Bùi Vĩnh Phúc: Trịnh Công Sơn,
ngôn ngữ và những ám ảnh nghệ thuật (1)
Nhà phê bình Bùi Vĩnh Phúc
Tôi đến thăm nhà lý luận phê bình Bùi Vĩnh Phúc tại nhà riêng
của anh ở Tustin Ranch, California, vào một buổi chiều thu. Tôi tìm
được nhà anh không khó lắm vì trước nhà có hai chậu cây chuối khá lớn cùng với
một bụi cây những cánh “chim địa đàng” (birds of paradise) miền nhiệt đới màu
vàng cam đậm đang nở rộ. Những cánh chim đang như muốn bay vút vào bầu trời
với ánh nắng mầu chì pha bạc. Ðường vào nhà cũng có một bụi cây
chuối đang ngả nghiêng những chiếc lá tươi non mạnh mẽ. Những dãy núi ở
phía xa vương một mầu đen pha tím sẫm. Bầu trời Nam California hôm
ấy như đang ôm ấp trong mình một vài cơn mưa nhỏ. Trong không gian thoảng
mùi lá cây và hơi nước. Anh Bùi Vĩnh Phúc đón tôi vào nhà. Trên hai bức
tường của hành lang vào phòng khách, tôi thấy có một bức vẽ mực xạ pha màu nước
của Võ Ðình, một bức ảnh chụp lớn tên Moonrise, Hernandez, New Mexico của Ansel
Adams, và một bức ảnh chụp cầu Thê Húc với một góc độ và mầu sắc rất đẹp. Phòng
tiếp khách của anh có những tủ sách; một chiếc bàn gỗ lót kính dày phớt mầu
xanh lá, ở giữa, với vài cuốn sách và tạp chí Mỹ, Pháp để trên bàn; một tủ kính
đựng một số những tượng và vật trang trí mà anh cho biết đã thu lượm được từ những
chuyến đi nghỉ hè ở một số nơi trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Một chiếc
piano Yamaha mầu nâu đỏ đặt sát tường, trên tường là một bức tranh với những đường
nét kỷ hà học. Bức tường phía trên lò sưởi có một bức tranh theo dạng của Mark
Rothko, một bức tranh rất “thiền” với những màu đen, cam và đỏ đậm, pha với một
vài nét kim nhũ. Căn phòng có trần rất cao, tạo không khí thoải mái cho cuộc
trò chuyện.
Nhà phê bình cho tôi biết là anh đã không cho ra mắt chuyên luận Trịnh Công
Sơn, ngôn ngữ và những ám ảnh nghệ thuật của mình vì, như anh cho biết, sau khi
quyển sách ra được hai, ba hôm, anh đã lên đường đi Việt Nam và Trung Quốc
trong vòng hơn một tháng. Khi về, sách đã được phổ biến khá rộng rãi rồi,
và anh cũng không còn thì giờ để cho ra mắt quyển sách. Là người làm phê
bình và nghiên cứu âm nhạc Việt, tôi đang cố gắng hoàn tất cuốn sách Những nẻo
đường âm nhạc Việt Nam (dự định sẽ cho ra mắt bằng tiếng Anh trước, sau đó sẽ
cho xuất bản bằng tiếng Việt), tôi cũng có những quan tâm nhất định đến đóng
góp của Trịnh Công Sơn trong gia tài âm nhạc Việt Nam. Tôi đã tìm đến Bùi
Vĩnh Phúc. Bài phỏng vấn mà nhà phê bình dành cho tôi ở đây chắc chắn cũng
sẽ giúp tôi đào sâu vào việc tìm hiểu về người nhạc sĩ này. Ngoài ra, nó
còn cho tôi, và hy vọng cả các độc giả nữa, biết được một số khía cạnh trong mắt
nhìn lý thuyết cũng như trong phong cách và quan điểm phê bình, nói chung, và đặc
biệt trong quan niệm về hành vi viết và đọc, của nhà phê bình Bùi Vĩnh
Phúc.
Bài viết này được thực hiện từ cuộc nói chuyện kéo dài khoảng ba tiếng đồng hồ
hôm ấy. Sau đó, bài viết đã được nhà phê bình xem và điều chỉnh lại ở một
số điểm, một số từ ngữ trong một buổi gặp mặt khác giữa chúng tôi. Ông cũng
thêm vào một vài ý tưởng để giúp cho phần thảo luận được rõ ràng hơn.
Phạm Văn Kỳ ThanhPhạm Văn Kỳ Thanh: Nhiều người đã viết về Trịnh Công Sơn
với những bài viết ngắn gọn, từ 2 cho đến khoảng 15, 30 trang, trên các sách
báo văn nghệ trong và ngoài nước. Ngoài ra, cũng có một vài tuyển tập những bài
viết về Trịnh Công Sơn, chưa kể một cuốn sách trên dưới 150 trang mới ra của
Hoàng Phủ Ngọc Tường cũng viết về người nhạc sĩ này. Tại sao bây giờ lại
có một thêm một cuốn sách mới nữa về Trịnh Công Sơn của anh? Anh định làm
điều gì với cuốn sách này?
Bùi Vĩnh Phúc: Vâng, đúng như anh nhận xét. “Trịnh Công Sơn” là một đề
tài đã khá cũ, tuy những nhận xét, phân tích về con người cũng như tác phẩm của
anh gần như mới chỉ nở rộ sau khi anh nằm xuống. Nghĩa là mới chỉ cách đây
chừng bốn năm rưỡi. Ðã có nhiều bài viết về anh trên báo chí và các tập
san văn nghệ, cả ở trong lẫn ngoài nước. Ðã có một vài tuyển tập và một,
hai cuốn sách được xuất bản để giúp chúng ta hiểu rõ hơn về con người cũng như
về các tác phẩm của người nhạc sĩ. Tôi không nghĩ là những sự tìm hiểu,
nghiên cứu ấy đã chấm dứt. Chắc chắn rồi sẽ còn những người khác tiếp tục
suy nghĩ và viết về Trịnh Công Sơn. Ngoài ra, ca từ của anh mang chứa nhiều lời
mời gọi, chia sẻ. Và sẽ còn những người đáp ứng lời mời gọi ấy để cất tiếng.
Trong trường hợp tôi, nhìn Trịnh Công Sơn như một hiện tượng xã hội, đã đành,
nhưng chủ yếu là muốn nhìn anh như một hiện tượng văn học (chứ không phải chỉ
là một “hiện tượng văn nghệ” theo cái nghĩa rất “cliché” và chung chung của
nó), tôi muốn làm một cái gì mới. Nói nhìn Trịnh Công Sơn như một hiện tượng
văn học có lẽ vẫn chưa thật đúng với điểm nhắm của tôi. Thật sự, tôi muốn
nhìn các tác phẩm của anh, đặc biệt hơn nữa, ca từ trong các tác phẩm anh (từ
đó, tạo nên một thế giới rất đặc thù ở nơi anh) như một hiện tượng văn học. Qua
ngôn ngữ, Trịnh Công Sơn đã xây dựng được “căn nhà của hiện hữu”, xây dựng được
những giấc mơ giữa đời của anh. Những giấc mơ ấy được đan kết nên bởi những
hình ảnh mà, qua sự phân tích và hệ thống hóa, tôi gọi là “những ám ảnh nghệ
thuật” của Trịnh Công Sơn. Những “ám ảnh” này cho phép chúng ta nhìn kỹ hơn nữa
vào cái thế giới mà anh đã tạo ra. Một cách ý thức hay vô thức.
Qua cuốn sách, tôi muốn giới thiệu một cái nhìn có tính hệ thống và khoa học, ở
một vài mức độ và góc cạnh nhất định, qua đó, đi sâu vào con người vô thức của
Trịnh Công Sơn. Một con người, tôi nghĩ, rất hiếm khi để lộ rõ mặt mày trước
chúng ta, những người quý mến và nhìn ngắm anh từ bên ngoài, và một con người,
có lẽ, cũng hiếm khi để lộ rõ mặt mày với chính mình.
Phạm Văn Kỳ Thanh: Tôi nhận thấy là chuyên luận của anh áp dụng một phương pháp luận
khá rõ nét để đi vào thế giới Trịnh Công Sơn. Anh có thể nói thêm chút gì về
phương pháp luận và những thao tác nghệ thuật mà anh đã sử dụng để viết cuốn
sách?
Bùi Vĩnh Phúc: Chủ yếu, tôi dùng thi pháp học để nhìn vào thời gian và không gian
nghệ thuật trong thế giới của Trịnh Công Sơn, cái thế giới mà anh đã dùng ngôn
ngữ qua ca từ hết sức đặc thù của mình để tạo nên. Cấu trúc không gian và tổ chức
thời gian của một nghệ sĩ, một nhà văn, một nhà thơ, cho ta nhìn thấy rõ thế giới
của anh. Cái thế giới ấy được xây dựng nên từ những ám ảnh, những ám ảnh
nghệ thuật.
Tôi nhìn Trịnh Công Sơn như một nhà thơ qua ca từ của anh, bởi chính với con
người nhà thơ ấy, Trịnh Công Sơn mới hiển hiện giữa chúng ta vừa như một dấu ấn
lửa, ghi khắc một giai đoạn đầy tính tàn khốc và bi kịch của lịch sử Việt Nam nửa
cuối thế kỷ 20, vừa như một dấu ấn tình yêu ngọt ngào và đau xót qua biết bao
bài hát đẹp tươi và bất hạnh của anh. Con người ấy trong khi xây dựng nên thế
giới của mình thì, đồng thời, cũng tự buộc mình vào chính cái thế giới ấy. Anh
bị những hình ảnh, những biểu tượng của chính những giấc mơ mình, như những sợi
dây, giằng cuốn và ghì xiết. Anh là người đan dệt nên tấm lưới nhiều chiều kia,
và anh cũng là “con mồi” của tấm lưới ấy. Anh bị nó đánh bẫy. Anh
mang một hình ảnh song trùng, vừa là kẻ sáng tạo, vừa là nạn nhân của chính
sáng tạo mình. Ngôn ngữ, ở đây, chính là vật liệu để xây dựng cái thế giới kia.
Nói như Heidegger, “ngôn ngữ là căn nhà của hiện hữu”, là “ngôi nhà An cư
của Tính thể”. Bởi thế, tôi cũng khảo sát nhiều chiều ngôn ngữ của Trịnh Công
Sơn. Bởi lẽ, nếu nhìn Trịnh Công Sơn như một nhà thơ, thì chỉ qua ngôn ngữ của
anh, ta mới có thể thâm nhập được vào cái thế giới bên trong của con người nhà
thơ ấy.
Ngoài ra, tôi cũng dùng phương pháp xếp chồng văn bản của Charles Mauron để đi
sâu vào con người vô thức của Trịnh Công Sơn...
Phạm Văn Kỳ Thanh: Tôi có được nghe nói về phương pháp này, nhưng chưa có dịp tìm hiểu
kỹ. Anh có thể cho tôi và các độc giả biết chút ít về phương pháp vừa nói?
Bùi Vĩnh Phúc: Như tôi đã có dịp trình bày phần nào trong cuốn sách, phương pháp xếp
chồng văn bản (superposition) của Charles Mauron có gắn bó với phân tâm học. Trong
cái nhìn của tôi, nó cũng là một dạng đặc biệt của phê bình văn học dựa trên
nghiên cứu liên văn bản (inter-textual).
Liên văn bản nối kết nhiều loại văn bản khác nhau, từ nhiều nguồn, nhiều trung
tâm văn hóa khác nhau, để làm thành một “tấm vải” đan kết chằng chịt bởi những
trích dẫn khác biệt. Những “tấm vải” này sẽ có hình dáng khác nhau trong sự
nhìn ngắm cụ thể của mỗi một người đọc. Với kinh nghiệm, cá tính, cùng tất
cả những yếu tố khác tạo nên con người đặc thù của mình, người đọc sẽ nhìn ra
trong tác phẩm mình đang đọc dần dần hiện lên hình dáng “tấm vải văn bản” của
tác phẩm mà người ấy đang tiếp cận. Từ đó, dẫn đến ý nghĩa của tác phẩm đối
với riêng người ấy. Khái niệm “liên văn bản”, như thế, gắn bó chặt chẽ với
vai trò và cá tính của người đọc. Từ đó, nó lại liên hệ đến phương pháp phê
bình dựa trên sự hồi ứng của người đọc (reader-response criticism). Và,
nói rộng hơn, nó liên hệ đến mỹ học tiếp nhận (reception theory) phát xuất từ
trường phái Konstanz của Ðức.
Phương pháp liên văn bản thường sử dụng không những các văn bản có tính văn học
khác để soi chiếu một tác phẩm, mà nó còn sử dụng các huyền thoại, truyền thuyết
như là những nguồn, cung cấp những dữ kiện, những hình ảnh, những yếu tố để,
qua đó, mỗi người đọc đặc thù tự “dệt” nên “tấm thảm văn bản” cho chính mình.
Trong khi đó, phương pháp xếp chồng văn bản thường chỉ sử dụng những tác phẩm
khác nhau của một tác giả, hoặc “chồng” các văn bản cùng thể loại của một số
tác giả khác nhau được nghiên cứu để tìm những đường nét của huyền thoại tập thể;
từ đó, cũng làm phát hiện huyền thoại cá nhân của mỗi tác giả. Mauron đã xếp
chồng một số tác phẩm của Baudelaire để tìm hiểu những ẩn dụ ám ảnh của nhà thơ
này. Ông cũng đã làm thế với Mallarmé để tìm hiểu hệ thống từ vựng, từ đó,
đi đến hệ thống ẩn dụ của nhà thơ.
Phạm Văn Kỳ Thanh: Áp dụng phương pháp này vào việc nghiên cứu các tác phẩm của Trịnh
Công Sơn, anh có thể phát hiện được điều gì?
Bùi Vĩnh Phúc: Như tôi đã trình bày, phương pháp xếp chồng văn bản, với nỗ lực gắn
phân tâm học vào phê bình văn học, sẽ cho ta những cơ hội để nghiên cứu những mạng
lưới liên tưởng trong ngôn ngữ và hình ảnh được thể hiện trong thế giới nhạc ngữ
của Trịnh Công Sơn. Nó sẽ giúp ta khám phá ra những ám ảnh mà anh luôn ôm ấp
trong đời sống cũng như trong những giấc mơ giữa đời của mình. Từ sự liên kết
các mối ám ảnh này qua những văn bản là hàng trăm bài hát của Trịnh Công Sơn,
ta có thể nghe ra các tiếng vọng dội âm nhau cũng như các hình ảnh phóng chiếu,
khúc xạ lẫn nhau trong những giấc mơ về đời sống cũng như qua những giấc mơ về
một cõi thiên thu giữa cuộc đời của anh.
Tất cả những ám ảnh này làm nên con người vô thức của tác giả. Nó có thể phác họa
nên một cấu trúc tinh thần, dẫn đến một thứ mà Mauron gọi là “huyền thoại cá
nhân” của một nhà văn, một nghệ sĩ. Tất cả những ám ảnh đó kết thành một mạng
lưới cho chúng ta thấy rõ ràng những suy tư về cuộc đời, thân phận, con người,
tình yêu của Trịnh Công Sơn. Nỗ lực của tôi, như thế, là muốn kết hợp phân tâm
học và thi pháp học với những phân tích hiện tượng luận để đưa ra một cái nhìn
về ngôn ngữ và thế giới nghệ thuật cũng như những ám ảnh nghệ thuật của người
nhạc sĩ.
Phạm Văn Kỳ Thanh: Ðiều anh vừa cho biết rất lý thú. Tôi có được đọc một bài viết trên
Net, phê bình rằng ngôn ngữ và hình ảnh của Trịnh Công Sơn rất đơn điệu. Người
viết dùng phương pháp thống kê để chỉ ra là Trịnh Công Sơn đã lặp đi lặp lại
nhiều lần một số hình ảnh và từ ngữ. Nhìn theo cách ấy, sáng tác
của Trịnh Công Sơn có những nét tiêu cực trong cách thức thể hiện, vì nó biểu
hiện một cái gì giống như sự nghèo nàn. Nhưng nếu nhìn những sự lặp đi lặp lại
trong một số hình ảnh và từ ngữ ấy không theo cái nhìn “cân đo đong đếm” của
phương pháp thống kê một cách máy móc, mà nhìn ra được cái lý nằm đằng
sau những sự lặp đi lặp lại ấy, như bằng phương pháp “xếp chồng văn bản” mà anh
vừa chỉ ra, thì mọi thứ lại như được soi chiếu dưới một ánh sáng khác hẳn. Có vẻ
như sự lặp đi lặp lại ở đây lại là một sự cố ý, một thứ “thao tác nghệ thuật” của
Trịnh Công Sơn...
Bùi Vĩnh Phúc: Vâng, có thể là một sự cố ý, mà cũng có thể là do vô thức. Trịnh Công
Sơn có thể ý thức hay không ý thức về vấn đề này. Ðiều đó, thật sự cũng không ảnh
hưởng gì đến giá trị nghệ thuật trong sáng tạo của anh. Có thể tôi sẽ trở
lại vấn đề này sau. Vấn đề còn lại là cái cách ngắm nhìn và vị trí nhìn ngắm
của người làm công việc phân tích, phê bình. Và đây cũng còn dính líu đến
vấn đề phương pháp luận nữa. Những phát hiện gần đây của cơ học lượng tử
cũng đã cho thấy là “hiện thực”, khảo sát được qua các thí nghiệm chẳng hạn,
không thể nào mang tính “khách quan” hoàn toàn. Kết quả của tất cả mọi cuộc thí
nghiệm đều phụ thuộc vào người làm thí nghiệm, người quan sát, cũng như tùy thuộc
vào các thiết bị đo để thực hiện cuộc thí nghiệm của ông ta. Như thế, người
làm thí nghiệm cũng trở nên một thành phần không thể chối bỏ dính líu tới kết
quả của thí nghiệm ấy. Trong cuốn L’Infini dans La Paume de la Main,
ghi lại cuộc nói chuyện về khoa học và tôn giáo giữa Trịnh Xuân Thuận và
Matthieu Ricard (bản dịch tiếng Mỹ là The Quantum and The Lotus, bản Việt
dịch là Cái vô hạn trong lòng bàn tay của Phạm Văn Thiều vả Ngô Vũ),
hai tác giả này, trong những lĩnh vực chuyên môn của mình, cũng đã bàn rất kỹ về
điều đó. Nhà vật lý thiên văn Trịnh Xuân Thuận kết luận về vấn đề này: “Chúng
ta bây giờ không còn là khán giả thụ động trước sân khấu náo động của thế giới
các nguyên tử, mà là các diễn viên thực thụ trên sân khấu đó.”
Xin trở lại với câu chuyện văn học của chúng ta. Thật sự, cho dù là một nhà văn
nào đó có viết được hai, ba chục tác phẩm thì, tất cả, nhìn chung, người
ta cũng có thể nói rằng ông ta đã chỉ viết có một tác phẩm duy nhất mà thôi. Có
một số chủ đề, một số yếu tố nào đó sẽ cứ được lặp đi lặp lại, bằng cách này
hay cách khác, trên mặt này hay mặt khác, mà một người đọc thấu đáo và kỹ lưỡng
tác phẩm của nhà văn ấy có thể nhìn ra trong tất cả các tác phẩm của ông
ta.
Phạm Văn Kỳ Thanh: Tôi nghĩ, nếu sự lặp đi lặp lại này chỉ là sự kém cỏi, đơn điệu, thì
người ta, cùng lắm, chỉ có thể nghe được vài ba bài hát của Trịnh Công Sơn
thôi. Những bài sau sẽ không còn độ cuốn hút nữa. Nhưng thực tế lại
chứng tỏ ngược lại. Người Việt Nam, đặc biệt là người dân miền Nam, đã biết
đến Trịnh Công Sơn từ những năm 60 của thế kỷ trước. Từ đó, họ không ngừng nghe
anh, hát những bài hát của anh, và nói về nhạc ngữ cũng như ca từ của anh.
Trong vai trò một nhà phê bình văn học, anh có thể cho biết, theo anh,
cái đặc sắc, cái khác người của thế giới Trịnh Công Sơn là gì? Tại sao nó lại thu hút
chúng ta đến như thế?
Bùi Vĩnh Phúc: Thế giới của Trịnh Công Sơn là một thế giới được xây dựng bằng ngôn
ngữ. Và hình ảnh. Cả hai chất liệu này lại được âm nhạc của anh tháp
cho đôi cánh để bay lên. Thế giới của anh là một thế giới “lai”: nó lai giữa
hiện thực và mộng ảo, giữa xám và hồng, giữa những điều xảy ra trong đời thường,
những điều mà chúng ta phải đối mặt hàng ngày, và những điều mà chúng ta hằng
mơ mộng thiết tha. Chính cái tính chất “lai tạp” kỳ lạ này làm cho chúng ta, những
người nghe anh, cũng cảm thấy, một cách nào đó, nửa ý thức nửa vô thức, như
mình được sống trong cái thế giới bắc cầu ấy: cùng một lúc ở “hai bên bờ”, vừa
bên này vừa bên kia. Sự pha trộn, lai tạp luôn có cái ma lực cuốn
hút của nó. Ðó là chưa nói đến chuyện những bài hát của anh cũng là một sự pha trộn
giữa nhạc và thơ. Trịnh Công Sơn là một nhạc sĩ, đã hẳn, nhưng điều làm
cho Trịnh Công Sơn nổi bật lên so với rất nhiều nhạc sĩ khác chính là ở nơi những
ca từ của anh. Bài hát của Trịnh Công Sơn có thể đứng một mình như là một
bài thơ, với rất nhiều hình ảnh thơ. Ðó là một hiện tượng rất đặc thù
trong nghệ thuật.
Ca từ của Trịnh Công Sơn đã làm mới ngôn ngữ Việt Nam và đưa ra những
hình ảnh đẹp một cách rất bi thiết pha trộn với nét kỳ ảo. Tất cả
những điều đó tạo nên một thế giới riêng biệt, một thế giới chưa bị làm mòn đi
bởi sự nhàm chán, sự lặp lại. Và điều ấy tạo nên sự thu hút.
Phạm Văn Kỳ Thanh: Khảo sát về thời gian và không gian trong thế giới Trịnh Công Sơn của
anh rất đặc biệt. Ðó là những khoảng không gian và thời gian rất đẹp và lạ, đã
được hệ thống hóa và như là được rọi vào một ánh sáng rất mới. Tôi nghĩ ai nghe
Trịnh Công Sơn cũng có thể mường tượng ra những không gian và thời gian như thế,
nhưng một cách rất mơ hồ và đầy cảm tính cũng như đầy tính mảnh vụn. Những phân
tích và soi chiếu của anh không chỉ có tác dụng soi sáng và làm rõ nét, mà nó
còn đưa ra được một cái nhìn mặc dù đầy nét thơ mộng nhưng rất lý tính. Một
cái nhìn rất hệ thống và mạch lạc. Ngoài ra, hình như nó còn có tác dụng
khải thị.
Ðọc chuyên luận của anh, người ta có thể nhìn ra một cách thú vị là anh đã dùng
nhiều hình ảnh và các mối liên kết cùng những dẫn chứng từ nhiều nguồn khác
nhau trong nhiều ngành khoa học xã hội và văn chương để soi chiếu các tác phẩm
của Trịnh Công Sơn. Và anh đã gắn kết những giải thích ấy với sự rung cảm cũng
như với những kinh nghiệm mỹ học của mình để nói một cách hết sức thơ mộng và
sâu sắc về thế giới nghệ thuật của người nhạc sĩ. Có thật là Trịnh Công
Sơn đã cấu trúc không gian và tổ chức thời gian của anh ấy như thế? Hay đó
là những không gian và thời gian được phóng chiếu qua cảm nhận và rung động
riêng của nhà phê bình?
Bùi Vĩnh Phúc: Mỗi người chúng ta đều có cho mình những không gian và thời gian đặc
thù và rất riêng. Có điều, cái riêng tư ấy chưa được nhìn ngắm và phân
tích một cách thấu đáo đấy thôi. Hiện thực của mỗi người được làm bằng
không gian và thời gian của họ. Ðúng hơn, thực tại của chúng ta hiển hiện
ra trước mắt mỗi người ngay trong chính sự gặp gỡ của chúng ta với những thời
gian và không gian của mình, những thời gian và không gian mà chúng ta cảm nhận
riêng trong mắt nhìn, trong tâm hồn mình. Thật ra, đây là một vấn đề của
triết học, nhưng, gần đây, các nhà khoa học cũng đã bắt đầu nghiên cứu điều
này.
Thời gian và không gian của Trịnh Công Sơn là những mảnh vụn trong chiếc kính vạn
hoa của riêng anh, qua đó, anh tạo nên thế giới của mình. Dùng thi pháp học pha với
thủ pháp “xếp chồng văn bản”, và áp dụng những thao tác phân tích của tâm lý học
miền sâu để thử đi vào cõi vô thức của Trịnh Công Sơn, tôi thử dò tìm xem anh
đã cảm nhận những gì trong cuộc sống mình. Ðó cũng chỉ là một sự giải
thích thôi. Tuy nhiên, muốn giải thích thì cũng cần phải có một phương
pháp. Cũng phải có một số ngôn ngữ và hình ảnh của riêng mình. Chúng
ta thấy được điều đó nơi các nhà phân tâm. Thật sự thì ai trong chúng ta
cũng đều có thể giải thích bất cứ một điều gì trong đời. Những điều liên hệ
đến mình và cả những điều liên hệ đến người. Vấn đề là tại sao lại còn có
những nhà phân tâm. Tại sao lại có những nhà phê bình văn học. Tại
sao lại có những lý thuyết. Tại sao lại có những nhà lập thuyết. Tất
cả những sự hiện hữu ấy đều có cái lý của chúng. Những sự có mặt ấy làm
cho cuộc sống con người phong phú hơn. Chúng làm cho con người sống một cách có
ý thức hơn và, theo tôi, sống “người” hơn, đáng yêu hơn. Chúng cho thấy
là con người là một sinh vật luôn muốn tìm tòi để hiểu biết về tất cả mọi thứ
bao quanh mình hoặc liên hệ đến mình. Suy nghĩ, đặt câu hỏi, và tìm cách
trả lời những câu hỏi ấy. Những điều đó không phải chỉ dính líu đến triết
học, nhưng, thật sự, nó dính líu đến con người một cách rất thiết thân. “Con
người”, theo nghĩa xứng đáng nhất...
Phạm Văn Kỳ Thanh: Tôi hiểu rồi. Như vậy có nghĩa là những không gian và thời gian
trong thế giới của Trịnh Công Sơn đã làm nên cái đặc thù của thế giới ấy. Và
anh đã chỉ ra cho người đọc thấy được những nét đặc thù của nó. Hoặc cũng
có thể đó chính là cái nhìn rất đặc biệt của nhà phê bình Bùi Vĩnh Phúc, về thế
giới của Trịnh Công Sơn. Thế giới ấy có thể chính Trịnh Công Sơn cũng không hẳn
đã biết đến hay nhìn được mặt mũi của nó một cách tường tận. Chỗ ẩn trú của
nó là ở cõi vô thức. Văn chương thế giới cho thấy là các nhà phê bình đã
làm giàu có cho văn học từ những sự “nhìn ra”, những phát hiện lý thú như thế.
Bùi Vĩnh Phúc: Tôi nghĩ bất cứ thực tại nào cũng là thực tại trong mắt nhìn riêng của
một người nào đó. Thế giới của Trịnh Công Sơn, chủ yếu làm nên bởi không
gian và thời gian trong anh, cũng là một thứ “thực tại”. Cho dù nó có là một
thứ “thực tại văn học” hay một thứ “thực tại ảo” đi chăng nữa. Vậy thì cái
“thực tại” ấy là một thực tại trong mắt nhìn riêng của tôi. Dĩ nhiên, bất
cứ một thực tại nào được nhìn ngắm từ một mắt nhìn cũng là một thực tại đã được
khúc xạ từ góc độ nhìn ngắm của người ngắm nhìn. Tất cả mọi “thực tại”,
như thế, đều khác nhau. Giá trị của từng sự ngắm nhìn được tạo nên bởi
chính sự khác biệt ấy. Quan trọng là ta đã nhìn ngắm như thế nào, và ta đã
đứng từ góc độ nào để nhìn ngắm. Cũng như phương pháp tiếp cận của ta ra
sao.
Phương pháp tiếp cận của nhà phê bình, ở đây, cũng giống như các thứ thiết bị
đo của nhà khoa học trong việc thực hiện các thí nghiệm mà tôi đã có dịp đề cập
lúc nãy. Cũng thế, tất cả mọi nhà văn, khi tiếp cận thực tại, cũng đứng từ
những góc độ khác nhau và có “những thiết bị đo” khác nhau. “Những thiết bị
đo” này nằm trong cá tính, trong sự học hỏi, trong những kinh nghiệm sống, kinh
nghiệm đọc, những kinh nghiệm mỹ học, và sự nhậy cảm trước những thực tại cuộc
đời của họ. Chính những thứ ấy làm cho các nhà văn khác nhau, các nhà phê
bình khác nhau. Và cuộc đời, từ đó, cũng trở nên khác. Lấp lánh, biến
hóa và phong phú hơn lên. Người ta yêu văn chương cũng chính vì những điều
này. Văn chương không phải là đời thực, nhưng nó cũng chính là cuộc đời
này. Chính là sự nhập nhằng, hai mặt đó đã làm nên giá trị của văn chương. Thì
văn chương đã không phải là những sự nhìn ngắm, phân tích và giải thích về cuộc
đời đó sao?
Chú thích:
[1] Bùi
Vĩnh Phúc, Trịnh Công Sơn, ngôn ngữ và những ám ảnh nghệ thuật, California:
Nhà xuất bản Văn Mới, 2005, 286 trang.
Phạm Văn Kỳ Thanh: Anh có nghĩ rằng con người nhà văn, nhà thơ, con
người nghệ sĩ, với (những) nhân vật mà anh ta xây dựng nên là một, có thể trùng
khít và soi chiếu vào nhau? Nhân vật văn học có phải là một phản chiếu của hình
ảnh nhà văn? Chúng ta có thể nói như thế nào về thế giới mà một người nghệ sĩ
sáng tạo ra và thế giới mà anh ta thật sự sống với trong cuộc sống đời thường?
Xin đưa thêm cái nhìn đặc thù của anh về trường hợp đặc biệt của Trịnh Công
Sơn.
Bùi Vĩnh Phúc: Trong cái nhìn của tôi, luôn luôn có một sợi dây nối giữa con người
và tác phẩm của bất cứ một nghệ sĩ nào. Có một sự xâm thực, ở một mức độ nào
đó, của thế giới đời thường của cá nhân người nghệ sĩ vào thế giới nghệ thuật của
anh ta. Và ngược lại. Con người nhà văn, nhà thơ, con người nghệ sĩ, với (những)
nhân vật mà anh ta xây dựng nên có thể là một, trùng khít và soi chiếu vào nhau
hay không? Vấn đề này, xét một cách sâu xa, trên bình diện lớn là cả nền văn
chương thế giới, Tây cũng như Ðông, và tính theo chiều dài thời gian suốt từ xa
xưa cho đến bây giờ, là một vấn đề rất phức tạp và tế nhị.
Tác phẩm nghệ thuật, tác phẩm văn học, thể hiện thế giới nghệ thuật của người
nghệ sĩ. Và, chắc chắn, nhìn dưới một góc cạnh nào đó, nó không thể tách lìa hẳn
với thế giới hiện thực trong cuộc sống hàng ngày của con người ấy. Hai thế giới
đó được nối kết bằng một sợi dây, tạm nói như thế. Nhưng tác phẩm nghệ thuật và
cuộc sống trong đời thường của người nghệ sĩ không thể nào trùng khít lên nhau
được. Phải có một khoảng cách để giúp cho nghệ thuật bay lên. Khi tôi phân tích
một tác phẩm văn học, tôi dựa vào những kinh nghiệm đọc, những kinh nghiệm mỹ học
của mình. Nhưng tôi cũng phải dựa vào văn bản. Chính nó cho ta thấy thế giới
nghệ thuật của người sáng tạo. Trong một khía cạnh nào đó, cái thế giới này được
nở bừng ra từ chính những ước mơ và khát vọng trong cuộc sống đời thường của
người nghệ sĩ. Nhìn một cách nào đó, nó có thể trông như là một thế giới hoàn
toàn khác lạ. Dù sao, tôi không nghĩ là có sự đứt đoạn giữa hai thế giới này.
Giữa bờ thực và bờ ảo. Giữa ước mơ và hiện thực. Chúng bồng bế xoắn xít lấy
nhau. Nhìn kỹ, chúng ta sẽ thấy được điều ấy. Nói một cách nào đó, tôi không quan
tâm lắm về con người cũng như thế giới đời thường của Trịnh Công Sơn. Tôi chỉ
quan tâm đặc biệt đến thế giới nghệ thuật của anh. Nhưng những điều tôi vừa thử
trình bày ở trên cũng có thể áp dụng cho Trịnh Công Sơn, hay cho bất kỳ một nhà
văn, nhà thơ, hay một nghệ sĩ nào khác.
Phạm Văn Kỳ Thanh: Ca từ của Trịnh Công Sơn là cái làm cho người nhạc sĩ này nổi bật
lên so với các nhạc sĩ khác. Trong vai trò của một nhà phê bình văn học, và đặc
biệt trong cái nhìn của một nhà ngôn ngữ, anh có thể cho người đọc nghe một vài
nhận định của anh về chữ nghĩa, về ca từ của Trịnh Công Sơn?
Bùi Vĩnh Phúc: Tôi xin phép được dùng trở lại ở đây một số điều tôi đã viết về chữ
nghĩa, về ca từ của Trịnh Công Sơn. (Mở sách Trịnh Công Sơn, ngôn ngữ và
những ám ảnh nghệ thuật). “Không ai nghe nhạc Trịnh Công Sơn mà lại không thấy
những nét kỳ ảo trong ngôn ngữ của người nhạc sĩ. Những nét kỳ ảo trong thế giới
của anh đã khiến cho cái thế giới ấy trở nên, có khi, đẹp đẽ, lung linh nhiều mầu
sắc, có khi, nhòe nhạt thấp thoáng những nét nghệ thuật hơn. Nó là một thế giới
tuy không xa nhưng cũng không thật gần với cuộc đời này (...) Trong thế giới của
anh, ngôn ngữ làm ra tất cả. Chính ngôn ngữ đã tạo ra một thế giới mới, trong
đó, anh và bạn bè bằng hữu cũng như những người con gái đáng yêu trong cuộc sống
anh hay trong cuộc đời này đã đi lại, nói cười và tan đi như bóng nắng chết
trên sông dài, hay như khói trời tan loãng trong mênh mông phù du hư ảnh.
Ðó là một thế giới có thật hay là một thế giới chỉ có trong tưởng tượng? Có lẽ
là cả hai. Có lẽ thế giới này đã xâm thực, chiếm lĩnh và hòa tan làm một cùng
thế giới kia. Chính vì thế mà thế giới của Trịnh Công Sơn trở nên nhòa nhạt,
lung linh hư ảo. Và để lặp lại: Nó là một thế giới “lai”: lai giữa hiện thực và
mộng tưởng, lai giữa hiện tại chớp mắt và thiên thu mịt mù, lai giữa hồng và
xám, giữa xanh và đỏ, giữa trắng và đen, giữa vàng và tím, lai giữa “một phố hồng
một phố hư không” và bức “tường trắng lặng câm u tối.”
Ngôn ngữ sinh ra thế giới. “Ngôn ngữ là căn nhà của hiện hữu”, là “chỗ An cư của
Tính thể”, để lặp lại tư tưởng của Heidegger. Câu nói này càng đúng hơn nữa với
Trịnh Công Sơn, một con người thơ. Người ta thường cho rằng những lời ca của
anh là thơ. Thì đúng là như vậy. Chúng là những lời thơ thả bay cho gió cuốn.
Chúng là những hình ảnh, những biểu tượng bất chợt. Như những hình ảnh bất chợt
hiện ra lạ lùng, kỳ bí và đầy hư ảo trong những giấc mơ của ta. Chúng bay rải
rác và rồi đột nhiên xếp lại thành những bức tranh lạ lùng mang đầy tính huyền ảo.
Ðó là những lời thơ của một người thường thấy mình mộng du ngay trong đời sống,
và thấy đời sống trở về trong những giấc mộng của mình. Ðó là những câu thơ nhặt
được trong đời. Hay trong mơ. Có khi Trịnh Công Sơn xếp đặt nó theo một thứ vần
điệu nào đó dễ nhận ra, qua những hình thức của thi ca mà chúng ta đã quen biết;
có những khi, chúng giống như những câu thơ tự do, những câu thơ dài ngắn không
đều, như những mảnh giấy mà trẻ con xé nghịch thả bay cùng trời đất. Có lẽ đa số
những câu hát của anh nằm trong dạng thức đó. Những câu thơ tự do, như những mảnh
giấy nhỏ nhiều màu sắc thả bay trong trời.
Thật ra, Trịnh Công Sơn đã làm mới ngôn ngữ bằng một cách rất bình thường: anh
dùng những chữ bình dị, thậm chí tầm thường, trong ngôn ngữ của người đời, rồi
xếp chúng lại một cách hết sức bất ngờ khiến, qua sự sắp xếp đầy tính bất ngờ ấy,
những hình ảnh lạ lùng, thiết tha và thơ mộng hiện ra trước mắt chúng ta. Làm
ta sững sờ. Và hạnh phúc. Ðôi khi sững sờ, hạnh phúc trong xót xa, cay đắng. Bởi
lẽ, có thể chúng là những gì không thật, nhưng chúng lại phản ánh đúng sự thật ở
bên dưới cái mặt nạ, cái vỏ của những hiện thực vật lý. Làm được như thế là người
có tài.
Phạm Văn Kỳ Thanh: Tôi đồng ý Trịnh Công Sơn là một nhà thơ, đúng như cách nhìn của
anh. Nói một cách nào đó, Trịnh Công Sơn đã xây dựng thế giới của mình, qua
ngôn ngữ, một cách rất “hiện thực huyền ảo”. Rất lạ mà cũng rất thực. Nhưng,
theo anh nghĩ, ca từ của Trịnh Công Sơn có đi sát với âm nhạc của anh không?
Bùi Vĩnh Phúc: Anh hỏi, “ca từ của Trịnh Công Sơn có đi sát với âm nhạc của anh
không?” Tôi không hiểu rõ câu hỏi này. Hoặc, đúng hơn, nó có hai cách hiểu. Hoặc
là, với dòng nhạc như thế, hành âm như thế, ca từ của anh có bắt được vào cái
thần thái, cái phong khí của dòng nhạc hay không. Hoặc là, một cách giản dị
hơn, những lời ca của anh có hòa hợp thật sát với các nốt nhạc trong bài hát để
khi phát âm, nó bắt được vào nốt nhạc. Có nghĩa là lời ca không bị bẻ, bị uốn,
để khi bắt vào nốt nhạc nào, nó được phát âm đúng như thế, với những dấu sắc,
huyền, hỏi, ngã, nặng, và không dấu. Nếu hiểu theo nghĩa một, tôi thấy Trịnh
Công Sơn đã tìm được những dòng nhạc hoặc lối hành âm thích hợp với ca từ của
anh, thường là lối kể chuyện, những điệu ballad. Còn nếu hiểu theo cách kia, Trịnh
Công Sơn, như bất kỳ một nhạc sĩ Việt Nam nào, cũng không hoàn toàn thoát nổi
đâu. Tiếng Việt là một thứ “tonal language”. Nó có dấu thanh. Tài thánh thì anh
cũng không thể chạy thoát được chuyện có những lúc lời ca bị uốn đi theo nốt nhạc.
Nhưng, cũng như chuyện làm thơ lục bát vậy. Theo kinh nghiệm đọc thơ của tôi,
nhiều khi những bài thơ hay lại là những bài mà vần điệu không bám chặt vào
nhau quá. Không cần lúc nào cũng phải dùng “chính vận”. Dùng “thông vận” mà có
được những hình ảnh mới và lạ vẫn hơn là dùng “chính vận” mà hình ảnh cứ phải bắt
vít vào những góc cạnh cũ kỹ.
Phạm Văn Kỳ Thanh, ngoài vai trò là một luật sư, anh còn là một nhà nghiên cứu
và phê bình âm nhạc. Tôi rất thích những bài phê bình pha lẫn nghiên cứu của
anh về các nhạc sĩ như Phạm Duy, Cung Tiến, Phạm Ðình Chương, Văn Cao, v.v..., mà
anh đã viết nhiều năm trước đây. Anh đã khám phá ra được những ảnh hưởng nào mà
các nhạc sĩ này đã thu nhận từ nguồn nhạc dân tộc cũng như từ nguồn nhạc thế giới,
và anh cũng đã trình bày được sâu sắc những đóng góp tốt đẹp của họ vào âm nhạc
Việt Nam. Nhạc sĩ Trần Văn Khê, trong bộ Hồi ký năm tập của mình,
cũng có nhắc đến anh. Ông cho rằng anh là một “musicologist”, một nhà nhạc học
trẻ đặc biệt ở ngoài nước, một trong ít người ở hải ngoại này có nguồn tài liệu
về âm nhạc, tân cũng như cổ, phong phú nhất. Và anh cũng đã rộng lòng chia sẻ
nó với nhiều người, trong đó có ông. Nhạc sĩ Phạm Duy cũng đã từng chia sẻ với
tôi những điều tương tự. Mặc dù biết rằng anh đang bận bịu trên đường hoàn tất
tác phẩm viết bằng Anh ngữ Những nẻo đường âm nhạc Việt Nam, tôi cũng biết
được rằng anh cũng đã suy nghĩ và tìm hiểu, cũng như có nhiều tài liệu nghiên cứu
liên quan đến các sáng tác của Trịnh Công Sơn. Tôi mong có dịp nào đó anh sẽ viết
một bài phê bình và phân tích về những tác phẩm của người nhạc sĩ này, từ góc độ
phê bình và nghiên cứu của anh.
Phạm Văn Kỳ Thanh: Xin cám ơn anh đã có những nhận xét tốt đẹp về một vài cố gắng của
tôi. Cũng xin phép để được cám ơn hai nhạc sĩ Trần Văn Khê và Phạm Duy ở đây.
Tôi cũng hy vọng là sẽ có dịp viết về Trịnh Công Sơn qua sự nhắc nhở của anh.
Chắc chắn, những vấn đề mà chúng ta có dịp thảo luận hôm nay sẽ giúp nhiều cho
tôi trong việc nhìn ngắm chân dung tinh thần cũng như trong việc đánh giá Trịnh
Công Sơn, một nhạc sĩ mà tôi cũng rất yêu mến. Ở đây, tôi chỉ muốn đưa một ý nhỏ
về câu hỏi lúc nãy của mình. Trong các bài hát tiếng Việt, “lyrics” cũng là phần
quan trọng. Nó phải đi theo nốt nhạc để diễn tả cái ý của bài hát, của tư tưởng.
Nếu lời hát không “ăn” với nốt nhạc, điều đó có thể đưa đến một phản tác dụng về
mặt mỹ học. Trịnh Công Sơn ít khi bị lâm vào cảnh ngộ này. Nhưng thỉnh thoảng
ta cũng bắt gặp điều ấy. Chẳng hạn, trong bài “Cuối cùng cho một tình yêu”, phổ
thơ Trịnh Cung, câu hát cuối, “Sầu thôi xuống đầy”, khi được lập lại lần thứ
hai, ai cũng nhận thấy là từ “thôi” đã bị uốn để đưa lên theo nốt nhạc. Kết quả
là nó không còn được phát âm đúng như là nó nữa. Dù sao, ngay sau nó là từ “xuống”
được ngân nga qua nhiều cung bậc một cách rất điệu nghệ, khiến cho từ “thôi”, mặc
dù có thể nhìn là một nét hỏng, cuối cùng, lại trở nên nhòa vào một kết hợp luyến
láy của từ “xuống”, khiến cho tất cả mềm đi. Và từ “thôi”, “nét hỏng”, ở đây đã
được cứu vãn. Một phần lớn nhờ vào sự giáp cận của nó với sự “lả ngọn” đẹp đẽ của
từ “xuống” ngay sau đó.
Dù sao, xin anh đừng khôn khéo “xoay cuộc cờ” về phía người phỏng vấn và “đánh
ngược” lại như thế. Xin được hỏi anh câu hỏi kế tiếp: Anh có nhận xét gì về
phong cách của Trịnh Công Sơn? Phong cách nói chung và phong cách ngôn ngữ nói
riêng. Và anh đánh giá thế nào về con người nghệ sĩ này?
Bùi Vĩnh Phúc: Chúng ta đã có cơ hội nói nhiều về điều này từ nãy đến giờ. Tôi chỉ
muốn nói thêm là phong cách ngôn ngữ của Trịnh Công Sơn là phong cách của một
nhà thơ. Hay đúng hơn, ngôn ngữ của anh được tạo dựng, chủ yếu từ cái nhìn mới
mẻ, tinh khôi vào đời sống. Cái nhìn của những em bé, mở tròn mắt nhìn vào cuộc
đời này và thấy ra ở đó biết bao điều lạ lẫm. Tôi nghĩ là chính cái nhìn con trẻ
cộng với sự nhậy cảm và tha thiết sống của một người hết sức yêu thương cuộc đời
này đã dẫn đến phong cách ngôn ngữ của Trịnh Công Sơn. Còn trong vai trò là một
nghệ sĩ, Trịnh Công Sơn có một phong cách rất đặc biệt, thể hiện được những nét
đặc thù Việt Nam, cũng như thể hiện được tâm trạng của thời đại mà anh sống.
Qua âm nhạc và ca từ của mình, Trịnh Công Sơn cũng nói lên được cái hơi thở của
thời đại cũng như ước mơ của con người. Ngoài ra anh còn thể hiện được những
khuôn mặt của tình yêu, của cô đơn và của những ám ảnh thường trực của con người,
nhất là người trẻ, sống trong một thế giới rạn nứt vì đạn bom và lửa cháy, một
thế giới rạn nứt vì những giằng xé trong tâm thức của con người trong một cuộc
chiến tàn khốc.
Trong vai trò ấy, Trịnh Công Sơn đã được đánh giá là người nghệ sĩ có một phong
cách rất đặc biệt. Nhưng đời sống, với quá nhiều tạp âm và biến chuyển của thời
cuộc, đã làm cho cái nhìn về Trịnh Công Sơn của chúng ta có nhiều góc độ khác
nhau. Tất cả những xáo trộn và biến chuyển của đời sống với nhiều phiền tạp của
xã hội, thời cuộc, chính trị đã giằng kéo con người Trịnh Công Sơn. Khó mà định
vị một chỗ đứng rõ ràng cho Trịnh Công Sơn để có thể đưa ra một đánh giá về người
nhạc sĩ này với sự đồng thuận của tất cả mọi người. Ngay cả trên mặt thẩm mỹ,
có những người cũng có thể nhìn thấy ở anh những nét quá nữ tính, quá
“effeminate”. Như có người đã thấy như thế ở triết học của Derrida, ở trong giọng
ca của Julio Iglesias, v.v... Những người ấy vẫn có thể có cái lý của họ. Chúng
ta cũng nên tôn trọng những ý kiến khác biệt nhau nếu, trong chúng, ta tìm thấy
những hạt nhân hợp lý. Trong một cái nhìn và ở một mức độ nào đó, tôi nghĩ, Trịnh
Công Sơn thể hiện bi kịch Việt Nam. Khi Trịnh Công Sơn nằm xuống, người ta có
thể thấy rằng, cả trong và ngoài nước, những người có quan tâm đến âm nhạc Việt
nói riêng, và mọi người yêu nhạc nói chung, đã có cơ hội lắng lại để nhìn kỹ
hơn cả một khoảng thời gian trên dưới 40 năm là quá trình sáng tác của Trịnh
Công Sơn để tìm hiểu về đóng góp của anh. Nếu đặt tác phẩm của Trịnh Công Sơn
trong một bối cảnh rộng lớn hơn, không phải chỉ hạn hẹp qua một giai đoạn của lịch
sử, của xã hội Việt Nam, nhưng trong bối cảnh của nghệ thuật thế giới, và nhìn
tác phẩm của Trịnh Công Sơn nhẩy đập hân hoan và bi thiết trong trái tim của
nhân loại nói chung, tôi nghĩ ta có thể nói Trịnh Công Sơn là một nghệ sĩ lớn của
thế giới.
Phạm Văn Kỳ Thanh: Anh nghĩ thế nào về vai trò của lịch sử, của cơ duyên trong sự hình
thành con người Trịnh Công Sơn và trong sự đóng góp của Trịnh Công Sơn vào gia
tài văn học Việt Nam?
Bùi Vĩnh Phúc: Ðể tạo nên một người nghệ sĩ như Trịnh Công Sơn, phải có một đất nước
lớn. Tôi nói lớn đây là lớn về giá trị con người, giá trị nhân văn. Ngoài ra,
còn phải có đủ cả cơ và duyên. Nói đến cơ và duyên ở đây tức là nói đến những
nét đặc thù của lịch sử, đúng như trong tinh thần câu hỏi của anh.
Lịch sử như một cỗ máy quay vòng, con người ta sống trong những thời đại khác
nhau và chịu những sức tác động khác nhau của những biến cố khác nhau mà lịch sử
mang đến. Chiến tranh Việt Nam trong giai đoạn đó là một khía cạnh của lịch sử.
Hơi thở thời đại với những nét văn hóa phản ánh tâm tình của thời đại đó lại là
những yếu tố khác. Trong bối cảnh văn hóa và thời đại ấy, Trịnh Công Sơn trở
nên một khuôn mặt nổi bật vì đã chịu những tác động của cơ và duyên như thế. Dĩ
nhiên, cũng phải có tài năng của người nghệ sĩ nữa. Không phải chỉ trong khía cạnh
phản ánh cuộc chiến Việt Nam, mà trong khía cạnh phản ánh đời sống của con người
Việt Nam, đặc biệt là trên mặt tình cảm như tình yêu và sự cô đơn, Trịnh Công
Sơn đã phản ánh tất cả những điều đó một cách hết sức đặc thù, độc đáo và kỳ diệu.
Ðặc biệt là ngôn ngữ của Trịnh Công Sơn. Ca từ của anh là một chất men gây ám ảnh.
Nó làm chúng ta thấy ngôn ngữ Việt Nam thật đẹp, thật tuyệt diệu. Nó làm cho
chúng ta yêu tiếng Việt và yêu quê hương hơn.
Phạm Văn Kỳ Thanh: Anh có suy nghĩ gì không về những người sẽ đọc anh khi anh thai
nghén và cấu trúc tác phẩm viết về Trịnh Công Sơn này của mình? Anh có muốn nói
lên một điều gì đặc biệt, qua cuốn sách, ngoài những điều anh nói về con người nghệ
sĩ Trịnh Công Sơn?
Bùi Vĩnh Phúc: Như trong phần “Lời nói đầu” của cuốn sách, tôi nghĩ rằng “thực tại của
cuộc đời, một cách nào đó, hiện ra trước mắt mỗi một chúng ta do chính nơi cái
nhìn của ta về nó. Mà tâm hồn ta rung động như thế nào thì cái nhìn, từ đó, sẽ
“khúc xạ” thực tại theo sự rung động ấy. Cái nhìn của tôi về “thực tại” Trịnh
Công Sơn cũng là một cách nhìn của tôi về cuộc đời. Ðúng hơn, đó là một cách biểu
lộ mình. Một sự thể hiện cách nhìn và cách sống đời của mình. Khi ta cầm bút viết
về bất cứ điều gì trong đời, cũng có nghĩa là ta cầm bút và viết về chính ta.
Ta chấm ngòi bút vào bình mực của tâm hồn mình để viết về chính mình. Cái viết
nào cũng mang chứa trong nó sự thực đó. Nhưng những “thực tại” được nhìn nhận
theo cung cách này, nếu chúng được yêu mến vì đã biểu lộ được một điều gì đó,
hoặc vì chúng đã làm cho người đọc nhìn ra được, hoặc liên hệ được, với chính
thực tại mà họ đã cảm nhận hay nhìn thấy, thì chúng cũng có một giá trị riêng của
mình. Ít nhất là một giá trị trong khía cạnh chia sẻ”.
Tôi hy vọng cuốn sách của mình đóng góp được một cái nhìn tương đối có chiều
sâu về tác phẩm của Trịnh Công Sơn. Từ đó chúng ta có thể hiểu và yêu mến người
nghệ sĩ này hơn. Ðặc biệt, tôi mong là qua cuốn sách này, ta nhìn thấy rõ hơn nữa
cái tài sai sử ngôn ngữ của Trịnh Công Sơn. Ðiều đó, như tôi đã có dịp nói,
cũng làm cho ta yêu tiếng Việt hơn, và, từ đó, nó làm cho ta yêu quê hương hơn.
Phạm Văn Kỳ Thanh: Có nhiều người đọc xong chuyên luận của anh cho tôi biết là họ nghĩ
anh là một người bạn rất thân của Trịnh Công Sơn. Họ lý luận: không thân thiết
với Trịnh Công Sơn thì không thể nào biết rõ về những suy nghĩ, những mơ mộng
và rung cảm của người nhạc sĩ đến như thế. Anh có thân quen gì với Trịnh Công
Sơn không? Riêng tôi, tôi nghĩ nếu giả dụ Trịnh Công Sơn được đọc cuốn sách của
anh, không biết anh ấy sẽ có phản ứng như thế nào? Có thể sẽ là rất hạnh phúc
vì có được một người nghe rõ tiếng đàn của mình. Có thể là rất ngỡ ngàng và lạ
lùng vì đã có một người đi thẳng được vào trái tim của anh ấy và nói với anh ấy
về những điều mà anh ấy đã mơ về nhưng không bao giờ nhìn rõ những nét mặt của
những giấc mơ mình đến thế. Và cũng có thể là thảng thốt, thậm chí bất bình, vì
anh đã vẽ ra những giấc mơ mà anh ấy không từng mơ, hoặc không từng ý thức là
mình đã mơ như thế. Anh Bùi Vĩnh Phúc, anh nghĩ gì về vai trò của anh, vai trò
của một nhà phê bình văn học?
Bùi Vĩnh Phúc: Trong một cuốn sách viết về các vấn đề phê bình, tôi có được đọc là
chính những nhà phê bình, qua nhiều thời đại, đã làm cho Shakespeare trở nên vĩ
đại trong mắt nhìn và trong tâm hồn của người đọc cũng như người thưởng ngoạn kịch
ông ở khắp nơi trên thế giới. Không phải là Shakespeare đã không có cơ hội để
nói về những tác phẩm của mình. Dù sao, người ta đã xem những lời nhận định ấy
của chính tác giả chỉ như là một trong những lời nhận định của một người bình
thường đã đọc và đã nghe Shakespeare. Thậm chí, nhiều người trong giới văn học
lại đánh giá rằng những lời nhận định ấy là những lời lẽ thô thiển, thiếu chiều
sâu về tác phẩm của Shakespeare. Shakespeare đã không hiểu được chính ông hoặc
tác phẩm ông một cách trọn vẹn và sâu sắc. Và Shakespeare đã chỉ trở nên vĩ đại
thật sự khi có những nhà biên khảo, lý luận và phê bình phân tích rõ cái gì đã
làm nên tài năng vĩ đại của Shakespeare, cái gì làm nên chiều sâu uyên áo trong
suy tưởng của ông. Nhà lý thuyết Wilhelm Dilthey cũng nói, “Mục tiêu tối hậu của
quá trình giải minh văn bản là để hiểu một tác giả sâu sắc hơn là chính họ tự
hiểu biết về mình”. (“The ultimate goal of the hermeneutic process is to understand
an author better than he understood himself”).
Tôi không hề quen biết gì với Trịnh Công Sơn cả, cho dù là trong những bạn bè của
tôi có những người rất thân với anh ấy. Nhưng tôi có gần như đầy đủ các nhạc tập
của anh; và tôi có khoảng trên một ngàn các bài hát của Trịnh Công Sơn được hát
lên do đủ các ca sĩ, nam cũng như nữ, trước và sau 1975, trong các băng
cassettes và CDs. Có nhiều bài được khoảng từ 10 đến 15 ca sĩ hát trong những
đĩa khác nhau, với những phong thái và lối hòa âm khác nhau. Nếu có dịp nói
chuyện với Trịnh Công Sơn, đặc biệt là nói chuyện về các sáng tác của anh ấy,
tôi nghĩ cũng là một điều hết sức thú vị. Dù sao, ngay cả nếu có một chuyện như
thế, tôi vẫn tin vào cái nhìn của chính mình hơn về cái “thực tại” được gọi tên
là Trịnh Công Sơn. Không phải là có những lúc anh em, bạn bè ta nhìn rõ ta hơn
cả chính ta nhìn ngắm mình đó sao? Và các nhà phân tâm học, cho dù có lắng tai
nghe các “thân chủ” của mình nói chuyện, vẫn tin vào nhiệm vụ của mình hơn. Họ
nghe những người “thân chủ” ấy nói để, sau đó, tiết lộ cho những “thân chủ” của
mình biết về chính họ (những “thân chủ” ấy), biết về cái thế giới bí ẩn mà
chính họ, dù là người sống trong thế giới ấy, thậm chí “sở hữu” cái thế giới ấy,
nhưng lại không hề nhận rõ mặt mày của cái thế giới ấy ra sao.
Thật ra, tất cả chúng ta đều chỉ sống có một nửa. “Một nửa”, đó là nói quá đi
đó thôi. Chúng ta chỉ sống có một phần mười hay một phần trăm cái thế giới, cái
đời sống của mình mà thôi. Ý thức của chúng ta chỉ là phần nổi lên của tảng băng
sơn. Một hình ảnh so sánh quá cũ, nhưng nó lại rất chính xác. Nhà phê bình văn
học nhiều lúc giống như là một nhà phân tâm. Vấn đề của mỗi nhà phê bình là họ
đã nghe, đã nhìn ngắm, đã giải mã con người của “thân chủ” mình như thế nào, với
những “thiết bị đo” nào. Với tôi, “thân chủ” ở đây không hẳn là con người nghệ
sĩ, con người sáng tạo. Mà là tác phẩm của họ. Nó là văn bản. Anh giải mã văn bản
như thế nào, người đọc sẽ nhìn “cái đọc” của anh để, ngược lại, “giải mã” anh,
giải mã tác phẩm phê bình của anh. Ðiều đó là sự công bằng. Với sự công bằng ấy,
tôi cảm thấy mình vừa khiêm tốn và vừa tự tin để đi vào tác phẩm.
Phạm Văn Kỳ Thanh: Anh có cho rằng đánh giá của một người đọc bình thường, về một tác
phẩm văn học nào đó, cũng có thể có giá trị như đánh giá của một nhà phê bình?
Bùi Vĩnh Phúc: Một nhà phê bình, trên mặt bằng của sự đọc, đứng ngang với mọi người
để hạnh phúc bước vào thám hiểm một văn bản. Nếu qua sự đọc của mình, anh ta biến
được cái văn bản ấy ra thành một tác phẩm văn học (với cách đặt vấn đề và những
thao tác nghệ thuật của anh, với cách giải minh văn bản của anh), một cách độc
đáo, tức là anh ta đóng góp được một điều tốt vào cái đọc chung và vào sự hạnh
phúc của con người khi đến với văn chương, nghệ thuật. Trên mặt lý thuyết, bất
cứ người đọc nào cũng có tiềm năng để trở thành một nhà phê bình. Nhà phê bình
chỉ là người đã đầu tư nhiều thời gian hơn cho việc đọc, đã học hỏi về sự đọc
nhiều hơn, có thể có nhiều kinh nghiệm mỹ học trong việc đọc hơn những độc giả
bình thường, nhờ ở chỗ ông ta đã có dịp tiếp cận với nhiều lý thuyết văn học
hơn, và có thể ông ta, qua sự rèn luyện của mình, có một sự nhậy cảm hơn người
thường với những văn bản văn học. Trong khía cạnh thẩm thức văn chương, giá trị
của một nhà phê bình có lẽ chủ yếu là ở những chỗ ấy. Cho dù vai trò và đóng
góp của phê bình còn có thể được nhìn nhận từ những góc cạnh, những phương diện
khác nữa. Hạnh phúc của một nhà phê bình, theo tôi, nhiều khi cũng phát xuất từ
chỗ đứng bình thường ấy, để, như tôi đã nói, đóng góp được một điều tốt vào cái
đọc chung và vào sự hạnh phúc của con người khi đến với văn chương, nghệ thuật...
Phạm Văn Kỳ Thanh: Vai trò của phê bình, của nhà phê bình, còn có điều gì khác hơn thế
không?
Bùi Vĩnh Phúc: Dĩ nhiên, từ góc cạnh phê bình, tôi cũng không phủ nhận những đóng
góp cần thiết của nhà phê bình trong việc suy nghĩ về vai trò của văn học. Những
suy nghĩ ấy làm nên sự vận động của văn học một cách tích cực. Nó tạo nên sự tự
vấn của văn học về vai trò của chính nó. Nhà phê bình, trong tiến trình tự tra
xét, tự truy vấn như thế, lúc ấy, có thể sẽ đặt vấn đề với những cái nhìn, những
thái độ được coi là quyền lực hay chính thống trong văn học. Ðặt vấn đề với những
điển phạm. Anh ta cũng có thể đóng góp trong việc nhìn ra được những biến động
trong dòng suy tư hay trong hướng đi của nền văn học trong đó mình đang sống
cùng và sống với. Phê bình cũng cần những lý thuyết nữa. Ðó là những cách nhìn,
những bước vận động mới, những bước nhảy khác nhau để tiếp cận văn bản. Ðó là
những “thiết bị đo” của phê bình văn học.
Tất cả những điều vừa nói là cần thiết. Chúng tạo sức sống cho phê bình. Chúng
tạo ra những bức “không ảnh” giúp ta nhìn được toàn bộ một khung cảnh văn học.
Sinh hoạt phê bình cần có được những bức “không ảnh” như vậy. Nhưng chỉ “không ảnh”
thôi, chưa đủ. Phê bình cũng cần phải đi xuống “mặt bằng văn bản” và đi vào “thực
địa”. Cái đọc cụ thể một số tác phẩm văn học cũng giúp cho phê bình “hiện thực
hóa” và sinh động hóa những bức “không ảnh” của mình. Tôi nghĩ phê bình phải đi
bằng hai chân: vừa lý thuyết, vừa thực hành. Ðiều đó giúp tạo cho nó sự quân
bình, như Jonathan Culler và Robert Scholes (mặc dù, trên căn bản, họ là những
nhà lý thuyết) và nhiều nhà phê bình khác đã chỉ ra. Hãy sử dụng những “thiết bị
đo” của anh, những bước nhảy mới của anh, để tìm ra những khuôn mặt mới lạ của văn
chương trong việc đi vào “thực địa” của mình.
Phạm Văn Kỳ Thanh: Xin trân trọng cám ơn nhà phê bình Bùi Vĩnh Phúc vì buổi nói chuyện
rất lý thú này.
Bùi Vĩnh Phúc: Tôi cũng xin cám ơn anh và tất cả các độc giả đã chịu khó theo dõi cuộc
nói chuyện của chúng ta.
Tháng 11/2005Phạm Văn Kỳ Thanh Theo http://www.talawas.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét