Tản mạn chuyện ngựa
trong 
Qua lăng kính văn hóa Việt Nam, ngựa là biểu tượng cho sự
trung thành và tận tụy đồng thời là biểu tượng cho tài lộc, may mắn và hạnh
phúc; ngựa còn được tôn vinh là biểu tượng của sức mạnh, của năng lực sáng tạo,
của tuổi trẻ; biểu tượng của sự kiêu hãnh, tự do và thanh khiết. Đặc biệt, ngựa
được nói đến nhiều với biểu tượng của chiến thắng và thành công. Từ những ý
nghĩa phong phú, sâu sắc đó, ngựa đã trở thành hình tượng đẹp trong nhiều loại
hình nghệ thuật: âm nhạc, hội họa, điêu khắc và văn chương của dân tộc...
Hình tượng Thánh Gióng cưỡi ngựa phá giặc Ân được tạo hình bằng
gốc tre.
Cùng với các dân tộc châu Á, người Việt Nam cũng chọn 12 con
vật làm biểu tượng cho thời gian năm, tháng, ngày, giờ, còn gọi là 12 con giáp:
Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Xuất phát từ đặc
điểm tự nhiên của mỗi con vật, thời gian mang tên gọi mỗi con có những ý nghĩa
biểu tượng riêng. Năm 2014 được gọi là năm Giáp Ngọ - năm con ngựa.
Ngựa là con vật có dáng vẻ đẹp đẽ, mạnh mẽ, sung mãn mà thanh
nhã; hiền lành mà khôn ngoan; thông minh và tình nghĩa. Ngựa gắn bó mật thiết
như người bạn ân tình với đời sống con người trong sinh hoạt thường nhật, trong
lao động sản xuất và trong chiến đấu. Qua lăng kính văn hóa Việt Nam, ngựa là
biểu tượng cho sự trung thành và tận tụy đồng thời là biểu tượng cho tài lộc,
may mắn và hạnh phúc; ngựa còn được tôn vinh là biểu tượng của sức mạnh, của
năng lực sáng tạo, của tuổi trẻ; biểu tượng của sự kiêu hãnh, tự do và thanh
khiết. Đặc biệt, ngựa được nói đến nhiều với biểu tượng của chiến thắng và
thành công. Từ những ý nghĩa phong phú, sâu sắc đó, ngựa đã trở thành hình tượng
đẹp trong nhiều loại hình nghệ thuật: âm nhạc, hội họa, điêu khắc và văn chương
của dân tộc.
Với âm nhạc, có khi ngựa là hình tượng chủ đạo, chi phối toàn
bộ cảm xúc bài ca, gọi về ký ức xa xăm, kết nối hiện tại với quá khứ. Trong ca
khúc "Ngựa ô thương nhớ" của Trần Tiến, ngựa là hình tượng âm nhạc
như thế:
Đêm phương Nam nằm nghe đường xa vó ngựa
Nghe một thuở hồng hoang ngựa qua bến sông…
Trong nhạc Trịnh Công Sơn, hình tượng ngựa được khai thác ở
nhiều nhạc phẩm và trở thành hình tượng âm nhạc để tác giả kí thác tâm tư, trạng
thái cảm xúc của mình. Khi ngân nga nhạc phẩm "Một cõi đi về", âm
thanh nhạc ngựa nghe như tiếng vọng thời gian, gợi liên tưởng một dòng đời, ẩn
hiện một kiếp người: "… Vừa tàn mùa xuân rồi tàn mùa hạ, một ngày đầu thu
nghe chân ngựa về chốn xa…
Trong loại hình nghệ thuật hội họa, điêu khắc, ngựa đã khơi
nguồn cảm hứng sáng tạo cho không ít họa sĩ. Họ đã dùng ngôn ngữ đường nét, màu
sắc, hình khối tạo nên những tác phẩm hội họa, điêu khắc sống động với nhiều chủ
đề. Họa sĩ Đỗ Đức đã mở một triển lãm tranh ngựa để chào đón Xuân Giáp Ngọ.
Hình tượng ngựa trong tranh ông được lấy từ nguyên mẫu những con ngựa gắn bó với
người dân miền núi phía Bắc. Ngựa trong tranh của ông không kiêu hùng mà bé nhỏ,
giản dị, có khi nhòa mờ lặng lẽ nhưng giàu biểu cảm, gợi tả thân phận con người
nhọc nhằn, vất vả nơi sơn lâm u trầm, tịch mịch. Chung nguồn cảm hứng khẳng định
vai trò của ngựa trong lịch sử chống ngoại xâm, rất nhiều tượng đài tôn vinh
các anh hùng dân tộc được tạc trong tư thế cưỡi trên lưng ngựa chiến. Tiêu biểu
là tượng đài Hưng đạo vương Trần Quốc Tuấn, người đã giúp nhà Trần 3 lần đại thắng
quân Nguyên ở thế kỷ 13. Đó là danh tài võ tướng, thánh tổ của ngành truyền tin
Trần Nguyên Hãn người có công lao lớn trong sự nghiệp chống quân Minh và lập
thành nhà Hậu Lê ở thế kỷ 15. Đó còn là người anh hùng áo vải, hoàng đế Quang
Trung, người đã được sử sách lưu danh cùng nghĩa quân Tây Sơn trong cuộc tấn
công thần tốc, đánh cho tan tác 20 vạn binh hùng, tướng mạnh nhà Thanh ở thế kỷ
18. Ngựa thực sự là những chiến binh dũng cảm trong nhiều cuộc trường chinh giữ
nước của dân tộc…
Hình tượng ngựa trong thơ ca hiện đại Việt Nam gợi nhiều liên
tưởng mới trong không gian nghệ thuật mới, ngựa gắn bó với công tác của người
chiến sĩ cách mạng. Đẹp nhất, tiêu biểu nhất là hình tượng ngựa song hành cùng
hình tượng lãnh tụ Hồ Chí Minh trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Nhà
Thơ Tố Hữu đã tạo dựng một tượng đài nghệ thuật đẹp, vừa chân thực, vừa lãng mạn
bằng ngôn ngữ biểu cảm của thi ca. Lãnh tụ Hồ Chí Minh được khắc họa với vẻ
hùng dũng của vị tổng chỉ huy cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc giữa núi
rừng Việt Bắc, đồng thời cũng ung dung, thư thái như một tiên ông vãn cảnh trên
yên ngựa:
"Nhớ người những sáng tinh sương
Ung dung yên ngựa trên đường suối reo".
Trong một bài thơ xuân, lãnh tụ Hồ Chí Minh tặng nhà chí sĩ
Bùi Bằng Đoàn, hình tượng ngựa xuất hiện như một điển tích rút từ thành ngữ
"Mã đáo thành công" để truyền tin chiến thắng dồn dập từ khắp chiến
trường. Hình tượng thơ mang màu sắc vừa cổ điển vừa hiện đại:
"Tin vui thắng trận dồn chân ngựa
Nhớ cụ thơ xuân tặng một bài"
Ngược dòng thời gian, trở lại với văn chương dân gian, có lẽ
không một người Việt Nam nào không biết đến hình tượng ngựa sắt kì vĩ, lung
linh sắc màu huyền thoại trong truyền thuyết Thánh Gióng. Trí tưởng tượng bay bổng
của dân gian đã sáng tạo nên hình tượng ngựa sắt dũng mãnh xông pha chiến trận
cùng chàng trai làng Gióng phá tan lũ giặc Ân hung bạo rồi bỏ lại mũ áo, cùng
ngựa chiến bay về trời. Ngựa đã cùng với người dựng nên biểu tượng cho ý chí quật
cường, sức mạnh phi thường, bất diệt của lòng yêu nước; biểu tượng về phẩm chất
cao đẹp, sáng trong, thánh thiện của người anh hùng cứu nước Việt Nam.
Hình tượng ngựa còn là một ẩn dụ mang hàm nghĩa sâu xa. Trong
tục ngữ, thành ngữ Việt Nam, rất nhiều câu giản dị mà triết lý sâu sắc, chứa đựng
bài học thấm thía về lòng yêu thương, tình đoàn kết trong quan hệ người với người:
"Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ", "Ngựa chạy có bầy, chim bay có
bạn". Có khi là một kinh nghiệm ứng xử, khuyên người ta thận trọng mỗi khi
phát ngôn như: "Một lời nói ra, bốn ngựa khó tìm". Để phê phán người
khó thay đổi, chứng nào tật ấy, dân gian vẫn dùng: "Ngựa quen đường
cũ". Câu thành ngữ gốc Hán đã được Việt hóa quen thuộc: "Mã đáo
thành công" là cách nói rút gọn từ câu "Kỳ khai đắc thắng, mã đáo
thành công". Đó là lời chúc chiến thắng, lời chúc thành công mọi người
dành tặng nhau khi khởi đầu một công việc nào đó hay nhân dịp đón xuân mới.
Có thể nói, hình tượng ngựa trong đời sống văn hóa Việt mang
những ý nghĩa chung với hình tượng ngựa trong văn hóa thế giới, văn hóa phương
Đông, nhưng cũng mang nhiều đặc điểm riêng về không gian, thời gian, sự kiện, cảm
xúc rất Việt Nam.
Xuân Giáp Ngọ 2014 đã đến, một khởi sự mới mở ra, một dấu mốc
quan trọng của thời gian được tô đậm! Vòng xoay 12 con giáp đã qua một chu
trình dài hơn nửa thế kỷ để xuân Giáp Ngọ 2014 gặp lại điểm xuất phát của mình
60 xuân trước - xuân Giáp Ngọ 1954. Thật ý nghĩa biết bao, 60 xuân ấy cũng là
cuộc đồng hành phát triển của thị xã Sơn Tây và Thủ đô Hà Nội sau ngày giải
phóng! Xin được chúc Sơn Tây, chúc Hà Nội cùng cả nước: "Mã đáo thành
công!" và bước vào mùa xuân mới với khí thế "Thiên lý mã"!.
31/1/2014Theo https://sontay.hanoi.gov.vn/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét