Thi ca - Siêu thực và sáng tạo
Tôi viết về sự hữu hạn của ý thức, về sự bất lực của ngôn ngữ
- nghĩa là tôi đang tự mâu thuẫn với chính mình? Đúng. Dùng cái hữu hạn để diễn
tả cái vô hạn là một điều vô lý. Ở đây, chỉ xin phép lưu ý quý độc giả một điều:
tôi đang viết tản mạn thơ; nghĩa là tôi đang ít nhiều… làm thơ.
Thi ca gần với hội họa. Và giấc mơ siêu thực tiềm
ẩn dữ dội trong tranh của họa sĩ Salvador Dali.
Y Nguyên
1. Tính "siêu thực" trong thi ca - hành trình gõ cửa
vô thức
Từng có những đêm dài tôi thao thức với thơ. Lặn lội, kiếm
tìm như lạc bước mê cung; nhưng càng kiếm càng hoang mang; càng tìm càng mù mịt.
Tặc lưỡi, bỏ dở cuộc chơi, nhìn chữ nghĩa bằng con mắt “căm thù”. Thơ bị vứt
xó; nằm tội nghiệp, chỏng chơ - như đang chiêm nghiệm, trầm ngâm về nỗi tình đời
ghẻ lạnh. Đời sống vốn dĩ quá bộn bề chuyện mưu sinh. Trên cánh đồng giấy trắng,
tôi cũng đang hùng hục cấy, cày, gieo, gặt để mưu sinh. Chuyện mưu sinh cần phải
tỉnh; và tôi đang đọc tỉnh, viết tỉnh, nghĩ tỉnh; không dám để mộng mơ dắt rê lầm
đường, lạc nẻo, đi xa cái quĩ đạo… thị trường. Tôi quên - cố quên hay tưởng rằng
quên - những con chữ Thơ; những con chữ “trời đánh” đã dồn tôi vào đường cùng,
hành hạ tôi trong nỗi bất lực của một nỗ lực đầy tuyệt vọng.
… Và đến một trưa kia, khi đang giải quyết chuyện “nội môi
trường”, tình cờ tôi thấy kẻ thù của tôi đang… nằm lù lù trong giỏ giấy! Tiện
tay, tôi vớ lấy. Và lật. Và đọc - đọc để giết thì giờ trong khi chờ “xong việc”.
Tôi đọc bằng cái tâm “không”, bàng quan, lơ đãng (bởi chẳng thể nào nỗ lực, tập
trung khi mùi hố xí bốc lên trong cái nắng oi nồng!). Lạ chưa! Những con chữ bỗng
nhòa đi, nhường chỗ cho Thơ - chẳng có gì rối rắm, chẳng có gì bí hiểm. Tôi di
chuyển, phiêu lưu tự do trong cái “trận đồ bát quái” như kẻ đã tìm đúng cửa
“sinh” - muốn vào, muốn ra mặc lòng, tùy thích! Cuống cuồng, tôi đưa tay bịt
mũi, cố tập trung, nỗ lực lần theo ánh sáng vừa lóe lên… Hỡi ơi! Ánh sáng bỗng
nhòa đi; và - hiển hiện rõ ràng trên trang giấy - vẫn chỉ còn là những con chữ;
những con chữ khanh khách nụ cười của con Sphinx bí hiểm; những con chữ nhảy
múa loạn xà ngầu trong cái mê cung khiếp đảm, kinh hoàng!
… Cảm giác ấy không chỉ đến một lần. Cảm giác ấy còn đến nhiều
lần; và cũng không nhất thiết phải ngồi trên… hố xí. Có thể là một phút thư dãn
giữa bộn bề những trang bản thảo. Cũng có thể sau một trận cười nắc nẻ cùng lũ
trẻ con mũi dãi lòng thòng. Cảm giác ấy đến khi tôi quên nghề nghiệp của tôi,
quên vị thế của tôi, quên thu nhập của tôi, quên tầm quan trọng của tôi, quên sự
hữu ích của tôi; tóm lại là - khi tôi quên tôi. Khi tôi chỉ còn nhỏ nhoi như hạt
bụi; hạt bụi ấy sẽ bắt đầu lăn đi, bắt đầu cuộc hành trình trên con đường không có con đường tìm gõ cánh cửa vô thức.
… Lần đầu tiên tôi cảm thấy - hình như tôi đã sờ được chiếc
chìa khóa mật mã lạ lùng của thi ca. Lạ lùng trên cả lạ lùng. Thánh đường thi
ca không dành cho người khôn, người tỉnh, kẻ giàu. Cần phải ngu đi; cần phải
nghèo đi - nghèo đến mức độ không còn gì - lúc ấy sẽ bừng lên một khoảnh khắc,
hay một sát na Thơ (theo ngôn từ Phật học); một cơn lốc thổi tung cánh cửa
Thánh đường; và Vị Chủ Tể của Vương Quốc Thi Ca sẽ bước xuống khỏi lộng lẫy
ngai vàng, chìa tay, tươi cười đón thêm một thần dân mới.
Năm xưa ta vẫn chưa nghèo
Năm nay ta đã đói meo thực mà
Năm xưa còn miếng đất nhà
Có con chim đậu, tuổi già vui chơi
Năm nay nghèo rớt mồng tơi
Miếng đất chẳng có, chim ơi còn nào?
(Hương Nghiêm thiền sư)
Hành trình tìm gõ cánh cửa vô thức của thi ca là một hành
trình tuyệt đối bình đẳng. Quyền lực ư? Tiền tài ư? Bằng cấp ư? - đó chỉ là những
giá trị hiển hiện trong phạm trù ý thức. Con đường vô thức không có chỗ cho quyền
lực, học vị, tiền tài. Trên con đường ấy, cơ may của Tiến sĩ cũng chẳng khác
dân cày, của kẻ ăn mày cũng ngang Hoàng Đế. Ấy là con đường của giũ bỏ, của ngây
thơ, của sự thừa nhận cái vô lý như một điều hữu lý. Đừng cãi vã. Càng cãi vã,
chúng ta càng rơi vào tâm lý “tranh hơn”. Muốn tranh hơn, tức thị chúng ta đã
tham. Tham chính là đầu mối của sân (tức giận) - tất yếu sẽ dẫn con người đến
chỗ si (ngu ngốc). Và càng ngu ngốc, chúng ta càng rời xa cái đích kiếm tìm.
Hãy lắng nghe; lắng nghe không thành kiến, không mặc cảm, không ghen tỵ, không
hận thù. Lắng nghe; và nếu thích, chúng ta cứ nói - nói một cách vô tư, không rụt
rè, sợ hãi - những cảm nhận thực sự từ bản năng sâu thẳm của chúng ta; của
chính chúng ta, không cần vay mượn, cóp nhặt. Bản năng chính là cội nguồn của sáng
tạo. Liệu chúng ta sáng tạo được gì khi chúng ta mải mê vay mượn và cóp nhặt? Đừng
sợ sai. Dẫu có sai, đó cũng là cái sai thực. Cái sai thực - tức cái sai của
chúng ta - còn đáng quí hơn cái đúng giả - tức cái đúng vay mượn của người
khác. Đừng mặc cảm, tự ti vì chúng ta không phải là tiến sĩ, thạc sĩ, cử nhân
hay “nhà” này, “nhà” nọ. Đời sống vốn bất toàn; và cái “sai của ông Tiến Sĩ”
đôi khi còn khủng khiếp gấp nghìn lần. Lắng nghe và nói cho nhau nghe bằng cái
Tâm trong sạch - đó là cơ may duy nhất để chúng ta đón nhận những tiếng vọng từ
trong lòng sâu thẳm của thi ca…
Đừng lạm dụng chuyện lý giải thơ ca; bởi càng cố lý giải,
chúng ta càng rời xa cái Lý (tôi muốn nói cái Lý toàn thể, nhất quán của Vũ Trụ).
Kết cục của lý giải thường đưa đến sự ngộ nhận. Chúng ta nô lệ vào chữ nghĩa,
vào cấu trúc ngữ pháp. Chúng ta đem thơ lên bàn mổ, tiến hành mổ xẻ - mổ xẻ đến
tan nát - và cuối cùng, chúng ta… hiểu. Hiểu gì? Hiểu đến tường tận mọi ngóc
ngách của cái tử - thi - thơ. Còn Hồn Thơ? Nó đã lìa khỏi xác tự lúc nào - tự
khi chúng ta đang nhăm nhăm chúi đầu vào ca mổ…
… Nền văn minh duy lý kiểu phương Tây đã hại chúng ta không
ít. Chủ nghĩa duy lý - trong quá trình tôn vinh, phát triển ý thức - đã hủy hoại
không thương tiếc phần tâm thức của con người. Đó là một con dao hai lưỡi; một
công cụ - vừa hỗ trợ chúng ta - nhưng cũng chẳng ngại ngần cắt đứt tay chúng
ta. Nói cách khác, nền văn minh ấy giúp chúng ta giàu lên về vật chất, nhưng lại
nghèo đi về cái Tâm; giúp chúng ta giàu lên về lý luận, nhưng lại nghèo đi về cảm
nhận. Đó là cái giá tự nhiên chúng ta phải trả. Đó là một thực trạng; không chỉ
thực trạng xã hội mà còn là thực trạng thi ca. Đọc thơ, làm thơ, chúng ta
sa đà vào chữ nghĩa; và chính sự sùng bái, tin tưởng tuyệt đối vào chữ nghĩa
khiến ta không dám lột nó lên, vứt nó đi để nhìn ra cái bóng chữ (Lê Đạt), hay
cái hồn vía chữ (Trần Đăng Khoa) - tức cái đằng sau chữ nghĩa - Cái phần Thơ
đích thực của thơ…
… Đừng khổ công đi vào vô thức bằng con đường ý thức. Đem cái
hữu hạn để diễn tả, làm thước đo cho cái vô hạn - ấy là tự hại mình và hại cả
thi ca.
2. Sáng tạo - Hành trình của thống khổ
Tôi đã từng đọc Apollinaire, đọc Boris Pasternak, đọc Nguyễn Trãi, đọc Nguyễn
Quang Thiều, Lê Đạt, Võ Minh Trang, Chinh Văn, Nguyễn Hữu Hồng Minh… Những tập
thơ, những bài thơ đến với tôi như một sự tình cờ. Tôi không có tham vọng (và
cũng không thể tham vọng) đọc tất cả mọi trước tác của những nhà thơ Đông Tây Kim Cổ. Tôi đọc cái gì tình cờ rơi vào tay tôi; những cái mà số phận muốn
dành cho tôi. Tôi chẳng thể đòi hỏi hơn những gì thuộc phạm vi hữu hạn của số
phận. Mỗi con người có một số phận, có cơ duyên thu nạp một lượng kiến thức nhất
định nào đó. Nhưng kiến thức được thu nạp nhiều hay ít - điều đó không quan trọng
bằng cách chúng ta sử dụng kiến thức đó. Tư tưởng đỉnh cao của tinh thần giáo dục
Đông phương (và cả một phần Tây phương) không phải là hoàn thiện con người theo
kiểu tích cóp và nhồi nhét kiến thức (như kiểu tích cóp tiền bạc), ì ạch vác
nó lên vai; và lúc cần, cứ mở hầu bao lôi những nguyên lý, những định đề ra làm
“bia đỡ đạn” cho mọi vấn đề của đời sống. Đó là một thảm trạng - mà chúng ta
có thể tạm dùng từ: sự “Tẩu hỏa nhập ma”, hay sự “bội thực” kiến thức. Cái bọc
kiến thức càng cao, càng to thì chúng ta càng thấp xuống, càng bé đi - bé đến mức
con người hoàn toàn bị lấp mất dưới đống kiến thức. Tinh thần giáo dục đích thực
không phải nhồi nhét kiến thức. Kiến thức chúng ta thu nạp cần được sử dụng như
một chiếc chìa khóa. Chiếc chìa khóa ấy sẽ giúp mở cửa cái kho nội tại trong mỗi
con người. Mỗi con người đều có sẵn một “kho” nội tại. Cái “kho” ấy chứa đựng
những tiền đề của tài năng, của sáng tạo; và khi cái “kho” ấy được mở ra, con
người sẽ lớn vụt lên, sánh vai cùng trời đất trong cái thế “Tam tài” Thiên Địa Nhân bền vững. có thể nói rằng: hành trình học hỏi, trau dồi kiến thức chính
là hành trình ta đi tìm chính Ta; và khi ta tìm thấy Ta, kiến thức đã hoàn
thành xong sứ mệnh đích thực của nó. Nó cần phải được quên đi, để không biến
thành trở lực cho hành trình sáng tạo; cuộc hành trình cô đơn mà mỗi con người
đều phải tự đi bằng đôi chân, không có người dẫn dắt, không có bạn đồng hành…
… Tôi lạc đề mất rồi. Tôi đang nói về thơ. Từ Apollinaire đến
Nguyễn Hữu Hồng Minh - phải chăng - tôi đang nhìn thấy hành trình thống khổ của
sáng tạo. Đó là cuộc chiến đấu sống còn, quyết liệt; là nỗ lực đớn đau không ngừng
nghỉ của Người Thơ cố khai mở phần tâm thức, phá đổ những rào cản, vượt qua những
lối mòn. Họ một mình trăn trở, quằn quại, cô đơn lao vào cái mê cung chữ nghĩa
để tìm cách thoát ra khỏi chữ nghĩa. Họ hùng hục một mình, không dám theo ai,
không dám rủ ai; bởi hơn ai hết, họ hiểu (bằng trực giác) câu nói của Đại sư Cổ
Đức: “Khi ta trỏ mặt trăng, nhiều người mải nhìn ngón tay mà quên mất mặt
trăng”. Số phận Người Thơ oái oăm ở chỗ: để làm được thơ, anh phải biết chữ;
nhưng muốn lặn vào cái hố thẳm của thơ, anh lại phải… vứt chữ; và cái nỗ lực vứt
bỏ chữ nghĩa còn thống khổ hơn nỗ lực biết chữ gấp vạn lần!
… Tôi đang viết tản mạn thơ. Tôi không lý luận hay phân
tích thơ. Đừng đòi hỏi tôi phải dẫn chứng. Nêu vài câu thơ để dẫn chứng, không
khéo, tôi lại biến mình (và biến cả bạn) thành… thầy bói xem voi. Nếu thích, bạn
cứ đi tìm - một mình đi tìm - đừng dựa dẫm vào bất cứ ai; bởi đi vào thế giới
thi ca, độc giả chính là đồng tác giả - nghĩa là hành trình của độc giả cũng phải
là một hành trình cô đơn…
3. Tản mạn cùng thơ đương đại
Chạm mặt vào thơ đương đại, chúng ta ngỡ ngàng vì sự trúc trắc
của câu chữ; chúng ta khó chịu vì sự “sống sượng” của từ; chúng ta mịt mù vì
tính “phi tuyến tính” của nghĩa? Không sao. Tất cả những điều đó sẽ qua đi nếu
chúng ta có thiện chí nhập cuộc; không định kiến; không “gồng mình lên” để chuẩn
bị “ăn thua”. Vấn đề sẽ dễ dàng sáng tỏ hơn nếu chúng ta không khư khư ôm cái
“lý” của mình để phủ nhận tất cả những gì không giống ta là “vô lý” (nói theo
kiểu nhà thơ Inrasara: “… Chúng ta vẫn còn khép mình dưới bóng Mỹ học truyền thống,
vẫn còn để Mỹ học nông nghiệp gò bó sáng tác mình, lối thưởng ngoạn văn chương
của mình…”). Chỉ khi nào chúng ta chịu buông cái “lý” của mình ra để chấp nhận
cái “lý của sự vô lý”, chúng ta mới có được cơ may nhìn thấy.
Tất nhiên, không phải cứ câu cú trúc trắc, từ ngữ sống sượng,
ý tưởng “lộn tùng phèo” là thành… thơ đương đại; nhưng thứ “hàng nhái” ấy chẳng
khó khăn gì mà không nhận ra khi chúng ta đã “làm quen” được với thơ đương đại
thực sự. Mà ngay cả thơ đương đại thực sự, không phải ai cũng “hợp khẩu vị”; bởi
cái “khiếm khuyết”(?) lớn nhất của thơ đương đại chính là sự khủng hoảng về nhạc
tính. Chính sự khủng hoảng ấy làm thơ đương đại khó nhớ, khó thuộc; và những
người đã quá quen với Mỹ học truyền thống (kể cả tôi) khó bề mà thích thú một
cách trọn vẹn!
Tuy vậy, dù thích hay không thích, thích nhiều hay thích ít,
tôi vẫn phải nghiêng mình kính nể các nhà thơ đương đại - kính nể cái Tâm, cái
Dũng của họ. Cho dù con đường họ đổ mồ hôi khai phá mai kia có thể thành đại lộ;
cũng có thể chỉ còn cỏ mọc, bìm leo; nhưng giá trị chính ở chỗ họ dám khai phá.
Mặc dù biết có thể thất bại, họ vẫn chấp nhận làm “kẻ mở đường, dám đánh liều
thơ mình, đời mình cho nó” (Inrasara). Đó là bài học về thái độ sống, nhân cách
sống mà chúng ta cần phải trân trọng; không phải cứ nhăm nhăm chực chờ dè bỉu
chỉ vì họ “không giống ta”, hay họ không cam chịu “yên thân” như ta…
4. Tiểu kết
Tôi viết về sự hữu hạn của ý thức, về sự bất lực của ngôn ngữ
- nghĩa là tôi đang tự mâu thuẫn với chính mình? Đúng. Dùng cái hữu hạn để diễn
tả cái vô hạn là một điều vô lý. Ở đây, chỉ xin phép lưu ý quý độc giả một điều:
tôi đang viết tản - mạn - thơ; nghĩa là tôi đang ít nhiều… làm thơ. Cũng như
trong “Thơ - đôi điều tản mạn (1)”, tôi muốn chia sẻ chút ít những suy tưởng, cảm
nhận lan man của mình đối với những người bạn đồng hành (còn đối với những người
không đồng hành, tôi… không dám!). những người bạn đồng hành của tôi, xin bạn đừng
ngạc nhiên khi thấy bài viết của tôi ít nhiều có sự mâu thuẫn, ít nhiều có sự
phi lý, hay phi tuyến tính về ý tưởng. Điều ấy phải có, chắc chắn có. Đó cũng
là một minh chứng cho cái hữu hạn của ý thức, cho sự bất lực của ngôn từ. Bạn đừng
ngạc nhiên. Nếu cần, bạn cứ việc lột phăng ngôn ngữ vứt sang bên; vứt luôn cả
thói quen đọc tuyến tính, thuần duy lý của bạn để chia sẻ cùng tôi cái đằng sau
ngôn ngữ. Có thế, họa may chúng ta mới có thể đồng cảm cùng nhau trên con đường
Không có con đường…
14/10/2014Y NguyênTheo http://queson.edu.vn/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét