Dao cầu thuyền tán - Ngô Tất Tố
Hôm sau bệnh tôi đã khỏi,
mới đến thăm bạn thì anh Xuân vẫn cứ bồ hôi ướt đầm, chân tay vật vã không lúc
nào yên. ông bà hơi sợ, lại cho mời ông lang đến. Theo lệ, cụ lang ra bộ trầm
tĩnh nắm vào cổ tay bệnh nhân, rồi bảo nhà chủ:
- Mạch cậu ta đã bớt
nhiều lắm rồi đấy, còn cái bồ hôi thì không ngại gì, tôi cho uống một thang
"Ngọc bình phong" là khỏi.
Ngài lại ngoảnh vào mặt
tôi và tiếp: - Chắc là thầy cũng không biết thuốc "Ngọc bình phong"
là thuốc cầm bồ hôi rất diệu. Nó chỉ có ba vị hoàng kỳ, phòng phong, cam thảo
mà thôi, nhưng hay lắm, hay vì hoàng kỳ dùng với phòng phong:
Thánh nhân dạy rằng:
"Hoàng kỳ úy
phòng phong, đắc phòng phong kỳ lực dũ đại" nghĩa là hoàng kỳ thì sợ phòng
phong, mà được phòng phong thì sức nó càng lớn. Thầy tính tôi có nhớ sách
không? Nếu làm thuốc mà không nhớ sách thì giết người ta đấy".Rồi cụ lang
mới sai lấy giấy kê đơn. Bấy giờ tôi cũng phục sách, tin rằng anh Xuân uống
thang thuốc ấy sẽ khỏi. Chẳng ngờ anh ta rủi quá, không chịu theo sách mà ốm
thành ra thuốc tuy cắt vào sách mà bệnh vẫn không chuyển, bồ hôi vẫn ra, nước vẫn
khát, lưỡi sắp đổi ra màu đen và khô như ngói. Cái lo của cha mẹ cũng theo cái
bệnh của con mà tăng lên, ông bà bàn nhau đổi tay, sai người mời thầy lang khác.
Thăm bệnh, thăm mạch
xong rồi cụ lang này phải giữ đúng "luật" thầy lang, mắng luôn cụ
lang trước không biết làm thuốc, bệnh là bệnh âm hư mà dám dùng những tứ tô,
phòng phong, láo quá. Rồi cụ kê cho một cái đơn cụ gọi là bài lục vị, cụ dặn ba
thang thì khỏi. Người nhà theo đúng lời cụ. Uống hết thang thứ nhất, chẳng biết
thuốc trúng bệnh hay anh Xuân đã hết bồ hôi mà không thấy bồ hôi nữa, nước cũng
đỡ khát nhưng lưỡi lại đen thêm, và cả ngày nằm lá bì không cựa. Đến thang thứ
hai thì các chứng cũ vẫn nguyên, lại phát thêm chứng đầy, nhưng người nhà vẫn
tưởng là bớt. Uống thang thứ ba thì bụng phát trướng, trước còn bí tiểu tiện,
sau rồi bí cả đại tiện. Bấy giờ ông bà đã rối như canh hẹ, mới thải cụ lang ấy,
đồng thời rước hai cụ lang khác. Cái lệ cụ lang đến sau vẫn phải công kích cụ
lang chữa trước là cố nhiên rồi. Hai cụ này cũng không đồng ý kiến với nhau. Cụ
thứ nhất bảo bệnh nhân mạch trầm vi, đó là hỏa suy, dương hư, theo như sách
Phùng thị đã dạy, phải dùng Bát vị xung sâm, mà phải có quế thật tốt mới được.
Cụ thứ hai nói cả hai
tay mạch đều khẩn thực, nó là nhiệt tà uất kết, phải hạ mới khỏi. ấy mưới rầy,
cùng một cái phập phồng ở mạch máu, mà một cụ gọi là trầm vi một cụ gọi là khẩn
thực, chính cái tay của người có bệnh lại không biết cãi, thì biết nghe ai bây
giờ. Thế nhưng hai cụ vẫn cứ cãi nhau, cụ thứ hai bảo uống sâm quế thì chết, cụ
thứ nhất bảo hạ thì không gỡ được. Rút cục, cụ thứ nhất thắng, vì đã nói đến
sách Phùng thị, thứ sách mà nhà chủ nói là môn vương đạo. Vả lại, thuốc có sâm
quế, nhiều vị trọng, khiến cho người nhà dễ tin. Uống một thang, chỉ thấy hai mắt
đỏ ngầu, còn các chứng vẫn đâu đóng đấy. Uống một thang nữa, đại tiện vẫn bí
như trước, lại thêm được chứng nói mê nói sảng, hơi thở cực to và mau. ông bà
lúc này mới tin lời cụ lang thứ hai hôm nọ nói phải, lật đật sai người đi rước
cụ đến. Đắc thế, cụ mắng chủ nhà, cụ mắng các bạn đồng nghiệp, tưởng như khí tức
sắp bốc lên tận mây xanh. Nhà chủ nằn nì mãi, cụ mới hơi dịu nét mặt và rung
đùi nói mát:
- Tôi kệ bài tiểu thừa
khí mà dùng năm đồng phác tiêu, ba đồng đại hoàng, ông bà có bằng lòng không?
Nhà chủ lúc ấy chỉ một
mực nâng cụ lên bậc cứu dân độ thế mà xin cụ cứu cho con mình, chứ còn dám nói
gì nữa. Thuốc sắc rồi, anh Xuân không còn đủ sức mà húp, người ta phải lấy thìa
mà đổ vào miệng cho anh. Hay lắm!
Thuốc đi khỏi họng độ ba tiếng đồng hồ, bụng anh Xuân thấy
réo ầm ầm, rồi thì đại tiện cứ ra, trướng bớt, thở bớt.
Nhưng từ đó thì anh hóa ra người trống tràng, đại tiện cứ tự
do mà chảy ra nhiều. Cụ lang xoay xỏa hết ba thang thuốc, mà cái quái vật ấy
không nể mặt cụ, nó cứ luôn luôn tìm đường đi ra. Anh Xuân thì da thịt đã tiêu
tan đi hết, trong bụng lại thấy đau. Ông bà hồn vía chẳng còn, không biết lấy
thuốc đâu cho con. Nhân có người bạn đọc cái quảng cáo của dược phòng nọ, thấy
nói ông chủ dược phòng giỏi lắm, chứng gì cũng chữa được hết, ông bà tức tốc
cho mời đến ngay. Nắn cổ tay, sờ bụng, thấy nói đau bụng, ông chủ dược phòng bảo
luôn là đau dạ dày phòng tích, không cần phải uống thuốc chén, chỉ dùng vài chục
ve thuốc chữa dạ dày của mình là khỏi. ông bà nóng ruột, thấy nói sao thì vơ lấy
vậy, sai ngay tôi đến dược phòng ấy mua 20 ve một lúc.
Tôi ngờ quá, trước khi cho anh Xuân uống, tôi hãy nếm thử, thấy
nó mằn mặn như vị thuốc muối bicarbonate de soude, chua chua như vị sơn trà,
thơm thơm như vị mạch nha, ngòn ngọt như vị cam thảo, thả vào nước thì nó vàng
lòe như sắc hoàng liên. Anh uống hết ba ve, bệnh tình vẫn không giảm chút nào,
nghĩa là đại tiện mãi không cầm được, mà người thì cực kỳ suy nhược. Lại vì một
cái quảng cáo khác, ông bà cho mời một ông chủ y quán khác cứu cho con mình.
ông này cả quyết là không việc gì, chỉ uống một liều thuốc viên là khỏi, nhưng
thuốc đắt lắm, một đồng hai viên, một liều năm viên. Con như thế ai còn tiếc tiền,
một đồng một viên chứ 10 đồng một viên, ông bà cũng lấy. Lấy thuốc về, tôi lại
nhấm thử, thì toàn là xái thuốc phiện, anh Xuân uống hết năm viên thì đại tiện
cầm hẳn, nhưng bụng lại trướng lên bằng cái trống. Thế rồi sau một ngày nữa bạn
tôi tắt nghỉ. Thương hại thay! Tôi với bạn cùng chung một bệnh, kẻ không uống
thuốc thì khỏi, một kẻ từng trải năm sáu ông lang, tống vào bụng bao nhiêu thứ
thuốc thì phải bỏ cha bỏ mẹ mà đi...
Ai giết anh Xuân? Hẳn là những ông "cứu thế độ dân"
ấy. Cái chết của anh Xuân đã định cho tôi một câu kết luận về bọn "dao cầu
thuyền tán" hiện thời. Tôi kết luận rằng: vô số ông chủ của vô số
"dao cầu thuyền tán" kia, họ chỉ cần có người ốm để bán thuốc, chứ họ
không cần chữa bệnh, trái lại họ lại có tài làm cho bệnh lớn ra. Ai uống thuốc
của họ mà khỏi, chỉ là sự ngẫu nhiên. Thế nhưng làm sao họ vẫn sống, sống một
cách phát đạt? Trong lúc kinh tế khủng hoảng này, buôn bán nghề gì cũng bị thua
lỗ, duá có những kẻ mở hàng thuốc thì đều "tấy" cả, "tấy" một
cách không ai ngờ. Một kẻ kiết xác đóng vai ông lang trong vài năm, đã thấy họ
có tiền mua nhà, mua đất, tậu ô tô, dấn vốn có hàng nghìn hàng vạn. Thì ra họ
dùng toàn ngón "bịp", bịp bằng quảng cáo nói một cách vô liêm sỉ, bịp
bằng cửa hàng đồ sộ, bịp bằng lọ thuốc, hộp thuốc chế theo kiểu Tây, bịp bằng lời
nói khôn khéo quáến rũ người bệnh. Mỗi lần họ bịp, ấy là mỗi mạng người chết.
Chung quanh lưỡi dao cầu, bánh xe thuyền tán của họ, "đống xương vô tội đã
cao bằng đầu..."
Trên tòa nhà hai tầng sừng sững đứng trước đám cây xanh mát, một
lá cờ vải lớn bằng cánh buồm thuyền thoi phất phơ phô cái dấu hiệu đặc biệt với
khách qua đường. Rồi, một tấm biển đứng hình chữ "nhật" chắn ngang
trên mái ngói, rồi một tấm biển gập hình chữ "nhân" úp đứng trên mái
hiên, rồi một bức màn trắng kín những chữ căng ngang trước cửa như một bức nghi
môn. Trước cửa, hai cái tủ kính bày những hình ảnh kỳ dị, khiến cho ai đã qua
đó, đều phải dừng lại mà nhìn. Phía trong, trên cái giá sơn son, một bộ lộ bộ
ngăn cách đường ra lối vào, sắc đồng sáng choang của những thứ gươm, chùy, mâu,
kích như muốn khoe vẻ quý phái của chủ nhà.
Chạy theo bức tường dài, hai lớp tủ đứng bóng lộn mùi quang dầu.
ạ thuốc, hộp thuốc, lọ thuốc, chai thuốc, mỗi thứ có hàng mấy trăm cái. Bấy
nhiêu sự góp lại thành một hiệu thuốc, xin tạm gọi là "Hiệu thuốc ông
Trăng", một cửa hàng thuốc đã tốn công làm quảng cáo nhất ở Hà thành.
Ngoài những việc quảng cáo trên báo, trong sách, hàng ngày lại có một người ôm
đống quảng cáo bằng cái bồ, chăm chỉ rút từng tờ mà ấn vào tay, hoặc quẳng vào
xe những người qua lại. ông chủ hiệu ấy, đố ai đoán được là hạng người gì. Quần
Tây, đôi kính trắng gọng vàng quanh năm làm diềm cho bộ mặt gồ ghề và cái nước
da đen xạm. Trên bàn giấy, luôn luôn thấy cái điếu ống vắt vẻo cây tre rễ trúc
chừng hai thước tây. Khi đi, khi đứng, khi ngồi, nếu là tiết mùa hè, không khi
nào không có hai đứa đầy tớ vác đôi quạt lông chạy theo mà phẩy phẩy cho ông chủ
nhà của họ thành ra một người quý phái. Trông những sự trang hoàng trong cửa
hàng và ngắm cái cách cư xử của chủ hiệu, người ta có thể đồ chừng sự ăn tiêu của
nhà ấy mỗi tháng không dưới ba trăm đồng. ấy là chưa kể cái vốn để chế hoặc mua
thuốc. Ba trăm đồng một tháng, sự ăn tiêu ấy phải là một nhà cự phú mới có thể
đương nổi. Mà cự phú thật, hắn mới cự phú trong vài năm nay. Những người đã hơi
biết hắn, đều phải ngạc nhiên cho sự phát đạt lạ lùng của hắn. Phải. Trước đây
khoảng 10 năm, chủ nhân hiệu thuốc “ông Trăng" còn là một kẻ lang thang và
dốt nát. Ngoài chữ quốc ngữ là thứ chữ mà trẻ con cũng đều đọc được, vị chủ nhân
hiệu ấy không biết thứ chữ gì khác. Một người tư cách như vậy, ai ngờ có ngày
trở nên một thầy thuốc, xin tạm gọi là thầy thuốc, chủ trương một cửa hàng thuốc
rất to. Thoạt kỳ thủy, hắn chỉ là kẻ buôn thuốc, không phải là buôn thuốc cái
như những người gánh bồ, nghĩa là hắn mua vài thứ thuốc ghẻ, thuốc lở ở nhà
quê, đem ra Hà Nội gửi bán tại các cửa hàng sách. Gặp dịp may mắn, cuộc thương
mại ấy đã làm cho hắn đủ tiền thuê chỗ kê cái ghế vải mà nằm ở đất phồn hoa.
Tình cờ tại một phố kia, có viên quan lớn vì đi làm quan, muốn
tìm một người cẩn thận, cho ở nhà trong để trông nom và lau quét dùm những căn
nhà ngoài. Nhờ được người quen giới thiệu, ông chủ cái ghế vải đã thành người
coi nhà cho ông quan to. Lợi dụng cơ hội, hắn mới đăng luôn lên báo mấy dòng,
rao rằng:
"Cần người đại lý bán thuốc, ai muốn điều đình xin đến
nhà ấy nhà nọ mà hỏi".
Bấy giờ thiên hạ hãy còn nhiều người khờ hớ hơn bây giờ, cho
nên quảng cáo đăng được vài ngày thì đã có người ở tỉnh khác đến xin làm đại
lý. Chủ nhân tiếp khách ở nhà ngoài của viên quan kia, và đòi án quỹ một số là
hai trăm đồng. Trông thấy ghế, sập, lư, đỉnh và các đồ bài trí trong nhà, khách
tin chủ là người phú quý. Với cái cửa nhà lộng lẫy, số tiền 200 đồng, nếu đem
án quỹ, chưa thấm vào đâu, chắc không bao giờ sứt mẻ một đồng nào được. Nghĩ vậy,
khách nhận lời chủ, cách vài ngày thì đệ số bạc kia đến. Trong lưng đã sẵn đồng
tiền, một mặt hắn đi mua thuốc ở hiệu khách mà thay chai, thay hộp, dán lá nhãn
của mình vào, rồi gửi đi cho đại lý, một mặt thuê nhà, đóng tủ mở một cửa hàng
thuốc con con lấy thương tiêu là hiệu “ông Trăng". Thế là ông "lang
thang" đã nhảy lên địa vị ông "lang băm". Ngôi tuy đổi mà tư
cách vẫn còn nguyên như cũ, ông chủ hiệu thuốc ấy vẫn không biết mặt biết tên một
vị thuốc nào. Nghề làm thuốc của hắn chỉ cốt ở sự thay hình đổi dạng. Nghĩa là
mua thuốc của các hiệu khách đem về, thuốc viên thì tán thành bột, thuốc bột
thì nặn thành viên, hoặc là viên lớn xẻ thành viên nhỏ, viên nhỏ hợp làm viên lớn,
rồi nhồi vào hộp vào chai mà bán. Đồng thời việc quảng cáo trên báo, hắn vẫn hết
sức tiến hành, vừa nói khoác bạt mạng cho các thuốc ở cửa hàng mình, vừa quáến
rũ lấy đại lý bán thuốc ở các tỉnh nhỏ. Nhờ về sự quảng cáo "không biết thẹn"
đó mà thuốc, tuy không chữa khỏi bệnh vẫn bán được, người các tỉnh xin làm đại
lý vẫn mỗi ngày một thêm.
Cái cửa hàng con con vụt trở thành một cửa hiệu nguy nga, rực
rỡ. "Mỗi người phải lừa một lần là tôi giàu rồi". ấy là lời cố cùng
mà cũng là câu xưng tội của chủ nhân nhà thuốc “ông Trăng" đã đáp lại câu
hỏi hiểm hóc của mấy người quen biết. Có thế thực, một người đến mua thuốc là
có một món tiền lời, một người xin làm đại lý là có một số tiền ký quỹ, 25 triệu
con rồng cháu tiên chưa phải ai cũng khôn ngoan, người mua thuốc, người làm đại
lý chưa bao giờ hết. Lừa bằng cách ấy chưa đủ, ông chủ hiệu ấy lại phải nghĩ
thêm cách khác. Trong lúc xã hội "thầy lang" hãy còn lộn xộn, những
người có bệnh phần nhiều không biết lấy thuốc của ông thầy nào, người ta sợ rằng
"tật mang mà tiền vẫn mất". Đoán thấy chỗ yếu của số đông người, chủ
hiệu “ông Trăng" mới lập cái kế "chữa khoán". Phong, lao, cổ, lại,
bốn chứng đó, các sách Tàu đều cho là bệnh bất trị, cho đến các nhà y học âu
tây cũng chưa tìm được cách chữa chắc chắn. Vậy mà chủ hiệu “ông Trăng"
dám nhận chữa khoán hết thảy. "Chữa khoán bệnh lao" "Chữa khoán
bệnh hủi"... bức màn trắng treo trên cửa hiệu, luôn luôn nêu mấy dòng thật
lớn như thế, và nói rõ rằng "nếu không khỏi không lấy tiền", bệnh nào
cũng vậy. Tưởng là thực, kẻ có bệnh theo nhau mà đến, nhiều nhất là người mắc bệnh
lao. Lúc này tư cách chủ hiệu đã tiến hơn trước, nghĩa là hắn đã đọc qua vài cuốn
sách thuốc quốc ngữ, nhớ được ít tên thuốc và tên mạch để làm sáo mà tiếp con bệnh.
Cũng hỏi chứng, cũng xem mạch, cũng giở sách thuốc nói quàng nói xiên, rồi tùy
từng mặt mà nặn tiền, có thể nặn được đến đâu thì hắn nặn đến đấy. Nhưng vô luận
bệnh gì, hắn đều bắt đặt một nửa tiền, tính theo cái giá đã khoán. Ngó những lộ
bộ, quạt lông, điếu ống xe dài thườn thượt, kẻ có bệnh cố nhiên không ai dám trả
rẻ tiền. Nhưng trong khi đặt một nửa tiền, người ta cũng đành bắt ông chủ viết
cho cái giấy. Bạn đọc thử nghĩ giấy ấy viết ra sao? "Một bên là ông X chủ
hiệu “ông Trăng", một bên là ông Y, người có bệnh lao ở Phố P đã bằng lòng
với nhau những điều sau này:
“Ông Y xin thuê khoán cho ông X chữa bệnh lao của mình, và
thuận trả ông X một số là 100 đồng. Nay đã đặt trước 50 đồng, khi nào khỏi bệnh
sẽ trả nốt 50 đồng nữa. ông X nhận của ông Y 50 đồng, phải chữa cho ông Y thật
khỏi. Nếu không khỏi thì ông X phải trả lại cho ông Y số tiền đặt trước ấy. Nếu
ông Y nửa chừng bỏ dở thì số tiền đặt trước ấy, ông X không phải trả lại".
Giấy là vậy, còn thuốc thế nào? Thiên môn, mạch môn, khoản đông, tử uyển, một mớ
vị thuốc nhuận phế đó, hắn luyện thành viên, hắn nấu thành cao, đưa mãi cho người
ta uống. Thuốc như vậy, đời nào mà chữa cho được bệnh lao! Bệnh không khỏi, kẻ ốm
đem giấy đến hiệu, đòi lại số tiền đã đặt. Chủ hiệu chỉ phải đáp lại một câu:
- Trong giấy đã nói "nếu uống thuốc nửa chừng bỏ dở"
thì "tôi không phải trả lại số tiền đặt ấy" kia mà. Bây giờ tôi còn
đương chữa mà ông đã thôi, ấy là ông bỏ dở, không thể đòi tiền tôi được.
Thì ra trong giấy không nói cái "hạn chữa khỏi" là
bao nhiêu ngày, giả như theo thuốc đến mấy chục năm, khi thôi, cũng vẫn là người
bỏ dở. Ấy đó, hắn gạt người ta cốt ở chỗ đó! Song điều đó chỉ gạt được người
nhà quê, chớ Hà Nội thì ít kẻ mắc. Nhưng các thầy "lang băm" đều là
thánh sư nghề lừa gạt, họ đã có nhiều cách khác để gạt người Hà Nội.
Phải, người ấy gọi là "Thỏ Đực" thì đúng. Trông cái
hình dáng, có thể bảo hắn là một anh kép già ở xóm cô đầu, nếu hắn không đi
giày ban. Nhưng ngắm đến bộ miệng thì lại có thể tưởng hắn là một con thỏ, vì
cái miệng ấy nó chum chúm như mõm con thỏ, mà tự môi trên đến môi dưới, rồi thì
ngoài mép quanh cằm, đâu cũng nhẵn thín, không bén một sợi râu nào. Trước đây,
khoảng ba chục năm, hắn chỉ là một chàng học trò dở ở vùng xuôi, chữ Hán cũng
biết ít nhiều, chữ Pháp không thuộc một tiếng. Làng nhà hắn cũng như làng Xạ La
ở Hà Đông, vô luận người nào, biết chữ hay không biết chữ, đều thuộc võ vẽ một
ít bài thuốc, nhớ lõm bõm vài câu sách thuốc. Xách dao cầu đi phương khác, họ đều
có thể bịp người mà kiếm ăn. Nhờ về phong thổ đó, hắn đủ tư cách như mọi trai
làng, nhân khi túng đường sinh nhai mới sắm dao cầu tủ thuốc, kéo lên ngã tư nọ
ở ngoài Hà thành, mở cửa hàng thuốc, vì không thể gọi là cửa hàng gì. Kỳ thực,
trong hàng của hắn chỉ có mấy thứ thuốc bột chữa sâu răng, thuốc cao chữa mụn
nhọt và vài chục vị vừa thuốc Bắc vừa thuốc Nam, đựng trong một cái tủ mốc. Gọi
là hàng thuốc, cũng xấu hổ cho hai tiếng ấy. Lúc ấy, vùng đó, răng đã ít người
đau, nhọt lại ít kẻ bị, thuốc ế, mạng nhện bắt đầu quấn vào dao cầu, những người
gần quanh thấy cái cảnh đói khát của hắn, đã phải động lòng thương hại. Tình cờ
gần đó có vị đại thần lên cái hậu bối, dùng đã nhiều thứ thuốc lắm mà vẫn không
khỏi. Một hôm, người nhà bàn nhau:
- Hay thử gọi lang "Thỏ Đực" vào đây xem hắn có chữa
được không? Nghe nói nhà hắn có bán thuốc cao, hoặc giả nó là môn thuốc gia
truyền thì chắc có hiệu.
Bàn vậy mà thôi, thực ra người ta cũng không thèm gọi. Bởi vì
đối với nhà vị đại thần đó, anh lang "Thỏ Đực" chỉ là mảnh chĩnh vứt
ngoài bờ tre chứ có giá gì. Chẳng ngờ lời bàn ấy bị một viên tri huyện là cháu
vị đại thần kia nghe tiếng và tin là thực. Rồi từ ngày mai trở đi, gặp ai hỏi
thăm bệnh tình của viên đại thần, viên tri huyện đều nói rằng ngài dùng thuốc của
thầy lang "Thỏ Đực". Danh giá của con "Thỏ Đực" đã tăng lên
nhiều. May sao cách vài chục ngày, vị đại thần ấy khỏi bệnh. Khỏi là nhờ thuốc
của người khác, chứ người ta không dính tý thuốc nào của "Thỏ Đực lương
y". Thế nhưng "Thỏ Đực" là kẻ gian ngoan, đi đâu cũng phô rằng
mình đã chữa được vị đại thần ấy. Cũng vì có mấy câu nói của viên tri huyện,
thành ra trong đám phủ huyện, nhiều người tin rằng vị đại thần kia quả có dùng
thuốc của thầy lang này.
Thế là mọi người đua theo, trong nhà động có người nào mọc mụn,
phải gai, họ liền cho lấy thuốc của hắn. Phúc làm sao, hắn chữa luôn được vài bệnh,
tiếng tăm đồn đi, khách lấy thuốc càng ngày càng đông, do đó đã có dấn vốn kha
khá. Bấy giờ hắn mới sắm sửa đồ đạc, dọn luôn lên đất Hà thành. Từ đó, hắn mới
giở ngón bịp ra. Khác với các chủ dược phòng, y quán, hắn chỉ quảng cáo bằng miệng,
không hề quảng cáo bằng giấy hay báo. Ngồi với một người hơi biết chữ Hán, thì
hắn giở luôn thi phú câu đối ra đọc, toàn là thơ cũ, phú cũ, câu đối cũ của các
đại gia mà hắn đã học thuộc lòng, nhưng hắn vẫn nói là của mình làm ra. Ngồi với
một người có bệnh hoặc nhà có người bị bệnh thì hắn đọc luôn sách thuốc hàng
tràng. Cũng là những đoạn hắn học thuộc lòng, nó không dính dáng gì đến cái bệnh
mà hắn sắp chữa hay đương chữa. Thơ phú cho đến sách thuốc của hắn nhớ được,
quanh quẩn độ hơn 10 bài chứ không nhiều gì, nếu ai chú ý mà nghe, sẽ thấy lần
nào hắn cũng chỉ đọc có mấy bài ấy. Thế nhưng, những người không biết thì ai
cũng tưởng là hắn thông lắm. Đến việc chữa bệnh, hắn lòe thiên hạ lại càng bợm
hơn. "Hôm qua tôi đi thăm bệnh cho quan Thượng tỉnh nọ, hôm kia đi kê đơn
cho quan Tuần kia, ngày nay có bà án hay bà Phủ nọ đón đến thăm mạch mà chưa đi
được". Mở đầu câu chuyện nói với con bệnh đại để hắn vẫn dùng cái sáo ấy.
Có khi hắn còn can đảm mà nói tràn rằng:
"Chính vua nước Lào có bệnh, đốc tờ nói chữa không khỏi,
cũng phải vời mình sang chữa". Rồi thì người Tây, người Tàu, người ấn Độ,
các thứ người ở Đông Dương đều bị hắn vơ làm người đã uống thuốc của hắn, người
nào bệnh cũng nặng và cũng khỏi cả. Kỳ thực Tây, Tàu, ấn Độ, có ai dùng thuốc của
hắn bao giờ. Đáng tức cười nữa, là mỗi khi cất miệng tiếp khách, ấy là hắn công
kích thuốc Tây. Hắn khoe những bệnh đốc tờ bỏ, không chữa được, hắn chữa chỉ
hai thang thuốc là khỏi, hắn nói chánh phủ đã biết cái tài làm thuốc của hắn,
đã cấp cho hắn cái bằng đốc tờ về nghề thuốc Tàu. Bởi thế, hắn mới muốn được
người ta gọi quan Đốc, ai không gọi thế thì hắn thịu cái mặt ra. Với những ngón
bịp như vậy, kẻ nông nổi ai mà không mắc? Huống chi cái lối làm thuốc của hắn lại
cũng là một lối bịp.
Nói cho phải, hắn cũng có đọc vài đoạn sách thuốc, chứ không
đến nỗi dốt đặc. Nhưng hắn đọc để thuộc lòng, đọc để lấy khách, không phải đọc
để mà hiểu. Những vị thuốc mà hắn hay dùng ấy là sâm, hoài, linh, biển và bài lục
vị. Trong tập đơn thuốc của hắn đã kê, không thấy cái nào không có bốn vị thuốc
đó, hoặc dùng xen với bài lục vị hoặc dùng lẫn với các vị khác. Sâm, hoài,
linh, biển hay thuốc lục vị, hắn tưởng cũng như cơm tẻ, uống vào trúng bệnh thì
khỏi, không trúng cũng không đến nỗi chết ai, vì vậy bệnh gì hắn cũng dùng đến.
Quả có thế thực, những vị thuốc ấy, dù là trái bệnh, cũng không phát lên kịch
liệt. Bởi vậy người ta mới phục hắn làm thuốc theo lối vương đạo. Họ không hiểu
rằng: đã gọi là thuốc, có thể khỏi bệnh thì có thể giết người. Chỉ vì sâm,
hoài, linh, biển, nó giết người ta một cách từ từ, cho nên người ta không biết.
Bao nhiêu người theo hắn hàng trăm thang thuốc, chết vẫn hoàn chết, cái họa
"sâm, hoài, linh, biển" là vậy. Chết cũng mặc, khoét được tiền, hắn cứ
việc khoét. Đúng như lời bà phán Phước đã nói, ai đã uống thuốc, hắn cũng phán
cho mua những vị trọng, và bắt phải mua của mình. Thậm chí hắn còn mua sâm giả
của bọn Cao Lá bán rao, rồi đưa cho vợ bán lại cho những người quen thuộc chồng,
cái đó mới tinh quái chứ!
Tóm lại, ngón bịp của thầy lang "Thỏ Đực" còn giỏi
hơn ngón bịp của thầy lang khác nhiều lắm. Bịp bằng hoành phi câu đối chói lọi
trong nhà, bịp bằng lời nói mềm mỏng ngọt ngào như mẹ dầu dỗ khách, bịp bằng
cách khoe quan nọ quan kia uống thuốc của mình, bịp bằng lối dùng thuốc không
thưởng, không phạt, bịp bằng phép bán những vị trọng cho con bệnh hoặc bắt con
bệnh uống những tễ thuốc ba bốn chục đồng. Trong đất văn vật nghìn năm biết bao
kẻ bị hắn bịp cho đến chết mà vẫn không tỉnh ngộ.
Vì cụ quê ở Bần Yên Nhân, nên người quen biết cụ thường gọi
là cụ lang Bần. Cụ giữ nghiệp dao cầu thuyền tán cũng là một sự ngẫu nhiên,
nhưng về sau các thầy địa lý vì nặng tình cơm rượu đã tán rằng cụ được ăn về
ngôi mả tam đại phát danh y. Nguyên trước cụ làm việc phát vé tàu điện, nhân một
buổi cụ phải giữ việc dồn toa về nhà máy, bỗng thấy một quyển sách nhỏ, đóng giấy
ta bìa cậy, bỏ chơ vơ trên ghế ngồi. Cụ cầm lên xem, tuy không nhận rõ là quyển
gì, nhưng cũng đọc lõm bõm được mấy chữ trần bì, cam thảo. Cụ biết ngay là một
quyển sách thuốc của một ông hành khách nào bỏ quên. Cụ đem về mượn ông đồ bên
cạnh sang xem cho biết quyển sách thuốc ấy thế nào. Ông đồ bảo đấy là quyển
sách thuốc gia truyền của họ Đào để lại, các môn thuốc, các chứng bệnh đều đã lập
thành cả. Cụ bèn thuê ông đồ mấy đồng để phiên dịch quyển sách ấy ra quốc ngữ.
Trước hết hãy làm thử mấy thứ thuốc viên cho vợ bán, như thuốc cam, thuốc sài
trẻ con, thuốc khí hư huyết tích đàn bà v.v...
Chẳng ngờ làm bỡn mà ăn thật, khách tới lấy thuốc ngày một
đông; biết là một nghệ có thể kiếm ăn được, cụ bèn quẳng trả "sà cột"
cho nhà máy điện mà về. Nuôi một ông đồ làm gia sư để làm cố vấn trong việc
biên đơn bốc thuốc, sắm cả dao cầu thuyền tán, nghiễm nhiên làm một ông lang
chính thức. Môn thuốc của cụ đã hay, mà cái môn nói khoác lại ghê gớm hơn nữa!
Này đây một cái mộng tưởng của cụ:
- Cái nghề thuốc của tôi còn là biến hóa vô cùng! Ông cũng đã
viết ở đây, về môn chữa thuốc tây thì còn ai hơn lão "Oa đề ba" nữa,
thế mà nhiều con bệnh đến cậy lão chữa, lão đã bó tay xin chịu, mà đến tôi thì
khỏi hẳn! Thực ra tôi vẫn phục lão về cái tài mổ xẻ châm chích, tức là môn chữa
ngoại khoa. Nhưng điều đó cũng chẳng khó khăn gì, rồi nay mai ông sẽ biết! Tôi
đã bỏ phí năm mươi đồng để vận động cho con tôi được vào làm bồi phụ trong nhà
lão.
Cụ nói tới đây rồi ngó trước nhóm sau, thấy vắng vẻ cụ mới
nói:
- Tôi xin nói thực với ông câu này, xin ông giữ bí mật cho, nếu
tiết lộ ra thì con tôi không thể nào được ở yên trong nhà lão!
Tôi sửng sốt không hiểu vì duyên cớ gì mà ghê gớm thế, gặng
mãi cụ mới nói nhỏ vào tai tôi:
"Tôi quyết cho con tôi lọt vào đấy là chỉ cốt để ăn cắp
nghề của lão cho bằng được. Rồi cụ lắc lư nói:
- Ông phải biết phàm ai tài nghề gì mà chẳng muốn giấu cho kỹ,
dù cha con cũng chưa chắc truyền cho nhau hết phép. Đấy ông xem, nhà nước mở ra
trường thuốc chẳng qua là chỉ dạy cho học trò biết một vài món loàng xoàng thôi
chứ nào đã có ai tài được như lão đâu, như thế chẳng phải là lão có môn thuốc
bí truyền là gì? Tôi biết thóp thế, nên mới chịu bỏ tiền ra lo chạy cho con tôi
vào đấy, cốt là vì nghiệp thuốc của tôi, chứ chạy tiền để làm anh bồi phụ thì
chạy làm gì. Chỉ vài năm nữa, con tôi ăn cắp được môn thuốc bí truyền của lão
thì về môn ngoại khoa như mổ, xẻ, châm, chích đã có con tôi. Hai bố con khi đã
thu được hết phép của đông tây rồi thì còn ai địch nổi nữa".
Cụ nói rồi, dương cái mặt khờ khạo, nở một nụ cười đắc chí!
Tôi cũng cười hộ cụ cho thêm vui, rồi hỏi:
- Thế cậu cả nhà ta đã học được món gì chưa?
- Ôi chao! Ông tưởng dễ lắm đấy! Truyền nghề cho đã là khó, đến
ăn cắp nghề lại càng khó hơn nữa. Cho nên tôi vẫn khuyên thằng cả nhà tôi phải
kiên tâm cố chí lắm mới được, mới đến bảy tám tháng thì đã ăn thua gì. Hiện
công việc của cháu ở nhà lão chỉ có lau bàn ghế, quét dọn buồng ăn buồng ngủ,
cũng như ta, các cụ khi xưa bắt đầu nhập môn cầu học cũng phải làm những công
việc, sái, tảo, ứng, đối là thường.
Tôi lại hỏi:
- Thế cậu cả nhà ta có biết khá chữ tây không?
Cụ giương cặp mục kỉnh mà đáp:
- Ấy, chữ thì cháu không biết, nhưng tôi đã đút cho anh bồi
đưa cháu vào mấy chục để cho cháu học tiếng, nên tuy chữ cháu không đọc được,
nhưng nói thì đã khá lắm. Vả chăng cái nghề thuốc chúng tôi, chỉ cốt trong cho
tin, nghe cho rõ là được, chứ bây giờ lại học chữ đã thì ông tính đến bao giờ.
Mình học là học tắt ông nghe chửa.
Cụ nói tới đây thì bỗng có khách lại lấy thuốc, cụ đứng dậy bỏ
tôi mà đi, tôi ngồi lại thẩn thơ tự hỏi: từ bác vé xe, nhảy lên ông lang, từ
anh bồi phụ nhảy lên ông đốc tờ, chẳng biết bao giờ hai cha con nhà ấy sẽ gặp
nhau, mà lúc gặp nhau rồi thì cái kết quả sẽ ra sao?
Trong một tuần lễ trước đây, hội đồng Phòng bệnh hoa liễu có
họp một kỳ hội nghị bàn việc dự định thể lệ cho nghề mãi dâm. Những thể lệ ấy
đã khởi thảo rồi, ở báo hàng ngày đã có đăng rõ, mục đích của nó không gì khác
hơn là chỉnh đốn cho nghiêm cái nghề "bán dâm" để bài trừ những bệnh
hoa liễu. Một việc rất nên làm và rất hợp thời. Hiện nay bệnh hoa liễu mỗi ngày
một bành trướng lạ thường, nếu không tìm được cách gì ngăn ngừa thì một ngày
kia, không khéo khắp trong dân tộc An Nam sẽ khó mà kiếm một người không mắc bệnh
khốn nạn ấy. Điều nên nói là trong bản thể lệ ấy, hội đồng Phòng bệnh hoa liễu
mới nhìn bệnh hoa liễu bằng cái nguyên nhân thứ hai, còn bỏ sót cái nguyên nhân
thứ nhất của nó. Bệnh hoa liễu cũng như một vài bệnh khác, ngoài cái nguyên
nhân thứ hai là nạn mãi dâm còn có nguyên nhân thứ nhất gây ra mầm bệnh mà
không phải là loại vi trùng.
Nếu không trừ được nguyên nhân thứ nhất của bệnh, không thể cấm
bệnh không được lan ra. Nguyên nhân thứ nhất là gì? Các ngài sẽ đổ cho sự gay
go trong cuộc sinh hoạt. Cố nhiên, với sự bành trướng đáng ghê như bệnh hoa liễu,
hiện tượng sinh hoạt vẫn phải chịu một phần trách nhiệm. Nhưng một phần thôi,
còn một phần khác, là trách nhiệm của bọn văn sĩ. Tôi muốn nói mấy ông văn sĩ
thiếu lương tâm, quen dùng văn chương khiêu dâm để quyến rũ bạn đọc phụ nữ. Nói
cho phải, văn chương của ta hồi này cũng có tiến bộ hơn trước, nhất là nghề viết
tiểu thuyết. Nhưng trong khi tiến bộ về phương diện nghệ thuật, đồng thời nó
cũng tiến bộ luôn về phương diện khiêu dâm. Hãy giở những cuốn tiểu thuyết tình
xuất bản gần đây mà coi, các ngài sẽ thấy lời nói ấy không sai sự thực. Tác giả
những áng văn chương ấy vẫn là nhà văn có tài, cái tài cổ động chủ nghĩa khoái
lạc về nhục dục mà người ta gọi tránh đi là "vui vẻ trẻ trung". Họ
phá hủy nền liêm sỉ của trai gái bằng những ngòi bút mạnh bạo. Họ mô tả trần
truồng cái chân tướng ái tình bằng giọng văn hay hớm và lả lơi. Họ làm được cảnh
tượng của dục tính ở mặt giấy cũng hoạt động như ở màn ảnh. Đừng nói những hạng
trai trẻ, giả sử các cụ sáu bảy mươi tuổi nghe văn của họ có khi cũng thấy dậm
dựt trong mình. Nhờ vậy, họ đã đi được tới đích, hầu hết phụ nữ ở thành thị đều
đua nhau làm độc giả của họ.
Trong vài năm nay, tâm hồn phụ nữ thành thị đã bị họ cám dỗ...;
người ta đã nói bằng giọng của họ, người ta đã nghĩ bằng tư tưởng của họ, rồi
người ta muốn làm như những nhân vật trong tiểu thuyết của họ. Cái ảnh hưởng ấy,
nó đưa chị em phụ nữ đến đâu? Bước thứ nhất là đến một cuộc đời lãng mạn. Trong
vài năm nay, đối với phụ nữ - nhất là phụ nữ tân thời - liêm sỉ chỉ là tính hèn
nhát, dư luận chỉ là lời hủ bại, biết bao nhiêu người đã ngang nhiên đem thân
thể thờ thần nhục dục một cách tự do, không e lệ, cũng không hối hận. Tại các
thành thị, tiệm nhảy và phòng ngủ mở ra mỗi ngày mỗi nhiều, đó là bằng chứng rất
rõ rệt về phong trào lãng mạn của phụ nữ. Ai nấy chắc đều nhận rằng: từ lãng mạn
đến mãi dâm không xa, và từ mãi dâm đến bệnh hoa liễu càng không xa nữa. Đi ngược
trở lại, chúng ta có thể nói rằng: bao nhiêu nữ tướng trong việc truyền bệnh
hoa liễu đều là tín đồ của chủ nghĩa lãng mạn; mà bao nhiêu nữ tín đồ của chủ
nghĩa lãng mạn đều là độc giả của những văn sĩ kia. Vậy thì những người mắc bệnh
hoa liễu đều là người đã phải bùa mê của bọn văn sĩ khiêu dâm, chính bọn văn sĩ
khiêu dâm đã đưa người ta lên giường bệnh hoa liễu.
Nói vậy không phải quá đáng. Nếu vào nhà thương mà hỏi những
chị em bệnh hoa liễu có đọc tiểu thuyết của bọn văn sĩ kia không, quyết rằng
trong số trăm người đều trả lời rằng có. Đối với pháp luật, văn chương khiêu
dâm vẫn thuộc về tội đáng trừng phạt. Nhưng cái điều kiện của pháp luật về những
khoản đó hình như không rõ ràng, cho nên bọn văn sĩ khiêu dâm vẫn có đường trốn.
Họ trốn ra đường nghệ thuật. Họ viện vào thuyết "nghệ thuật" để bênh
vực cho nghề nghiệp của họ. Nếu những tác phẩm của họ cứ được tự do đầu độc phụ
nữ thì nghề mãi dâm còn thịnh hành và bệnh hoa liễu còn bành trướng.
Ngô Tất Tố
Theo http://butsen.net/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét