộc thưởng ngoạn mùa xuân. Cả con người và cảnh vật đều dung dị thanh thản trong cái khoảnh khắc mùa sang ấy. Vườn mận nở hoa trở thành tín hiệu chủ điểm của bức tranh đó không phải là tín hiệu động mà rất tĩnh tĩnh lặng nhưng khuấy động được cảm xúc của người đọc về cái xốn xang của thời gian.

Con người trong khoảnh khắc của đất trời ấy thật an nhiên tự tại. Hình như không còn bất cứ thứ gì còn có ý nghĩa trong cái giờ phút ấy nữa tâm trí của con người đang hòa cùng với vẻ đẹp của thiên nhiên để cảm nhận hơi thở của cuộc sống.

Buson thường sử dụng những hình ảnh bình dị như thế để miêu tả những bức tranh xuân của mình. Không cần hoa mỹ phô trương chỉ cần những điều nhỏ bé đơn sơ nhưng thể hiện được tầm vóc của cảm xúc - những rung động vi tế của tâm hồn được khám phá thông qua cảnh vật:

"Trong ngôi chùa cổ

Hoa đào nở

Người đàn ông đạp lúa"

Nhịp đập của mùa xuân được tác giả bắt mạch thông qua hai hành động của thiên nhiên và con người: hoa nở và người đạp lúa. Ngỡ tưởng sự "chênh nhịp" này sẽ làm bài thơ khập khiễng nhưng chủ ý của tác giả là vậy mùa xuân chuyển mình từ tất cả những vận động của vũ trụ con người.

Có một sự kết hợp hài hòa giữa ba hình ảnh: ngôi chùa cổ hoa đào và người đàn ông trong khung cảnh mùa xuân ấy. Nó thể hiện được cả ba chiều kích không gian: trên cao lưng chừng và dưới thấp. Mỗi một nấc thang của không gian ấy có một chủ thể của chính mình nhưng tất cả lại được bao bọc trong một chủ thể lớn hơn đó là mùa xuân. Chúng cùng nhau hòa quyện trong nhịp sống của thời gian.

Dẫu bình dị nhưng mùa xuân trong bức tranh này cũng đầy uy nghiêm cổ kính mà cũng rất gợi ý gợi tình nhưng cũng hết sức mộc mạc đơn sơ. Cái đẹp bắt nguồn từ sự hòa quyện khéo léo ấy:

"Một cành hoa đào đơn sơ

Của buổi sáng đẹp trời

Trang điểm một hồ sâu"

Chỉ cần một cành hoa đào nhỏ nhoi thôi cũng đủ sức mang khí xuân về với mọi người. Hoa đào trở thành người đưa tin trung thành với thơ haiku nói riêng và người Á Đông nói chung. Nó trở thành biểu tượng của mùa xuân và được hầu hết các tác giả haiku sử dụng.

Toàn bài thơ là một sự phát triển thuần nhất của không - thời gian. Tất cả nằm trong một chiều tiến lên theo sự thay đổi của tạo vật. Một cái đẹp hoàn mỹ bắt đầu ngay từ điểm xuất phát đó là cành hoa đào. Cảnh sắc mùa xuân dường như lại nhận được sự ủng hộ của buổi sáng đẹp trời vậy nên hệ quả tất yếu tạo ra đó là một không gian đẹp. Không gian ấy được bao phủ lên mặt hồ sâu được trang điểm bởi những cánh hoa đào.

Sở dĩ Buson thể hiện khung cảnh mùa xuân thông qua mặt hồ sâu là bởi đối tượng này có sức lột tả không gian đến hai lần. Nghĩa là mặt hồ trở thành một chiếc gương khổng lồ phản chiếu toàn bộ cảnh vật như vậy cái đẹp được nhân đôi.

Mùa xuân trong thơ Buson là mùa của tình yêu hạnh phúc mùa của những xúc cảm diệu vợi trong trái tim con người vút tiếng nói thanh tân. Mỗi khoảnh khắc của mùa xuân là mỗi khoảnh khắc của thời gian thổn thức của những âm vang cuộc sống muôn màu trong khúc hát hoan ca:

"Mưa xuân thầm thì

Bên nhau đôi bóng

Ô và áo tơi đi"

Khung cảnh mùa xuân được Buson khắc họa bằng hình ảnh của đôi tình nhân dìu nhau trong làn mưa xuân đầy thi vị. Mưa xuân trở thành chiếc cầu nối hai đầu tình cảm đưa hai con người lại gần nhau. Đó là một cái nhìn có tính nhân bản. Con người hòa vào thiên nhiên thiên nhiên ôm lấy con người trong khúc ca hòa điệu của tình yêu đầy lãng mạn.

Buson vẫn thường tạo cho mùa xuân trong thơ mình những cảm xúc lãng mạn như vậy nhưng nó không hề xa rời thực tại mà luôn gắn với chủ thể của cuộc sống - những con người trần thế:

"Hoa mơ tưng bừng

Bên lầu du nữ

Mua sắm đai lưng"

Mùa xuân đến khiến lòng người nôn nao chờ đợi khoảnh khắc đổi thay của trời đất cũng đồng thời là giây phút đổi thay của lòng người. Con người cũng đang hòa theo sự chuyển động của mùa xuân hoa mơ nở cũng là lúc các du nữ sắm sửa trang điểm cho mình.

Hai đối tượng thẩm mỹ "hoa" và "du nữ" xét đến cùng nằm trong cùng một trường biểu hiện của cái đẹp do vậy chúng có mối quan hệ đồng cấp trong cấp độ hình tượng của bài thơ. Đó là một quan hệ hài hòa cùng chung một tính chất của cái đẹp tinh thần kết hợp với cái đẹp thể chất. Chính những mối quan hệ hài hòa hai chiều giữa thiên nhiên và con người như vậy đã tạo cho haiku nói chung và thơ haiku về mùa xuân của Buson nói riêng một sức sống mãnh liệt.

Cái thần của mùa xuân được Yosa Buson nắm bắt trong tất cả những biến chuyển của đời sống. Từ cánh hoa đào đơn sơ đến hình ảnh người nông dân đạp lúa từ ngôi chùa cổ kính đến lầu du nữ từ cánh đồng đến đỉnh núi... Tất cả đều được Buson khoác cho tấm áo thi ca để đàng hoàng bước vào thơ ông tham dự hội xuân náo nức.

"Đỉnh Yoshino

Nuốt vào mây trắng

Thở ra hoa đào"

Những vần thơ haiku về mùa xuân của Yosa Buson đã thể hiện cho một tâm hồn tinh tế và nhạy cảm trước vẻ đẹp của thiên nhiên. Sự rung động huyền diệu trong tâm hồn người nghệ sĩ đã giúp Buson chuyển tải được những bức tranh mùa xuân nhiều màu sắc và cuốn hút. Đó là những bức tranh thiên nhiên bức tranh cuộc sống đầy thi vị lãng mạn nhưng cũng rất chân thực hiện hữu trong cuộc đời. Người ta có thể náo nức chờ đón mùa xuân vui mừng hạnh phúc trong mùa xuân nhưng rồi cũng ngậm ngùi tiếc mùa xuân đã qua:

"Đàn nhạn đi rồi

Cánh đồng trước cửa

Dường như xa xôi"

Cánh nhạn mang mùa xuân về cùng đất trời thì cũng chính những cánh nhạn báo hiệu mùa xuân đi. Sự vắng bóng của chúng trước cánh đồng khiến cảnh vật trở nên lẻ loi và tĩnh lặng lạ thường.

Buson không cần tả nhiều mà chỉ bằng hai hình ảnh rất đỗi quen thuộc ông đã tạo được sự ngậm ngùi nuối tiếc trong lòng độc giả trong khoảnh khắc tàn xuân. Xuân đến xuân đương và xuân qua tất cả chúng đều nằm trong cái quy luật vĩnh cửu của thời gian con người không thể nào làm khác được. Dẫu cho có thể giữ được những cánh nhạn ở lại thì mùa xuân vẫn cứ qua đi cuộc sống vẫn cứ trôi chảy nhưng thông qua đó người ta có thể nhận ra được những rung động của chính mình.

Yosa Buson nhìn mùa xuân ở nhiều góc độ khía cạnh và dù đứng ở điểm nhìn nào ông cũng có thể chọn cho mình những bố cục gam màu rất phù hợp cho từng bức tranh xuân. Ở từng khung cảnh mùa xuân hiện ra bằng nhiều tín hiệu:

"Bước qua vũng nông

Bàn chân cô gái

Vẩn bùn lên nước xuân trong"

Hẳn đã có một sự trách móc nhẹ nhàng của Buson đối với cô gái. Nàng đã cố ý hay không cẩn thận làm vẩn đục làn nước mùa xuân trong lành của tác giả? Đừng trách cô gái làm gì vì chính mưa mùa xuân là tác nhân gây ra điều đó đấy chứ.

Buson đã đặt xuất phát điểm cho bài thơ từ một hình ảnh tầm thường để xây dựng hình tượng về cái đẹp. Bàn chân cô gái là nguyên nhân chính khiến tác giả thất vọng vì bức tranh mùa xuân đã nhòe màu tựa như nét cọ của người họa sĩ đã bị biến dạng.

Hành động nghịch chiều thẩm mỹ của cô gái không hẳn đã phá vỡ đi cái đẹp của bức tranh nó vẫn còn đó nguyên vẹn giá trị của mình duy chỉ có điều nhà thơ đã phát hiện ra nó từ chiều đối lập với cái đẹp mà thôi. Đôi khi Buson cảm thấy xót xa cho những cái đẹp kiểu như vậy:

"Hoàng hôn

Tiếng bắn chim trĩ vang dội

Trên triền núi xuân"

Âm điệu của bài thơ bàng bạc chất cay nghiệt bởi cái đẹp được nhà thơ xây dựng từ sự hủy diệt. Con người đang tạo lập cái đẹp hay tàn phá nó? Hoàng hôn phủ chìm triền núi mùa xuân đã đủ hoàn kết cho một bức tranh xuân lý tưởng rồi cớ gì Buson phải tạo thêm âm thanh từ các cuộc săn bắn như vậy? Có lẽ nhà thơ cũng đượm buồn về bản chất của cuộc sống bởi lẽ mỗi một khoảnh khắc trong thực tại đều là một hành trình của sinh hóa hóa sinh. Đó chính là một cái nhìn có tính triết học cũng như đẫm chất nhân văn của Yosa Buson.

Thơ haiku về mùa xuân của Buson không chỉ đơn thuần là những khoảnh khắc độc sáng của khung cảnh thiên nhiên mà đan xen trong đó là tâm hồn con người với những rung động tinh tế huyền diệu. Và chính con người là chủ thể của những mùa xuân trong thơ haiku của Buson. Đó là những đối tượng thẩm mỹ hết sức nhân bản cái đẹp thể hiện trong sự hòa phối nhịp nhàng giữa con người và thiên nhiên.

Yosa Buson đã đem đến cho haiku những khúc hoan ca về cuộc sống thông qua những vần thơ về mùa xuân của mình. Ông đã hoàn kết một quá trình tiếp bước người dẫn đường vĩ đại Matsuo Basho bằng những bài haiku quyến rũ và đầy chất nhân bản. Buson cũng đồng thời đem đến cho haiku nguồn sức mạnh mới để tiếp tục tham gia vào hành trình của lịch sử văn học đưa haiku phát triển cho đến ngày hôm nay. Nếu như R.H.Blyth đã khẳng định: "Nước Nhật sinh ra cùng thời với Basho vào năm 1644. Ông chính là người đã sáng tạo ra linh hồn của Nhật Bản" thì chúng ta cũng có thể nói rằng linh hồn của Nhật Bản đã thăng hoa cùng với những vần thơ haiku của Yosa Buson.

* Tài liệu tham khảo:

1. Nhật Chiêu "Basho và thơ haiku" NXB Văn Học H. 1994

2. Nhật Chiêu "Câu chuyện văn chương phương Đông" NXB Giáo Dục H. 1997

3. Nhật Chiêu "Haiku và thơ mùa thu" (bản ebook nguồn:  http://www.evan.com.vn/)

4. Nhật Chiêu "Haiku vượt qua ngôn từ" (bản ebook nguồn: http://vietbao.vn/

5. Nhật Chiêu "Nhật Bản trong chiếc gương soi" NXB Giáo Dục H. 1995

6. Nhật Chiêu "Thơ ca Nhật Bản" NXB Giáo Dục H. 1998

7. Nguyễn Nam Trân "Haiku một chút lịch sử" (bản ebook nguồn http://www.thuvien-ebook.com/)

8. Nguyễn Nam Trân "Tổng quan văn học sử Nhật Bản" (bản thảo 2006 - bản ebook nguồn: http://chimviet.free.fr/.

Nguyễn Anh Dân

Theo http://nguyenanhdan.vnweblogs.com/