Vẻ đẹp Thúy Vân
và những ngộ nhận
Mở đầu Truyện Kiều có đoạn tả tài sắc hai thiếu nữ nhà họ
Vương, trong đó 4 câu, từ 19 đến 22 là để tả Thúy Vân; riêng câu 20 đã gây nhiều
tranh luận: “khuôn trăng đầy đặn nét ngài nở
nang” hay “khuôn lưng đầy đặn nét người nở nang”?
“Khuôn lưng” hay “khuôn trăng”/ “nét ngài” hay
“nét người”? Câu hỏi làm tốn nhiều giấy mực. Hàng mấy chục năm qua, người đọc
thơ nêu nhiều thắc mắc xoay quanh những lý giải khác nhau giữa các công trình
biên soạn của các học giả đã chú thích, hiệu đính Truyện Kiều bằng quốc ngữ.
Bên cạnh những biên soạn của những người danh tiếng như Trương Vĩnh Ký,
Bùi Kỷ, Trần Trọng Kim, Hoàng Xuân Hãn, Đào Duy Anh, Nguyễn Thạch Giang, Nguyễn
Quảng Tuân, Nguyễn Tài Cẩn… lại xuất hiện một số bài viết với các luận đoán sai
vì chủ quan, vì chỉ biết Truyện Kiều qua chữ quốc ngữ, không hiểu được cái phức
tạp trong cấu trúc chữ nôm.
ĐIỂM MẤU CHỐT: VIỆC PHIÊN ÂM CÁC BẢN KIỀU NÔM.
Truyện Kiều bao thế kỷ qua được mọi tầng lớp từ trí thức đến bình
dân ưa chuộng nên được khắc ván in nhiều lần bằng chữ nôm. Số lượng bản Kiều
nôm hiện sưu tầm được tương đối nhiều hơn so với các tác phẩm chữ nôm khác.
Ngoài các bản lưu trữ ở thư viện trong và ngoài nước, hiện nay tại kho sách của
ông Nguyễn Khắc Bảo, một thầy thuốc đông y ở Bắc Ninh có đến 52 bản Kiều nôm cổ,
trong đó có một bản chép tay được cho là cuốn đã được dùng làm mẫu để khắc in bản
Kiều nôm Liễu Văn Đường 1866. Tại đây cũng có một bản được sưu tầm từ hậu duệ
gia đình anh trai thi hào Nguyễn Du là ông Nguyễn Trừ.
Nhiều bản Kiều nôm khác cũng đang được các học giả lưu giữ ở
thư viện riêng. Đây là những căn cứ giúp ta có thể phân biệt được đúng sai.
Để xác định được “khuôn lưng” hay “khuôn trăng”; “nét
ngài” hay “nét người” thì cần xem các bản Kiều nôm cổ.
A- "KHUÔN LƯNG" hay "KHUÔN
TRĂNG"?
Trong chữ Hán, chữ nguyệt 月 và chữ nhục 肉 khác nhau
- nhưng khi biến thành bộ (1), lại giống nhau, cùng viết là 月(2).
Ví dụ:
- Chữ lãng 朗 gồm bộ nguyệt 月 bên phải
và chữ lương 良 bên trái.
Tuy lãng và hồ có phần bên phải nhìn chẳng
có gì khác nhau cả nhưng phần giống nhau này lại là 2 bộ khác nhau. Trong
chữ lãng là bộ nguyệt - còn trong chữ hồ là
bộ nhục. Chính vì vậy, có nhiều người nhầm. Nữ sĩ Hồ Xuân Hương hay chữ thế
nhưng cũng nhầm! Cứ nghĩ họ hồ của mình được kết bởi 2 chữ cổ và nguyệt (胡 = 古+月), Hồ
Xuân Hương đặt tên ngôi nhà ngâm vịnh thơ bên hồ Tây là Cổ Nguyệt đường.
Thật ra chữ hồ kết thành bởi 2 chữ: cổ và nhục cho
nên ngôi nhà này phải là Cổ Nhục đường mới đúng.
Khi tạo hình chữ nôm, các nhà Nho nước ta cũng rơi vào tình cảnh
như vậy đối với 2 chữ:
Nhìn hai chữ thì tưởng hoàn toàn giống nhau đấy nhưng người đọc văn nôm phải biết phân biệt theo ngữ cảnh, khi nào thì đọc là “lưng”, khi nào lại đọc là “trăng”.
Nếu đọc là “lưng” thì phải biết bộ 月nằm phía
trái là bộ nhục (bởi lưng thuộc thân thể, tất phải có thịt
[nhục] trong đó).
Nếu đọc là trăng thì bộ 月nằm phía trái lại là bộ nguyệt (trăng).
(5).
Bốn chữ này được hầu hết các nhà nghiên cứu đọc là “khuôn trăng
đầy đặn”, chỉ có Trương Vĩnh Ký đã đọc là “khuôn lưng đầy đặn”. Gần đây học giả
Nguyễn Quảng Tuân cũng đã phiên âm bốn chữ này của bản Kinh 1870 là “khuôn lưng đầy
đặn”.
Một trang của bản Kiều nôm năm 1870 do học giả Nguyễn Quảng
Tuân trong chuyến đi Mỹ năm 2000 được GS. Đàm Quang Hưng tặng. Đây là bản viết
tay của Tiểu Tô Lâm - Noạ Phu chép tại kinh đô Huế năm 1870 khi đang làm quan ở
bộ Công dưới triều Tự Đức. (6)
(Trang chữ bắt đầu từ câu 15. Đọc theo hàng dọc, từ phải
sang.
Mỗi hàng dọc gồm 2 câu thơ).
15. Đầu lòng hai ả tố nga.
16. Thúy Kiều là chị, em là Thúy Vân.
17. Mai cốt cách, tuyết tinh thần,
18. Một người một vẻ, mười phân vẹn mười.
19. Vân xem trang trọng khác vời,
20. Khuôn lưng đầy đặn, nét người nở nang.
21. Hoa cười ngọc nói đoan trang,
22. Mây thua nước tóc, tuyết nhường màu da.
23. Kiều càng sắc sảo mặn mà,
24. So bề tài sắc lại là phần hơn.
25. Nền thu thủy, thấp xuân sơn,
26. Hoa ghen thua thắm, liễu hờn kém xanh.
27. Một hai nghiêng nước nghiêng thành,
28. Sắc đành có một, tài đành hoạ hai.
* Câu 18 và câu 20 có 2 chữ “người” được vòng mực đỏ.
Vấn đề đặt ra ở đây là: Vậy hiện nay, viết bằng quốc ngữ, ta
nên chép câu này là “Khuôn trăng đầy đặn” hay “khuôn lưng đầy đặn”?
Nói nghe cũng kì nhưng quả thật chữ đọc là trăng cũng
được mà đọc là lưng cũng được. Nếu đọc là trăng thì đây là
câu thơ tả người thiếu nữ có khuôn mặt đầy đặn, còn đọc là lưng thì lại
hiểu ra là một nàng Thúy Vân mập mạp. Tuy vậy nên đọc là “khuôn trăng” thì
hơn.
Để giải thích lý do, xin trích sau đây lời kể của GS. Nguyễn
Huệ Chi:
“… Còn nhớ vào những năm gần giữa thập niên 60 thế kỷ XX, tại
Viện Văn học có những buổi tọa đàm sôi nổi nhằm góp ý cho bản Kiều khảo đính và
chú giải của Viện trước khi đem xuất bản trong dịp kỷ niệm 200 năm năm sinh
Nguyễn Du (1965). Là một thành viên Tổ văn học Cổ cận đại của Viện lúc ấy, tuy
mới ra trường có mấy năm, tôi cũng được dự vào những cuộc thảo luận đó giữa các
vị học giả. Tôi nhớ đây là những buổi trao đổi, đối thoại rất cởi mở, người
trình bày và người góp ý đều có dịp bày tỏ hết chính kiến của mình. Vốn từng bị
định kiến bởi điển “mày tằm nằm” từ hồi còn học ở trường, khi bàn đến mấy câu
“Vân xem trang trọng khác vời/ Khuôn trăng đầy đặn nét ngài nở nang”, tôi cứ thấy
có điều gì đó chưa thật yên tâm. Nghe các soạn giả cho biết còn có thể phiên âm
“Vân xem trang trọng khác vời/
Tuy thế, chữ Nôm thường viết lẫn chứ không tách bạch rạch ròi
mà nghĩa vẫn thông với nhau - tôi hứng thú với cách phiên âm thứ hai và giơ tay
tỏ ý biểu đồng tình, nhất là khi nghe chính một nhà bác học như Trương Vĩnh Ký
từ lâu cũng đã từng phiên Khuôn lưng đầy đặn nét người nở nang (1875). Giữa lúc
các soạn giả đang trầm ngâm cân nhắc ý kiến của tôi thì một nhà nghiên cứu có mặt
trong cuộc họp, ông Lại Ngọc Cang, nay đã quá cố, bằng những lời sắc sảo, nêu
câu hỏi chất vấn ngay. Theo ông, trong việc lựa chọn dị bản của Truyện Kiều,
bên cạnh các tiêu chí như tự dạng chữ Nôm và ngữ âm học còn có tiêu chí cần hết
sức chú trọng là quan niệm thẩm mỹ của tác giả. Ca dao chúng ta thường nói đến
“Những cô thắt đáy lưng ong” để hình dung vẻ đẹp của phụ nữ. Thử tưởng tượng
một Thúy Vân “khuôn lưng đầy đặn nét người nở nang” nghĩa là từ trên xuống dưới
thẳng đuột, không còn chỗ nào gọi là “eo” nữa thì trong mắt Nguyễn Du có còn là
“ả tố nga” (người đẹp) nữa hay không? Tất cả phòng họp chợt tỉnh ra và cười ồ
lên…”
Căn cứ vào mặt chữ không được, ta đành phải nhờ vào suy luận
dựa trên thực tế đời thường. Trước vấn đề này, An Chi cũng viết: “… Mới ở
câu thứ 17, Nguyễn Du còn tả hai chị em Thúy Kiều, Thúy Vân là "mai cốt
cách, (tuyết tinh thần)" thì có lẽ nào đến câu 20 ông lại "phản
phé" mà ''thổi'' Thúy Vân lên thành một người đẹp có thân hình nở nang? Tiểu
thuyết gia hạng xoàng còn chưa làm được như thế, huống hồ Nguyễn Du!...” (7)
Vậy có lẽ không nên theo cách phiên âm của cụ Trương Vĩnh
Ký “khuôn lưng đầy đặn” được. Câu 20 nên đọc là “khuôn trăng đầy
đặn…”
B- "NÉT NGƯỜI" HAY "NÉT NGÀI"?
Cái khó trong khi viết và đọc chữ nôm là thế. Đến “nét ngài” -
“nét người” cũng phức tạp không kém.
Cũng xem 5 câu nôm trích ở trên ta thấy:
Vậy nếu dùng bản Kinh đời Tự Đức 1870 chẳng hạn để phiên âm
thì câu 20 là “Khuôn trăng đầy đặn nét người nở nang”; còn nếu dùng một
số các bản Kiều nôm khác thì sẽ là “Khuôn trăng đầy đặn nét ngài nở
nang”.
Hiện nay chưa ai biết được nguyên bản đầu tiên lúc cụ Nguyễn
Du viết ra sao. Bây giờ chỉ có những bản chép lại của người đời sau thì phải
tuân theo nguyên tắc là phiên âm trung thành với bản nôm có được. Hai bản nôm
khác nhau sẽ cho hai bản quốc ngữ khác nhau.
- Đọc câu “Khuôn trăng đầy đặn nét người nở nang” ta
hình dung được một Thúy Vân có khuôn mặt đầy đặn với vẻ người tròn trịa,
khác với Thúy Kiều. Cách tả này có vẻ toàn diện hơn và ăn khớp hơn với câu thơ
trước đó: “Một người một vẻ mười phân vẹn mười”.
- Nếu là “Khuôn trăng đầy đặn nét ngài nở nang” thì
câu thơ chỉ tả được mặt của Thúy Vân: giữa khuôn mặt đầy đặn là nét mày ngài
thanh tú đẹp đẽ (8). Cách tả này chỉ tập trung ở khuôn mặt, không hay bằng cách
tả trên. Vậy nhưng nghĩa cả hai câu đều có thể chấp nhận được.
Đến đây ta khẳng định một điều ở câu 20: Tùy theo bản Kiều
nôm dùng để phiên âm mà bản quốc ngữ sẽ có chữ “ngài” hay “người”. Không thể
nào lý giải là vì thổ âm vùng Nghệ Tĩnh mà phát sinh ra bản Kiều viết “người”
thành “ngài” được bởi vì Nguyễn Du viết Kiều là viết bằng chữ nôm chứ!.
Ai lý giải là ở câu 20, Nguyễn Du viết chữ “người” nhưng
do thổ âm Nghệ Tĩnh mà viết lệch thành “ngài” là chứng tỏ không biết gì về
chữ nôm hoặc mơ hồ mà tưởng rằng thời Nguyễn Du đã dùng chữ quốc ngữ (!).
CHÚ THÍCH:
(1) Tất cả chữ Hán tập hợp lại thành 214 bộ. Mỗi bộ gồm những
chữ cùng dùng chung một thành phần giống nhau. Thành phần dùng chung ấy được gọi
là bộ.
(2) Tình trạng này là đa số bên cạnh vài trường hợp đặc biệt: trong vai trò bộ thủ nhục vẫn giữ nguyên tự dạng gốc; VD: chí 胾, hủ 腐, luyến 臠, tí 胔 …
(4) http://www.nomna.org: Bản phiên âm của Nguyễn Tài Cẩn.
(5) Chữ “đặn” nôm có thể viết nhiều cách.
(7) http://kienthucngaynay.info 7/6/2006.
(8) Theo An Chi thì “nét ngài nở nang” là chỉ là nét
lông mày rạng rỡ, tươi tắn. Cũng cùng ý này, Gs. Nguyễn Huệ Chi sau khi dẫn chú
thích của Nguyễn Thạch Giang: “nở nang: tươi tốt” đã nêu thêm chú thích của Đại
việt quấc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Của (1895): “nở nang” có hai
nghĩa: 1. Nở ra tươi tốt; 2. Đẹp đẽ.
Vậy nét ngài nở nang nên hiểu là nét mày đẹp chứ
không nên hiểu là nét mày to, rậm.
10/7/2012Nguyễn Cẩm XuyênTheo https://vanchuongviet.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét