Nhân tìm lại bài thơ "Lính râu ria",nói thêm vài chi tiết về
nhà thơ Quang Dũng
Tính đến giữa tháng 10/2008 này, đã chẵn 20 năm từ ngày chúng
ta mất nhà thơ Quang Dũng (1921-1988); nhân dịp này xin giới thiệu lại bài
thơ “Lính râu ria” của ông, đồng thời cũng có vài điều nói thêm về
nhà thơ tài hoa mà phía sau các tác phẩm còn không ít điều nên tìm hiểu thêm,
nhất là về những chặng đường đời của một nhà văn, một con người…
Bãi vải sơ tán. Tranh vẽ ở một cuốn sổ tay khổ 13cm x
18cm, bằng chất liệu màu nước. Vẽ trong khoảng 1965-1966 khi gia đình sơ tán ở
Kim Châu ,thuộc huyện Thanh Oai ,Hà Nội.Tên tranh bố em ghi ở góc tranh.
1. Về những bài thơ mà Quang Dũng viết hồi kháng chiến
1946-54, ngoài những bài như Tây tiến, Mắt người Sơn Tây, Những làng đi
qua, … người ta cũng thường nhắc đến bài Lính râu ria. Nhưng, toàn bộ
bài thơ ấy ra sao, hỏi mấy người biết ít nhiều về Quang Dũng đều lắc đầu nói
không rõ.
Bài thơ ấy không in trong mấy tập sách về Quang Dũng hồi những
năm 1990, nên bây giờ không ai nhớ.
Nhân đọc lại báo cũ, tôi thấy bài thơ Lính râu ria, sáng
tác từ 1948, vốn được chuyền tay trong bộ đội, đã được Quang Dũng đưa đăng lại
trên báo Văn nghệ số 151, ra ngày 14/12/1956. Nhân giới thiệu lại với
bạn đọc bài thơ này, chúng ta sẽ thấy lại ở đây không chỉ những nét riêng của
những anh lính có gốc gác phố thị mà thời kháng chiến người ta đã định danh bằng
mấy chữ “tạch tạch sè” (TTS = tiểu tư sản); với thời gian, ta còn thấy càng rõ
lên ở họ cái chất nhân bản, cái tình người vừa thường tình vừa đẹp đẽ, một cảnh
sống “đẹp và buồn”…
Tiện thể nói thêm, gần như ngay sau khi báo Văn nghệ của
Hội Văn nghệ Việt Nam từ Việt Bắc trở về và ra mắt tại Hà Nội (từ 1/11/1954),
Quang Dũng đã góp mặt như một phóng viên về đời sống văn hóa ở vùng thủ đô; ông
không những viết về các hoạt động nổi bật như triển lãm mỹ thuật 1954, việc
khai thác vốn cổ của văn công quân đội, buổi họp mặt của câu lạc bộ nhạc cổ thủ
đô, v.v…, mà còn viết về sinh hoạt văn hóa ở các cơ sở xí nghiệp, trường học;
chỉ nghe tên bài báo đã thấy rõ điều ấy: “Đọc bích báo nhà máy nước”, “Đọc
bích báo nhà máy diêm Hà Nội và nhà máy Gia Lâm”, “Đọc bích báo hai trường Tân
Trào và Trưng Vương”, “Công nhân nhà máy đèn đấu tranh cho thống nhất”, v.v…
Bút Tích bài Tây TiếnCoi thơ như khu vực sáng tác tâm huyết nhất của mình, Quang
Dũng có không ít những trăn trở về thơ tuy rất it khi ông nói ra; chỉ khi Hội
Văn nghệ Việt Nam phát động việc “phê bình lãnh đạo văn nghệ” để chuẩn bị cho Đại
hội văn nghệ toàn quốc 1956, người ta mới thấy ông hé ra qua bài “Mấy ý
nghĩ về thơ”, đăng 3 kỳ Văn nghệ trong tháng 9/1956 (tôi vừa đưa in lại
trên tạp chí “THƠ” số 10/2008).
Năm 1957, khi Hội Nhà văn Việt Nam thành lập và xuất
bản tuần báo Văn, Quang Dũng lại là một trong những cộng tác viên đắc lực.
Các bút ký về sinh hoạt văn hóa đời thường ở Hà Nội như các trò xiếc khỉ, diễn
trò kèm với bán thuốc “cao đơn hoàn tán” cạnh bờ hồ Gươm… do Quang Dũng viết, rất
sống động, vui nhộn; tiếc thay, trong mắt một vài nhà phê bình quyền uy thì nó
lại là sự nhấm nháp các mảnh sống cũ kỹ, khi mà người ta đòi hỏi “con người thời
đại” trên mặt tờ báo văn chương phải có ngay đường nét của con người xã hội chủ
nghĩa! Vậy là mấy bài bút ký của Quang Dũng bị nêu tên phê phán, bên cạnh các
bài “nặng tội” hơn của các tác giả khác.
Tất nhiên, sau này ngẫm lại, có vẻ như các chuyện về xiếc khỉ
bờ hồ bị nêu tên ấy, chẳng qua cũng chỉ là dịp để người ta ngầm nhắc những lỗi
có vẻ còn to hơn của Quang Dũng, ấy là việc trước đó ít lâu, ông có thơ (2
bài Trên đường chiều thứ bảy, Những cô hàng xén) đăng ở hai tập Giai
phẩm mùa thu, sau lại có một bài nữa (Có nhớ về đất Bắc) đăng ở Sách Tết 1957,
− một cuốn “hậu giai phẩm” − của nhà xuất bản Minh Đức. Cái lỗi “tòng phạm” ấy,
Quang Dũng thật sự khó tránh, khi mà các báo chính quy của hội chính quy hồi
năm 1956 chỉ giành rất ít chỗ cho những người như ông, đến nỗi một người cùng cảnh
ngộ “ngoại vi” là Nguyễn Bính đã phải dựng lại tờ Trăm hoa của ông
anh mình, để các bạn văn cũng lép vế như mình có chỗ đăng tác phẩm! Dù sao, lỗi
của Quang Dũng cũng được coi là nhỏ thôi, nên không bị nêu tên trong các bản tổng
kết hồi 1958; dẫu vậy, nghiệp thơ Quang Dũng trên đất Bắc cũng dần dần xem như
bị “chìm xuồng”, chứng cứ rõ nhất là không có bài thơ nào của Quang Dũng được
đưa vào “Tuyển tập thơ Việt Nam 1945-1960” (Nxb. Văn học, 1960) do Xuân Diệu
chủ trì và viết lời nói đầu, coi như không có tác gia Quang Dũng trong thơ giai
đoạn ấy!
Có thể bạn đọc trẻ ngày nay không tin, nhưng sự thực là: hồi
những năm 1960 ở miền Bắc, bài thơ Tây tiến của Quang Dũng chỉ được
nhắc đến duy nhất trong một cuốn sách, đó là cuốn Văn học Việt Nam hiện
đại (giáo trình Đại học tổng hợp Hà Nội) của Hoàng Như Mai, nhưng là nhắc đến Tây
tiến với nhận xét phê phán về sự tiêu biểu cho những cái “rớt” tiểu tư sản
trong thơ thời đầu kháng chiến!
Ba mươi năm nhớ về núi Thầy - nguồn: Tư liệu của gia
đình. Viết ngày 8-7-1976, đã in trong tuyển tập Quang Dũng và sửa tên bài là:
Nhớ một bóng núi (khi in vào tuyển tập có bổ sung thêm).
Sau này, khi Quang Dũng mất (1988), chính nhà giáo Hoàng Như
Mai có dịp xác nhận cái sự thực từng phổ biến một thời, nghe như một sự lạ:
“Các bài Tây tiến, Đôi mắt người Sơn Tây, Đôi bờ, Anh lính râu ria, v.v… của
Quang Dũng được quá nhiều người thích và truyền tụng quá nhiều, vì thế ít nhiều
anh bị ‘vạ vịt’ vì chúng. Rõ tội: chữ ‘tài’ liền với chữ ‘tai’…” (trích theo
sách “Quang Dũng, người và thơ”, Hoài Việt sưu tầm biên soạn, Nxb. Hội Nhà
Văn, 1990, tr. 19).
Đặc sắc thơ Quang Dũng, trên thực tế, ngay trong những năm
1960, đã được văn giới ở miền Nam xác nhận và khẳng định. Cũng chính
nhà giáo Hoàng Như Mai, năm 1988, kể lại: “Sau ngày các tỉnh
phía Nam được giải phóng, tôi vào giảng bài ở thành phố HCM., có đọc
sách báo Sài Gòn cũ. […] Gặp anh giữa phố Hà Nội, tôi bô bô: Này ông Quang
Dũng, Sài Gòn họ ca tụng ông ghê lắm, có đến mấy đặc san về ông. Anh vội xua
tay nói khẽ: ‘Thôi xin ông, đừng nói với ai nhé!’ Tôi ân hận vì lơ đễnh” (sách
trên, tr. 19).
Dẫu sao rồi cũng đã qua đi cái thời có những sự lạ kỳ như thế,
− nghe chuyện thơ mình được công chúng trong Nam khen mà chính tác giả
lại thấy lo sợ đến bủn rủn chân tay!
Từ đầu những năm 1990, giá trị những bài thơ xuất sắc nhất của
Quang Dũng đã được xác nhận. Ngày nay, nói đến thơ thời đầu chống Pháp, không một
ai ít nhiều hiểu biết về thơ lại không nhắc đến bài Tây tiến. Nhưng xin đừng
quên: điều có vẻ đương nhiên ấy đã không hề là đương nhiên, như ta vừa thấy.
2. Nhân nói về Quang Dũng, có một điểm tôi từng nghe nói, nhưng nay rất cần xác
minh lại. Đó là một tình tiết thuộc tiểu sử Quang Dũng. Hồi 1990, khi làm công
việc biên tập cho cuốn sách “Quang Dũng, người và thơ”, tôi được nghe các
ông Trần Lê Văn, Hoài Việt kể tình tiết này, nhưng khi tôi yêu cầu hai vị ấy viết
ra và đưa vào sách thì họ lại từ chối, cho là chưa đến lúc. Tình tiết đó, thiết
nghĩ đến nay không còn là điều “nhạy cảm” gì nữa, nên cần nói ra và cần đi tìm
người xác minh.
Đó là chuyện, đầu những năm 1940, Quang Dũng đã từng dấn bước
phiêu lưu sang đến đất Tàu, rồi, do tình huống nào đó, đã gặp Nguyễn Hải Thần
(thủ lĩnh Việt Nam cách mạng đồng minh hội, gọi tắt là Việt Cách), được ông này
coi như môn khách. Năm 1945, trong đoàn người của Việt Cách trở về Hà Nội, có
Quang Dũng. Phía Việt Minh thấy Quang Dũng là người có thể tranh thủ được nên
đã tìm cách tách ông ra khỏi nhóm gần gũi của Nguyễn Hải Thần bằng việc đưa ông
đi học trường quân chính ở Tông (Tùng Thiện, Sơn Tây), từ đó Quang Dũng đi sang
quỹ đạo của phía Việt Minh, tham gia đoàn võ trang tuyên truyền biên khu Lào-Việt.
Đơn vị này được thành lập trên đất Thạch Thất-Quốc Oai hồi 1947, rồi di chuyển
lên vùng Hòa Bình, Sơn La của Tây Bắc. Những bước chân hành quân hồi này đã đi
vào thơ Tây tiến của Quang Dũng và ông cũng đặt dấu ấn của mình vào thơ Việt từ
đó. Quang Dũng có kể về những ngày đầu của đơn vị này trong thiên truyện
ký Đoàn võ trang tuyên truyền biên khu Lào Việt, viết năm 1952 ở Cổ Thành,
Thanh Hóa.
Cách đây ít lâu, nhân nói chuyện với nhà thơ Vân Long, tôi được
anh bổ sung cho một dị bản hơi khác chút ít, dường như do chính Quang Dũng từng
tâm sự kín đáo với một vài bạn thân: khi theo chân Nguyễn Hải Thần về nước,
Quang Dũng nhận ra phía Việt Minh mới là phía có chính nghĩa nên đã tự tìm cách
liên hệ để thoát khỏi ảnh hưởng của nhóm Việt Cách; và ông đã đạt được mong muốn
ấy. Trong việc này, ông được một cán bộ có chân trong thành ủy (ĐCS) Hà Nội
giúp đỡ; Vân Long nhớ không chắc chắn tên người nên chưa vội ghi ra đây. Các bạn
nghiên cứu trẻ, nếu muốn tìm hiểu rõ thêm về Quang Dũng, nên gặp một vài người
như nhà thơ Vân Long và qua nhà thơ này tìm thêm các đầu mối… mong manh khác.
LÍNH RÂU RIA
Khuya khoắt bờ sông vắng
Lửa hồng quán tản cư
Lính mấy chàng vất vả
Tìm sống một đêm thơ
Một anh gọi cà phê
Một người kêu thuốc lá
Một anh nhìn sau trước
“Chị ơi ly rượu nhỏ”
Rượu nhỏ một ly thôi
Đời lính đã kham rồi
Một ly cho đỏ mặt
Cho lên hương cuộc đời
“Chị ơi! Cháu ngủ đâu?”
Thế rồi bế con chị
Anh lim dim cúi đầu
Cô bé cười chúm chím
Mắt non nhìn như sao
Má hồng như trái mận
Mùa đang độ ngọt ngào
Bàn tay như rễ cây
Bộ râu như bàn chải
Anh hôn con người ta
Anh ôm ghì bé mãi
Cô bé năm tháng trời
Anh tuổi vừa ba mươi
Con anh giờ nơi đâu?
Anh mỉm cười rười rượi
Khi anh về đã xa
Chị dọn hàng đi ngủ
Chép miệng trong hơi chăn
Chị buồn chi không rõ
Khuya khoắt bờ sông vắng
Tiếng súng rền xa xa
Bước chân người rạo rực
Tiếng hát chìm đêm xa
Kênh đào, cuối thu đông 1948
QUANG DŨNG
Hà Nội, 13/10/2008
Hà Nội, 13/10/2008
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét