Các nhà tiên phong người Portugal
và ngôn ngữ học Việt Nam.jpg)
.jpg)
Quyển sách có tựa đề là Các nhà tiên phong người
Portugal và ngôn ngữ học Việt Nam. Khi chọn tựa đề như thế, hẳn nhiên là
tôi mong muốn giải bày một vấn đề mà tôi rất xác tín. Đã có rất nhiều công
trình nghiên cứu về những thăng trầm của mối quan hệ giữa Pháp Quốc và Việt
Nam. Những công trình này không chỉ bao gồm giai đoạn từ thế kỉ XIX đến 1954,
mà còn cả những sự kiện xảy ra từ thế kỉ XVII, và cả những hứa hẹn hữu nghị
trong tương lai.
Gần đây một chương trình vinh danh sự nghiệp Alexandre de
Rhodes về những đóng góp của ngài mà hôm nay đây chúng ta đều thừa hưởng: việc
sáng chế hệ thống chữ viết tiếng Việt theo lối mẫu tự ghi âm dựa theo cấu trúc
ngữ âm và ngữ pháp tiếng Việt, nhờ đó đã giúp phát triển tối đa tiềm năng của
ngôn ngữ này. Tôi có một suy nghĩ rằng: cho dù chúng ta có vinh danh ngài, thì
chúng ta cũng không thể bỏ qua những gì các vị giáo sĩ châu Âu đã đóng góp vào
sự nghiệp chung. Tôi tin rằng hai nước Việt Nam và Portugal (Bồ Đào Nha) – quốc
gia mà tôi đã dành riêng ra để nghiên cứu trong công trình này – cần được hiểu
nhau nhiều hơn. Mối quan hệ hữu nghị giữa hai bên có thể và cần được phát huy.
Để có thể tạo một cơ sở xác đáng cho sự phát triển như thế chúng ta cần đào sâu
tìm hiểu kho văn khố lịch sử. Tài liệu này ở Portugal có rất nhiều. Một số những
tư liệu này sẽ giúp thêm ánh sáng về những bước đầu của Chữ Quốc Ngữ. Đấy chính
là lí do thúc đẩy tôi biên soạn quyển sách này.
Cuộc gặp gỡ lịch sử
Cuộc gặp gỡ lịch sử giữa Việt Nam và Portugal diễn ra từ thế
kỉ XVI đến thế kỉ XVIII – chủ yếu là thế kỉ XVII. Tuy vậy, theo quan điểm địa
lí-chính trị thì cuộc gặp gỡ này không tiến triển nhiều lắm. Cơ quan Estado
da India của Portugal quản lí các lợi ích của nhà nước Portugal tại các
thành trì và các thương vụ dọc bờ biển Ấn Độ Dương, và ra quá đảo Spice. Nhưng
hoạt động trong vùng ven biển Trung Hoa và Nhật Bản thì rất giới hạn. Hoạt động
giao dịch chỉ vươn xa đến khu vực biển Nhật Bản và Trung Hoa. Trong những năm
1616-1617, Phó Vương Portugal đặc trách Ấn Độ đã lên một dự án kế hoạch thiết lập
trú sở định cư của Portugal ở gần địa vực Đà Nẵng, song song với các thuộc địa
Trung Hoa và Nhật Bản. Chúa Nguyễn cũng đã tán trợ kế hoạch, và Quốc Vương
Portugal cũng khuyến khích việc tiến hành kế hoạch. Nhưng vì trở ngại tài chính
mà dự án này không thể thực hiện được. Qua sự thất bại này, tôi có đủ lí do tại
sao lại có nhiều văn kiện lịch sử ghi dấu các giao thiệp giữa hai quốc gia. Chẳng
may là kho tài liệu quý giá của Portugal của João de Barros và Diogodo Couto,
mang tên Décadas da Ásia bị đứt đoạn ngay từ đầu thế kỉ XVII.
Việc quan phương có thất bại nhưng mọi việc vẫn cứ tiến hành
thông qua những con người thành tâm và đầy tài năng. Họ có đủ nhiệt tâm và kiến
thức, đủ để tạo dựng những công trình đứng vững được qua nhiều thế kỉ. Nói thế
có vẻ mông lung, nhưng hãy cứ nhìn hệ thống Chữ Quốc Ngữ, hệ thống chữ viết
chính thức của Việt Nam, là một thành tựu lớn, và không ai biết được nó sẽ còn
dẫn đến những thành tựu gì trong tương lai.
Nguồn gốc Chữ Quốc Ngữ: có phải một mình Alexandre de
Rhodes tạo thành ?
Tuy nhiên, vào lúc này đây đã nảy sinh một số vấn đề. Năm năm
trước đây, phát biểu trước một hội nghị quốc tế về nghiên cứu
Phương Đông và Ả Rập tổ chức ở Torre do Tombo (Lisbon), tôi đưa ra câu hỏi: Phải
chăng chúng ta cần viết lại lịch sử việc chế taác hệ thống chữ viết theo
mẫu tự Latin của tiếng Việt ? Câu trả lời của tôi đã tạo ra những phản ứng ngược
nhau, là hẳn nhiên là cần.
Hẳn nhiên là người Việt có thể gọi hệ thống chữ viết hiện tại
là “mẫu tự Pháp”. Quả là thế, chính chế độ thuộc địa Pháp đã buộc nhà nước Việt
Nam phải sử dụng nó. Quyết định này hẳn nhiên là có lợi cho nhà nước thuộc địa
Pháp vì họ không biết chữ khối vuông. Pháp lệnh về việc sử dụng hệ thống Chữ Quốc
Ngữ trong các khoa thi do nhà nước chủ trì là do Toàn quyền Pháp Paul Doumer kí
năm 1898; và các kì thi chính thức dùng chữ quốc ngữ là từ năm 1909. Cuối cùng,
vào năm 1917, nhà vua –dưới sự chỉ đạo của người Pháp- đã bãi bỏ hoàn toàn việc
dạy học bằng chữ nho. Chương trình giáo dục mới được đem ra áp dụng, trong đó
có hai môn học chính là môn Tiếng Việt và môn Tiếng Pháp.
Cùng lúc, việc ghi chép lịch sử về sự can dự của người Pháp tại
Đông Dương đã được viết ra trong bối cảnh của chế độ thuộc địa. Vì nhiều lí do
khá dễ hiểu, Alexandre de Rhodes –một người sinh ra tại Avignon- đã được đưa ra
như một đại biểu duy nhất và đã nâng lên thành một thứ huyền thoại. Ông được
tôn vinh như là người đã khai sáng dòng đạo Kitô tại Việt Nam, và hơn thế nữa,
sáng chế ra hệ thống chữ quốc ngữ. Làm như thể những sự nghiệp kì khu như thế
chỉ là công của một người. Từ những ngày đầu, khi tôi bắt đầu học hỏi nghiên cứu
về tiếng Việt tại Học Viện Ngôn Ngữ Phương Đông ở Paris, tôi đã nghĩ rằng phải
còn gì hơn ngoài những gì được đọc thấy trước mắt chứ. Tôi đả chú tâm dò tìm
các nguồn tư liệu mà phần lớn đều chưa được xuất bản. Tôi thực sự tin rằng một
công phu nghiên cứu nghiêm túc sẽ có thể đặt lại vấn đề và biết đâu sẽ lay chuyển
quan điểm truyền thống.
Thực tế là hệ thống chữ viết dùng mẫu tự Latin của người Việt
chưa bao giờ mang tên là “mẫu tự Pháp” cả. Nó được gọi tên là “Chữ Quốc Ngữ”, hẳn
nhiên là phải có lí do chính đáng của nó.
Khi xem xét vấn đề này, tôi càng đinh ninh về một thứ bổn phận
cần làm – xin quý vị không phiền lòng khi tôi nói như thế. Thật thế, đi vào
lĩnh vực Việt học, tôi cũng thu lượm được vốn liếng hiểu biết về ngôn ngữ và lịch
sử Portugal cùng sự hiện diện của họ tại Châu Á. Tôi mang ơn những vị đã dìu dắt
tôi về văn hoá Bồ. Ngoài ra tôi cũng có số vốn tiếng Latin tàm tạm để tìm đọc
các bản thảo viết từ thế kỉ XVII; tôi cũng hiểu là ít người có được may mắn
nắm trong tay cả ba công cụ quý giá là tiếngViệt, tiếng Bồ và tiếng Latin. Từ
đây mọi chuyện sẽ dễ dàng hơn. Chuyến đi sang Lisbon đầu tiên đã giúp tôi phát
hiện được những kho tàng tư liệu đã bị bỏ quên không đụng đến trong bao nhiêu
lâu. Kết quả trực tiếp từ những đợt sưu khảo đó chính là công trình được ra mắt
ít ngày trước đây tại Thái Lan, và nay thì được trình diện công chúng rộng
rãi.
Tôi xin được tóm tắt trong một câu rằng sự chế tác Chữ Quốc
Ngữ –hệ thống chữ viết chính thức của Việt Nam – trên đại thể chỉ có thể làcông
trình của người Portugal, và nó là một phần trong toàn bộ những công trình giao
lưu văn hoá tương tự. Công trình này cần phải được đặt riêng ra ngoài tiến
trình thuộc địa.
Một vài chứng từ bản thảo viết tay
Để cho việc trình bày được cụ thể hơn, tôi xin nêu ra một vài
trang trong số ba tài liệu viết tay mà tôi tìm ra được. Hai tài liệu đã được in
lại trong sách. Đây là tài liệu thứ nhất: một bản sao vào thế kỉ XVIII của một
lá thư viết ở Hội An, gần Đà Nẵng, vào đầu năm 1623. Tác giả là một giáo sĩ
dòng Tên Portugal tên là Francisco de Pina. Sách của tôi là một vinh danh cho vị
tiền bối này, một người rất xứng đáng với danh vị “người tiên phong của ngôn ngữ
học Việt Nam”. Nội dung chính của lá thư là giải thích kĩ tình hình các công
trình về ngôn ngữ học của ông, và phác thảo các đề án sắp tới. Tôi rất thích lá
thư này, vì theo tôi biết, đây là dịp độc nhất mà ta biết được chung quanh vấn
đề “tại sao các vị thừa sai Châu Âu lại đặc biệt quan tâm đến vấn đề ngôn ngữ ?
” Đã từng có những giả thuyết nêu lên về mục đích của sự kiện này: những ý đồ
và những mưu toan thầm kín của người nước ngoài khi chế tác hệ thống chữ quốc
ngữ. Tôi thì cho rằng chúng ta nên để các vị tiến bối tự nói về việc của họ, và
chúng ta cần lắng nghe cho kĩ.
Bản thảo này là một phần của bộ sưu tập Jesuitás na Ásia tại
Thư viện quốc gia Palacio da Ajuda tại Lisbon. Bộ sưu tập gồm 60 quyển chứa khoảng
30000 hạng mục. Những bản sao này là công trình tập thể ghi chép tại Macao
trong khoảng thời gian từ 1750 đến 1762; các vị đã chép lại tất cả các
tài liệu thu thập được trong suốt quãng thời gian từ 1541 đến 1747: hai thế kỉ
hoạt động tại Viễn Đông, từ Nhật Bản qua Đông Dương. Vì hầu hết các nguyên bản
đã thất lạc, bộ sưu tập này là nguồn tài liệu chính về sự hiện diện của
Portugal tại Viễn Đông, và còn cung cấp cả kho hiểu biết về con người và đất nước
trong vùng Viễn Đông. Bản thảo thường không được chú ý vì đó chỉ là bản nháp những
lá thư , chẳng có ngày tháng và tên người nhận. Nhưng chịu khó tìm tòi
thì sẽ lần ra manh mối.
Vai trò của Francisco de Pina
Pina sinh năm 1585 tại thành phố Guarda, thuộc vùng Beira
Alta của Portugal. Mới ngoài 20,
ông đã lên đường sang Macao để hoàn tất nghiên cứu về phương
Đông, và đã học tiếng Hoa và tiếng Nhật. Ông lưu lại Việt Nam trong 8 năm, cho
đến khi mất vì tai nạn năm 1625. Có thể nói Pina là người châu Âu đầu tiên
thông thạo tiếng Việt. Ông học rất chăm và tỏ ra không khoan nhượng với các đồng
nghiệp lười nhác, như ông có viết trong thư. Ông yêu Việt Nam và văn hoá Việt,
và không tán đồng với sự kiện lai tạp của thành phố Hội An, nơi có dấu vết nửa
Nhật nửa Việt, hoặc nửa Tàu nửa Bồ.
Có một nghịch lí trong đời Pina: ông muốn tìm thầy dạy ngôn
ngữ giỏi nhất, nhưng vì không đủ tiền nên đành chịu. Thế là ông đành nhờ cậy một
vài cậu học trò người Việt. Ông dạy họ tiếng Bồ và học dạy ông tiếng Việt. Hoàn
cảnh này vưa may vừa không may. Điểm dở của nó là ở sự phân cách giữa hai hệ thống
chữ viết tiếng Việt cho đến nay. Người học chỉ có thể sử dụng chữ quốc ngữ
mà không thể lần vào được kho tàng văn học. Pina thấy rõ nhược điểm này. Mặt
khác, ai được đào luyện thấu đáo về tiếng nói thì chẳng thể nào dự các lớp giảng
dạy cổ văn chữ Hán. Các vị thầy giáo trẻ dạy Pina tiếng Việt thường là dễ dãi,
mặc dù có thể họ cũng đọc và viết được chữ nho đấy. Vì thế mà quá trình thực
hành hệ thống chữ viết thường không có cơ hội để tiếp cận kho tàng cổ học Trung
quốc và kho tàng văn hoá truyền thống Việt Nam. Theo quan điểm của tôi thì đây
là một may mắn.
Pina gặp một thiệt thòi rất lớn: ông mất khá sớm, mới 40 tuổi.
Ông không kịp thấy những thành tựu của những gì ông đề xướng, không được may mắn
nhìn thấy quyển sách đầu tiên của ông ra đời, vì mãi 26 năm sau mới được ấn
hành dưới hình thức hệ thống chữ viết mới.
Việc bảo tồn kho tàng văn học truyền thống đã được tiến hành
qua nhiều thế hệ các vị tiên phong người Việt, khởi đầu là Thầy Đoàn trong những
năm 1660, và đạt đến đỉnh cao là vào cuối thế kỉ XIX với Trương Vĩnh Ký. Theo
hướng này, có thể nói là những dự định của Pina đã được thực hiện đầy đủ hai ba
thế kỉ sau khi ông mất. Cùng với phong trào cổ vũ cho hệ thống chữ viết ghi âm
sau khi chế độ thuộc địa cáo chung, Chữ Quốc Ngữ – nghĩa là hệ thông chữ viết của
cả nước- trở nên phổ thông đối với mọi người Việt Nam, vĩnh viễn xoá bỏ đặc quyền
của giới thượng trí.
Thế còn chữ Nôm ?
Vào đầu thế kỉ XVII, chữ Nôm không được dạy học chính thức.
Việc sử dụng chữ nôm chỉ là truyền thụ trực tiếp từ thầy sang trò, ở nơi nào
người ta biết trân trọng những giá trị truyền thống, đặc biệt là văn học truyền
miệng. Theo với đà suy giảm vị trí ưu đãi của ý thức hệ Khổng Mạnh tại Việt
Nam, giới trí thức chấp nhận đổi mới càng gia tăng. Quý vị cũng thừa biết là
văn học chữ Nôm thịnh đạt chủ yếu là trong thế kỉ XVIII, đã sản sinh một số tác
phẩm bất hủ trong văn học Việt Nam. Nhưng ở vào thời điểm những năm 1620, nền
văn học này mới chỉ ở những chặng đầu.
Sự thật là giáo đoàn Công giáo vào đầu thế kỉ XVII đã rất quý
trọng chữ Hán và chữ Nôm. Trong số những thầy giảng người Việt đầu tiên mà ta
được biết, có những vị là trí thức. Họ tiếp tục học hỏi chữ Hán và cổ văn, và dạy
cho các bạn đồng sự. Văn học Công giáo Việt Nam buổi đầu đều viết bằng chữ
Nôm - thế kỉ XVII còn giữ được 4200 trang ghi chép 1200 000 chữ
nôm- và các sách in Công giáo bằng chữ Hán và chữ Nôm còn được in mãi tận những
năm 1920. Những vị này hiểu rõ là văn hoá Việt Nam không thể thiếu chữ viết
truyền thống và nội dung của chúng. Tuy vậy, họ không chấp nhận chủ trương
chính sách của giới trí thức Nho học và không theo truyền thống nhà trường.
theo truyến thống Việt Nam thì học trò chỉ trông cậy vào các thầy hoặc trường dạy
tư, và phương tiện truyền thụ chỉ là chữ Nho, phép tắc trường quy thật là
nghiêm ngặt. Nền tảng của việc học là Cổ thư Trung Hoa, do vậy tư tưởng
Khổng Mạnh là cơ sở chính thống mà mọi người phải tuân thủ.
Giáo đoàn Công giáo dùng chữ hán với hai mục đích: xây dựng
trên lợi thế của đạo lí Khổng Mạnh, đãi lọc phần quan điểm chống thần quyền của
hệ tư tưởng này, và phát huy những phương tiện diễn đạt có thể chuyển tải hiệu
quả những tín lí Công giáo. Tuy nhiên, khác với giáo hội ở Trung Hoa, các thừa
sai ở Việt Nam không hề theo đuổi đến cùng chữ Việt-Hán và chữ Nôm, bởi vì họ cần
phải học nói tiếng Việt để giáo dân hiểu được họ. Trong các bản báo cáo viết
tay tôi tham cứu được, các vị thường nại ra những lẽ này lẽ khác để châm chước
cho khuyết điểm này. Francisco de Pina la vị giáo sĩ châu Âu đầu tiên
thông thạo tiếng Việt, đã viết thế này: “Thật ra, giá như tôi có thể trả lương
cho thầy dạy tôi học tiếng nói và chữ viết thì ngày nay tôi đã thông hiểu đầy đủ
để làm công tác phụng vụ. Trong khi đó, chỉ vì không có được thầy mà tôi
đành không biết chữ, là một khiếm khuyết không may”. Vì thế các vị thừa sai
đành trông cậy vào phương tiện chuyển ngữ, mà chữ quốc ngữ họ mới học và dạy được.
Có thể biện luận rằng điều vừa kể trên có một hệ quả quan trọng.
Tôi có đọc đâu đó rằng giới phong kiến thống trị đã dùng chữ Nôm để bảo toàn ý
thức độc lập đối với Trung Quốc, và thể hiện quyền lực của họ đối với dân
chúng. Đưa ra một thứ văn tự dễ sử dụng mà lại có hiệu quả thì sẽ giúp dân
chúng thăng tiến được số phận của họ. Chế tác một hệ thống chữ viết theo lối ghi
âm, giáo đoàn Công giáo ở thế kỉ XVII vô hình trung đã dọn đường cho những luồng
tư tưởng mới mẻ, trong đó có tư tưởng về tự do. Khi nhà nước thuộc địa Pháp áp
đặt việc sử dụng chữ Quốc Ngữ cũng là khi họ tự đẩy vào thế suy yếu là vì
họ đã đặt vào tay người Việt phương tiện tối ưu của tự do tư tưởng.
Chữ Quốc Ngữ vào năm 1632 ?
Tài liệu bản thảo thứ nhì cho thấy kết quả công việc của
cha Pina do các vị thừa sai châu Âu kế nghiệp ông – một trong số những vị nổi
tiếng là Alexandre de Rhodes là người đã đặt bút vào những tài liệu đang được
nhắc đến. tài liệu viết ra năm 1632, và lá thư đính kèm kí tên AndréPalmeiro.
Đây là tập tự vị ba thứ tiếng Nhật – Hoa – Việt, có một số ghi chú về ngữ âm và
ngữ pháp. (Tôi sẽ cho ấn hành tập tài liệu này cùng với lời nhận xét trong quyển
sách sắp tới). Có thể dễ dàng nhận ra một số sai sót, chẳng hạn sự nhấn mạnh đến
những yếu tố chung giữa tiếng Hoa, tiếng Nhật và tiếng Việt. Ví dụ, tiếng Việt
được mô tả là ngôn ngữ có bốn thanh “như tiếng Hoa”.
Tập bản thảo này có ý nghĩa quan trọng đối với lịch sử Chữ
Quốc Ngữ, bởi vì cho đến nay không còn bút tích về tiếng Việt của cha Pina. Tập
tài liệu này không được tham cứu đúng mức trong công trình của Đỗ Quang Chính.
Thật thế, ở đây chúng ta có một văn bản đầy đủ về Chữ Quốc Ngữ, ngoài một câu
nói mơ hồ thường cho là trích từ sách của Christophoro Borri xuất bản tại Châu
Âu một năm trước đó – Borri lưu lại Việt Nam rất ngắn hạn, và thường chúi vào
các sách toán và thiên văn. Ở đây ta có toàn văn một bài kinh nguyện Công giáo
mở đầu bằng tiếng “Cha ơi”. Bản kinh này ra đời 20 năm trước khi bộ sách nổi tiếng
Phép Giảng Tám Ngày của Alexandre De Rhodes được in ra, và 14 năm sau khi chứng
cứ đầu tiên về kinh nguyện Công giáo được dọn bằng tiếng Việt. Cần lưu ý một điều
là bản kinh này còn giữ gần như nguyên vẹn
mãi đến thế kỉ XX. Vả chăng, Alexandre mở đầu Phép Giảng
Tám Ngày của ông bằng câu: “Đây là phép thông dụng để ta tỏ bày phép sâu nhiệm
của Thiên Chúa”. Chính ông cũng ý thức rõ rằng ông là mối dây duy nhất của truyề
nthống nghiên cứu Việt Nam mở đầu từ các vị tiền nhiệm và được các đời sau kế
thừa.
Một thành tựu đặc sắc của người Portugal
Mặc dù Francisco de Pina không có trực tiếp tiếp cận kho tàng
văn học Việt Nam, ông lại có được những thành quả quý giá độc đáo khác. Một điều
cần nhấn mạnh ở đây là chính quốc tịch Portugal của ông. Là người Bồ, ông đã
mang thừa kế một truyền thống lâu dài về việc nghiên cứu ngôn ngữ học. Tôi thấy
có hai mặt của sự kiện này. Trước tiên, hiện còn một công trình nghiên cứu các
tiếng nói xa lạ, mà đại biểu là quyển Cartinha của Henrique
Henriques viết về tiếng Tamil (khoảng năm 1550) và quyển của José de Anchieta
viết về Ngữ pháp tiếng Tupi-Guarani ở Brazil (1595). Gần với Pina hơn, và cũng
liên quan nhiều đến công việc của ông hơn, chúng ta có hai quyển Ngữ pháp tiếng
Nhật có Jỗo Rodrigues Tçuzzu. Rodrigues là thầy dạy Pina ở Macao, và Pina rất
quen thuộc với quyển sách ngữ pháp tiếng Nhật in ra năm 1604. Chẳng có gì là kì
diệu khi ông đã có những vốn liếng để tiếp cận một ngôn ngữ.
Một đặc sắc thứ nhì là những công trình của Pina đã có thể bồi
đắp trong lĩnh vực nghiên cứu ngôn ngữ học là qua công trình sáng tạo của các học
giả tiền bối ở Portugal. Tôi lưu tâm đặc biệt đến ba công trình sau đây: Ngữ
pháp tiếng Portugal của João de Barro (khoảng 1540), Chính tả (quy
tắc đánh vần) của Duarte Nunes de Leão (1576), và Những phép tắc dạy cách
viết tiếng Portugal của Pêro Magalhães de Gândavo. Sách của tôi nêu ra những
gì Chữ Quốc Ngữ đã kế thừa từ những nhà tiên phong Portugal trên đây, mặc dù
các vị kia chẳng hề biết tiếng Việt ! Luận điểm của tôi là: chỉ có thể một học
giả Portugal mới thành tựu đầy đủ đến như vậy.
Ngược lại với những điều vừa nêu, có một sự kiện hiển nhiên
là một quyển từ điển và ngữ pháp tiếng Việt đã được ấn hành năm 1651, đề tên de
Rhodes –không phải là người Portugal. Ở chỗ này tôi lại may mắn phát hiện một
tài liệu viết tay thứ ba: Một phương pháp học tiếng Đằng Ngoài. Đây cũng lại là
một bản sao ở thế kỉ XVIII từ một nguyên cảo viết vào từ thế kỉ XVII nay đã thất
lạc. Chẳng may là người sao chép không biết tiếng Việt. Nhưng chính nhờ thế mà
vị này đã làm rất tròn phận sự. Phương pháp của tôi làm là đối chiếu có hệ
thống những trang tài liệu này với tập Ngữ pháp mà De Rhodes đã đưa vào
quyển từ điển của ông. Giữa hai tài liệu có nhiều điểm tương đồng cũng như những
điểm khác biệt nổi bật. Nói một cách vắn gọn, nhà nghiên cứu phải đi đến
kết luận là ở đây chúng ta có hai tài liệu song song, do hai tác giả biên tập một
nguyên bản chung vào cùng lúc nhưng ở hai nơi khác nhau. Tuy rằng cả hai văn bản
biên tập sau cùng đều bằng tiếng Latin, song nguyên bản hẳn là phải viết bằng
tiếng Portugal. Văn bản đó đã được nhiều học giả người Portugal, và tôi có thể
nói là phần chính là của một vị đứng đầu trong số họ, Gaspar do Amaral, trong
suốt thời gian 20 năm sau khi Francisco de Pina mất. Pina đã khởi thảo những
dòng đầu tiên từ năm 1622.
Trong sách, tôi cũng có biên tập và hiệu đính tập bản thảo
này. Một trong số những điểm đã có từ trong nguyên cảo là điểm mô tả về tính
cách âm nhạc của thanh điệu. Điều này là một phát hiện sáng tạo. Rhodes đã tóm
lược lại, nhưng đồng thời về phần ông thì ông lại không chỉ cho thấy rõ đâu là
những nét khu biệt của từng thanh.
Công trình nghiên cứu của tôi đã đưa đến một nhận định là tập
bản cảo chưa xuất bản Manuductio ad Linguam Tunckinensem là của một học
giả người Thuỵ sĩ nói tiếng Đức, đã từng dạy tiếng Latin ở Portugal. Tên
Portugal của ông là Onófrio Borges, một cách phiên chuyển tên tiếng Đức của ông
là Honufer Bürgin. Ông bỏ dở dang bản thảo của mình, nhưng khi ông qua đời thì
tập bản cảo lại giúp nhiều cho người đời sau. Tập bản thảo này không được mấy ai
quan tâm, vì đã có một quyển khác cạnh tranh với ông và đã được in ra lúc đó rồi.
Vai trò của tập bản thảo này thật có ý nghĩa, vì nó cho phép người đọc có
một cái nhìn khái quát về hậu cảnh, cũng như nó cho thấy sự hiểu biết sâu sắc của
những vị tiên phong ở Portugal về ngôn ngữ học tiếng Việt.
Quý vị thấy đấy, tôi có thể nói nhiều thêm nữa. Nhưng chắc
quý vị cũng đã mệt rồi, và, hẳn nhiên là quý vị có thể sẽ đọc vào chính văn.
Cho nên tôi xin phép được kết luận vậy.
Lời kết
Là một sử gia, tôi xin được ngỏ lời cảm ơn đến hai nhóm đặc
biệt. Đầu tiên là nhóm các nhà học giả Portugal tiên phong ở đầu thế kỉ XVII đã
nhiệt tâm và nghiêm túc nghiên cứu ngôn ngữ. Kế đó là các bạn đồng sự Việt Nam,
là những người thừa kế gia tài phong phú hàng mấy nghìn năm của cha ông các vị.
Nếu làm việc riêng rẽ thì hai nhóm này chắc đã không đạt được những thành quả
như ta thấy. Sở dĩ được như ngày nay là nhờ hai bên đã cộng tác chặt chẽ cùng
nhau. Những công sức của họ đã tập đại thành hệ thống Chữ Quốc Ngữ, một hệ thống
chữ viết bằng mẫu tự Latin tuyệt vời đã được thử thách qua thời gian. Thành quả
vô song này cũng như sự hợp tác cùng nhau trong một thời gian ngắn ngủi thôi mà
xứng đáng vinh danh. Không may là hầu hết danh tính các vị nay đã mai một.
Không còn cách nào để phục nguyên đầy đủ phần cống hiến của các vị qua những tư
liệu còn lại.
Công trình Manuductio và Brevis
Declaratio của De Rhodes là hai cơ sở chứng liệu mà tôi đã dùng để nhận diện
phương pháp mà người xưa đã làm việc cùng nhau. Hai tập tài liệu này giúp tôi
trong toàn bộ quá trình nghiên cứu. Cả hai đã ấn chứng vai trò của tiếng Bồ
cũng như ảnh hưởng lối kí âm ngôn ngữ này đã ảnh hưởng đến cách tạo thành Chữ
Quốc Ngữ ra sao. Một phần khá lớn những đồ vị vẫn dùng trong tiếng Việt đến tận
bây giờ thì cũng mang cùng tính năng và hiệu ứng của chúng trong tiếng Bồ. Những
đồ vị ấy có sẵn trong tiếng Bồ vào thế kỉ XVI. Các vị sáng chế ra Chữ Quốc
Ngữ đã sử dụng các đồ vị tiếng Bồ này một cách tự nhiên thoải mái mà vẫn quan
tâm đến gìn giữ bản sắc của tiếng Việt.
Như Lê Thành Khôi đã nêu, vào thế kỉ XVII các vị thừa sai người
nước ngoài chỉ có ý dùng chữ quốc ngữ trong việc giảng đạo Thiên Chúa cho người
Việt. Tuy nhiên thứ chữ này được chế tác theo cung cách rất tôn trọng truyền thống.
Trên hết cả, nó là một phương tiện đối thoại với quần chúng Việt Nam và những
giá trị văn hoá của họ. Chữ Quốc Ngữ là một phương tiện giúp thực hiện cuộc
giao lưu văn hoá. Kì vọng này cũng là của các vị tiền bối người Việt đi tiên
phong, có người đã từng là nhà nho và rất sành sỏi văn nôm. Những người Việt trẻ
tuổi và giàu tài năng thuở ấy hẳn nhiên đều là những người có học và thông thạo
chữ viết hình khối vuông, nhưng các vị cũng nhìn thấy được tiềm năng lớn lao của
thứ chữ viết Latin hoá này trong vai trò giao lưu văn hoá.
Ngày nay, Chữ Quốc Ngữ đã được dùng làm chữ viết chính thức của
tiếng Việt ở mọi cấp. Người Việt Nam xem nó là gia tài của mình thì cũng phải
thôi. Rất ít hoặc chẳng còn gì dấu vết tôn giáo trong đó. Những nhà chế tác ra
nó đã là một điển hình cho sự hợp tác giao lưu văn hoá. Họ là những người khai
nguyên cho một truyền thống và một phương tiện quý giá có một không hai cho sự
phát triển xã hội.
Portugal, vì những áp lực của hoàn cảnh, không liên quan gì đến
ngôn ngữ hoặc tôn giáo, mà đã rút khỏi địa bàn Việt Nam. Một phát kiến văn hoá
tạo nên từ cha Francisco de Pina và các cộng sự trẻ tuổi và giới nho sĩ ở Quảng
Nam về sau đã được các vị khác tiếp tục. Trí nhớ tập thể đã gần như quên mất
công đầu của những người phát minh đầu tiên. Hi vọng là công trình khiêm tốn của
tôi sẽ trao cho Việt Nam của hôm nay, cho những ai học và yêu ngôn ngữ, cho những
ai tìm về văn hoá cổ, một lối tiếp cận và biết đâu còn là một thôi thúc để đi
sâu thêm vào khai quật những vết tích xưa. Đó sẽ là một ơn ích cho Việt Nam và
ngôn ngữ Việt.
Portugal nay đang muốn tìm biết về lịch sử đáng quý trọng về
sự can dự của nó tại Châu Á. Những chuyện buồn chung quanh việc người phương
tây bóc lột châu Á đã là những đề tài nóng bỏng. Tuy nhiên Portugal có một lịch
sử lâu dài về hữu nghị và hợp tác. Ngày nay, sự có mặt hoà hiếu của họ có thể
đem lại dịch vụ chứ không phải là những thương tổn đối với một khu vực to rộng
và giàu có là châu Á. Portugal xứng đáng được nghiên cứu để được công nhận những
cống hiến của quốc gia này đối với những nền văn hoá lớn tại châu Á, tại Ấn Độ,
Nhật Bản và Trung Hoa. Nhưng quốc gia này còn đóng góp vào việc làm giàu văn
hoá tại nhiều nơi khác nữa, mà những đóng góp này dẫu nhỏ bé cũng đáng và cần
được trân trọng. Mong ước nhỏ bé của tôi là công trình ra mắt hôm nay là một bước
theo chiều hướng nói trên, và nói lên một nhu cầu có thật.
17/5/2012Roland JacquesĐoàn Xuân Kiên dịchTheo https://www.vanchuongviet.org/.jpg)
.jpg)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét