Một cách đàn áp
văn chương (1946).jpg)
.jpg)
Cách đây khoảng một năm tôi có tham gia buổi họp mặt do
P.E.N. Club tổ chức nhân kỷ niệm 300 năm ngày ra đời tác phẩm AEROPAGITICA của
John Milton, một cuốn sách mỏng, xin được nhắc lại, được ông chắp bút nhằm bảo
vệ quyền tự do ngôn luận. Trên những tờ rơi quảng bá cho cuộc họp mặt người ta
đã cho in một câu nói nổi tiếng của Milton về tội ác của việc “giết” sách.
Có bốn diễn giả. Một người thực sự nói về tự do ngôn luận, nhưng lại là tự do
ngôn luận ở Ấn Độ; người thứ hai nói một cách lưỡng lự và bằng những thuật ngữ
chung chung rằng tự do là điều tốt; người thứ ba thì tấn công vào luật lệ liên
quan đến văn chương đồi truỵ. Người thứ tư dành phần lớn thời gian biện hộ cho
những cuộc thanh trừng ở Nga. Có một số thính giả phát biểu, nhưng người thì
nói đến vấn đề văn chương đồi trụy và luật lệ trong lĩnh vực này; người thì đơn
giản là tán dương nước Nga Xô viết. Nói chung mọi người đều ủng hộ quyền tự do
trong lĩnh vực đạo đức, tức là tự do thảo luận công khai trên báo chí vấn đề
tình dục, nhưng tự do chính trị thì không được ai nhắc tới. Có lẽ phải một nửa
trong số mấy trăm người có mặt hôm đó có liên quan trực tiếp đến vấn đề viết
lách, nhưng không một người nào có thể nói rõ ràng rằng tự do ngôn luận, nếu quả
thật nó còn có ý nghĩa nào đó, là tự do phê bình và tự do đối lập. Điều đặc biệt
là không có người nào trích dẫn cái tác phẩm mà họ đang kỉ niệm cả. Cũng không
có ai nhắc đến những cuốn sách từng bị “giết” ở Anh và Mỹ trong thời gian chiến
tranh vừa qua. Ấn tượng cuối cùng mà cuộc gặp mặt để lại là mọi người đều ủng hộ
kiểm duyệt [1].
Chuyện đó cũng không có gì đáng ngạc nhiên. Trong thời buổi này, khái niệm tự
do tư tưởng bị tấn công từ hai phía: một mặt là những kẻ thù về lí luận, tức là
những kẻ biện hộ cho chủ nghĩa toàn trị và mặt khác là những kẻ thù trực tiếp,
kẻ thù trên thực tế, nghĩa là các nhóm độc quyền và bộ máy quan liêu. Nhà văn
hay nhà báo nào muốn giữ được sự trung thực cũng thấy ngay rằng anh ta bị xã hội
phá đám còn dữ dội hơn là sự bức hại trực tiếp nữa. Báo chí nằm trong tay một
vài người giầu có, sự độc quyền trong lĩnh vực phát thanh và phim ảnh, dân
chúng không chịu bỏ tiền mua sách là những thứ trực tiếp chống lại anh ta, buộc
hầu như tất cả các nhà văn phải kiếm sống bằng cách viết thuê; việc phình ra của
các cơ quan nhà nước như Bộ Thông tin và Hội đồng Anh, là những cơ quan giúp giữ
cho nhà văn khỏi chết đói nhưng đồng thời cũng làm mất thì giờ của anh ta và buộc
anh ta phải có ý kiến thế này hay thế kia, và không ai thoát khỏi ảnh hưởng méo
mó của cái không khí chiến tranh kéo dài suốt mười năm qua. Mọi thứ trong thời
đại của chúng ta cùng hiệp lực vào để biến nhà văn, và tất cả các nghệ sĩ khác
nữa, thành một quan chức hạng bét, chuyên xử lí các đề tài do cấp trên đưa xuống
và không bao giờ được nói cái mà anh ta cho là toàn bộ sự thật. Nhưng trong cuộc
đấu tranh chống lại cái số phận đó, anh ta không hề nhận được một sự trợ giúp
nào từ phía các đồng nghiệp; nghĩa là không có dư luận xã hội đủ mạnh nhằm giúp
anh ta tin rằng mình có lí. Trong quá khứ, ít nhất là trong suốt thời Tin lành,
quan niệm về nổi loạn và quan niệm về sự trung thực trí thức vẫn hoà quyện với
nhau.
Kẻ dị giáo – dù đấy là chính trị, đạo đức, tôn giáo hay mĩ thuật – là người
không chịu bẻ cong lương tâm của mình. Thế giới quan của anh ta được thể hiện
trong bài hát của những người gọi là Revivalist như sau:
Dám làm một Daniel
Dám đứng một mình, cô đơn
Dám có mục tiêu của mình
Dám nói to lên điều đó.
Muốn cập nhật hoá bài hát này thì phải thêm vào đầu mỗi dòng từ “không”. Vì điểm
đặc biệt của thời đại chúng ta là những kẻ nổi loạn chống lại trật tự hiện
hành, ít nhất là phần lớn và là những người tiêu biểu nhất trong số họ, lại đồng
thời cũng nhà những người chống lại sự trung thực trí thức. “Dám đứng một mình,
cô đơn” là tội phạm về mặt tư tưởng và cũng nguy hiểm trên thực tế nữa. Sự độc
lập của các nhà văn và các nghệ sĩ đang bị các lực lượng kinh tế mơ hồ gặm nhấm
dần, trong khi đó những người đáng lẽ phải bảo vệ thì lại cũng tìm cách huỷ hoại
nó. Tôi muốn nói đến hiện tượng thứ hai trong bài viết này.
Lí lẽ mà người ta thường dùng để chống lại tự do tư tưởng và tự do báo chí là
những thứ chẳng đáng quan tâm ở đây. Tất cả những người từng giảng dạy và tranh
luận có kinh nghiệm đều giữ những lí lẽ đó ngay trên đầu môi chót lưỡi. Ở đây
tôi không có ý định bác bỏ lời tuyên bố quen thuộc rằng tự do chỉ là ảo tưởng
hay là trong các nước toàn trị người dân còn được hưởng nhiều quyền tự do hơn
là các nước dân chủ, mà muốn thảo luận một định đề còn tinh tế và nguy hiểm hơn
nhiều, đấy là tự do chỉ gây rắc rối còn tính trung thực tri thức cũng chỉ là một
hình thức của tính ích kỉ mà thôi. Mặc dù những khía cạnh khác của vấn đề vẫn
chiếm vị trí nổi bật, tranh luận về tự do ngôn luận và tự do báo chí về bản chất
là tranh luận về sự cần thiết phải nói dối, hay ngược lại, không được phép dối
trá. Bản chất vấn đề là quyền đưa tin về các sự kiện vừa xảy ra một cách trung
thực, dĩ nhiên là có tính đến sự thiếu thông tin, thành kiến và khả năng tự huyễn
mà người quan sát nào cũng có. Như thế là có vẻ như tôi nói rằng điều đó chỉ
liên quan đến “phóng sự”, tức là một trong những lĩnh vực của văn chương, nhưng
sau đây tôi sẽ cố gắng chứng tỏ rằng trên tất cả các thang bậc của văn chương,
mà hầu như chắc chắn là trong tất cả mọi lĩnh vực nghệ thuật, đều cùng tồn tại
một vấn đề như thế, chỉ khác nhau về mức độ mà thôi. Nhưng trước hết cần phải
loại bỏ những vấn đề không liên quan mà cuộc tranh luận này thường hay vướng mắc
vào.
Kẻ thù của tự do tư tưởng luôn cố gắng thể hiện như là những người bảo vệ kỉ
cương, những người chống lại chủ nghĩa cá nhân. Họ tìm mọi cách để không đả dộng
đến vấn đề sự-thật-chống-lại-dối-trá. Dù cách thể hiện có thể khác nhau, nhưng
nhà văn không chịu bán đứng quan niệm của mình bao giờ cũng bị dán cho cái mác
là ích kỉ. Anh ta sẽ bị kết tội hoặc là nấp trong tháp ngà, hoặc là kẻ thích
khoe khoang hoặc là kẻ muốn chống lại trào lưu chung của lịch sử nhằm bám lấy đặc
quyền đặc lợi phi lí. Người Thiên chúa giáo và người cộng sản giống nhau ở chỗ
cho rằng phía đối lập không thể vừa thông thái vừa trung thực được. Cả hai đều
ngụ ý rằng “chân lí” đã được tìm thấy rồi, còn kẻ dị giáo, nếu không phải là một
thằng ngu thì cũng là một thằng đã biết rõ “chân lí” nhưng không nói ra, hắn
kháng cự chỉ vì có những động cơ ích kỉ mà thôi. Trong văn chương cộng sản, cuộc
tấn công vào tự do tri thức thường được che đậy bằng những lời kết án hùng hồn
như “chủ nghĩa cá nhân tiểu tư sản”, “ảo tưởng về chủ nghĩa tự do thế kỉ XIX”
v.v… kèm theo là những lời thoá mạ như “lãng mạn” và “uỷ mị”, tức là những từ
muốn hiểu thế nào cũng được cho nên rất khó phản đối. Cuộc tranh luận vì vậy mà
không thể đi vào thực chất được. Người ta có thể chấp nhận - đa số những người
hiểu biết sẵn sàng chấp nhận - luận điểm của chủ nghĩa cộng sản rằng tự do thật
sự chỉ có thể tồn tại trong xã hội phi giai cấp và người đang đấu tranh để đưa
xã hội đó đến gần cũng là người gần như đạt được tự do như thế rồi. Nhưng đồng
thời người ta lại lén lút đưa thêm vào một lời khẳng định hoàn toàn không có cơ
sở rằng mục tiêu của đảng cộng sản là xã hội phi giai cấp và rằng ở Liên Xô mục
tiêu đó đang trở thành hiện thực. Nếu công nhận rằng lời khẳng định thứ hai có
thể được rút ra từ lời khẳng định thứ nhất thì mọi cuộc tấn công vào lương tri
và sự tử tế của con người cũng đều có thể biện hộ được. Trong khi đó bản chất của
vấn đề đã bị người ta lảng tránh. Tự do tri thức là tự do tường trình những điều
trông thấy, nghe thấy hay cảm thấy và không có trách nhiệm phải bịa ra những sự
kiện và tình cảm tưởng tượng. Những lời tố cáo quen thuộc chống “tư tưởng thoát
li thực tế” và “chủ nghĩa cá nhân”, “chủ nghĩa lãng mạn” v.v… thực ra chỉ là những
thuật ngữ nhằm biến việc xuyên tạc lịch sử thành ra một công việc có vẻ đứng đắn
mà thôi.
Mười lăm năm về trước, bảo vệ tự do tri thức là bảo vệ nó nhằm chống lại những
người bảo thủ, những người Thiên chúa giáo và ở mức độ nào đó là chống lại bọn
phát xít, vì ở Anh chủ nghĩa phát xít chưa đóng vai trò nổi bật nào. Hiện nay
thì phải bảo vệ nó nhằm chống lại những người cộng sản và những người “bạn đồng
hành” của họ. Không cần phải thổi phồng ảnh hưởng trực tiếp của Đảng Cộng sản
Anh, vốn chẳng có bao nhiêu người, nhưng không còn nghi ngờ gì rằng huyền thoại
Nga đã gây ra những ảnh hưởng độc hại của lên đời sống tinh thần của nước Anh.
Những sự kiện mà nhiều người biết đã bị che giấu và xuyên tạc đến mức người ta
phải tự hỏi rằng liệu có bao giờ viết được cái lịch sử chân thực về thời đại
chúng ta hay không. Xin được dẫn ra ở đây một trong hàng trăm thí dụ. Sau khi
nước Đức thua trận người ta mới phát hiện ra rằng có rất nhiều người Nga – đa số
không phải vì lí do chính trị - bỏ trốn và chiến đấu cho quân Đức. Ngoài ra có
một ít, nhưng tỉ lệ cũng không phải là nhỏ, tù binh chiến tranh và công chức
lưu dung người Nga đã không chịu trở về Liên Xô, ít nhất là đã có một số người
bị buộc phải hồi hương. Nhiều nhà báo biết, nhưng báo chí Anh hầu như không nhắc
đến những chuyện như thế, trong khi đó các nhà báo thân Nga tiếp tục biện hộ
cho những vụ thanh trừng và phát vãng hàng loạt hồi những năm 1936-1937 bằng
cách tuyên bố rằng ở Liên Xô không có “bọn Quisling [2] ”. Đám mây dối trá
và xuyên tạc bao trùm lên các đề tài như nạn đói ở Ukraine, nội chiến ở Tây Ban
Nha, chính sách của Nga ở Ba Lan v.v... không phải hoàn toàn là do người ta đã
cố tình nói dối, tất cả các nhà văn và nhà báo ủng hộ một cách tuyệt đối Liên
Xô - ủng hộ theo cách người Nga muốn - buộc phải ngầm đống ý với việc xuyên tạc
một cách cố ý các đề tài quan trọng. Trước mặt tôi là một cuốn sách, có thể thuộc
loại cực kì hiếm, do Maxim Litvinoff [3] viết vào năm 1918,
mô tả các sự kiện vừa diễn ra trong cuộc Cách mạng Nga. Cả cuốn sách không có một
dòng nào nói về Stalin, nhưng lại đánh giá cao vai trò của Trotsky, Zinoviev,
Kamenev và những người khác. Một người cộng sản có tư duy trung thực sẽ phải
làm gì với những cuốn sách như thế? Trong trường hợp tốt nhất thì anh ta, giống
như bất kì một kẻ ngu dân nào khác, sẽ nói: đây là tài liệu không thích hợp và
nên cấm. Còn nếu vì một lí do nào đó mà nó được xuất bản “có sửa chữa” thì người
ta sẽ tìm cách bôi nhọ Trotsky và đưa thêm vào đoạn nói về Stalin, sẽ không có
một người cộng sản trung thành nào phản đối chuyện đó. Những chuyện giả mạo
tương tự như thế đã từng diễn ra trong suốt mấy năm gần đây. Nhưng điều quan trọng
không phải những sự kiện như thế đã từng xảy ra mà quan trọng là toàn thể giới
trí thức cánh tả đã không hề có phản ứng gì sau khi những chuyện như thế bị lộ
tẩy. Thật khó mà phản đối những lí lẽ kiểu như “chưa phải lúc” nói ra sự thật
hoặc nó “sẽ bị những kẻ nào đó lợi dụng”, rất ít người cảm thấy lo lắng về sự
kiện là những điều dối trá mà họ nhắm mắt làm ngơ trong tương lai sẽ có thể nhảy
từ các trang báo sang những cuốn sử kí.
Dù người ta có nói gì đi chăng nữa thì việc nói dối một cách có tổ chức trong
các nhà nước toàn trị cũng không phải là thủ đoạn nhất thời, không phải là những
thông tin theo kiểu phản gián thời chiến. Nó là bản chất của chế độ toàn trị và
sẽ tiếp tục tồn tại ngay cả khi các trại tập trung và cảnh sát mật đã không
còn. Một số trí thức cộng sản vẫn ngấm ngầm tin vào cái huyền thoại rằng mặc dù
hiện thời chính phủ Nga buộc phải sử dụng biện pháp tuyên truyền dối trá và tạo
dựng ra những phiên toà v.v... nhưng nó vẫn bí mật ghi lại các sự kiện chân thực
và sẽ công bố trong tương lai. Tôi nghĩ chúng ta có thể nói một cách chắn chắn
rằng không làm gì có chuyện như thế, bởi vì đấy là cách hành động của nhà sử học
tự do, của người tin rằng quá khứ là bất biến và kiến thức đúng đắn về lịch sử
là một giá trị tự thân và đương nhiên phải như thế. Nhưng quan điểm toàn trị lại
cho rằng lịch sử là cái gì đó cần phải được sáng tạo ra chứ không phải là để
nghiên cứu. Thực chất, nhà nước toàn trị là nhà nước thần quyền và để giữ vững
địa vị của mình, tầng lớp cai trị phải được coi là không bao giờ sai. Nhưng
trên thực tế làm gì có ai lúc nào cũng đúng, cho nên người ta phải thường xuyên
sắp xếp lại các sự kiện đã qua để chứng tỏ rằng chưa bao giờ có sai lầm hoặc một
thắng lợi tưởng tượng nào đó quả thực đã từng xảy ra. Và thế là những thay đổi
lớn về chính sách bao giờ cũng đi kèm với sự thay đổi trong học thuyết và đánh
giá lại các nhân vật lịch sử lỗi lạc nào đó. Chuyện đó thì ở đâu cũng có, nhưng
trong các xã hội chỉ cho phép tồn tại một quan điểm duy nhất thì điều đó chắc
chắn sẽ dẫn tới những sự dối trá trắng trợn. Trên thực tế, chế độ toàn trị đòi
hỏi phải thường xuyên viết lại quá khứ, và cuối cùng nó có thể buộc người ta
không được tin vào ngay chính sự tồn tại của sự thật khách quan nữa. Những người
ủng hộ chế độ toàn trị ở nước ta thích cãi rằng vì không thể đạt được chân lí
tuyệt đối cho nên dối nhiều hay dối ít thì cũng vậy. Họ còn khẳng định rằng tất
cả các tài liệu lịch sử đều chứa đầy thiên kiến và không chính xác, hơn nữa, vật
lí hiện đại đã chứng minh rằng thế giới mà ta tưởng là thật thực ra chỉ là ảo ảnh,
chỉ có những kẻ hủ lậu mới tin vào cảm thụ của các giác quan. Nếu xã hội toàn
trị có thể trở thành vĩnh viễn thì chắc chắn là nó sẽ tạo ra một hệ thống tư
duy theo kiểu tâm thần phân liệt, trong đó lương tri sẽ được sử dụng trong cuộc
sống hàng ngày và trong một số ngành khoa học chính xác, nhưng sẽ bị các chính
khách, các nhà sử học và xã hội học bác bỏ. Hiện đã có rất nhiều người cho rằng
không nên xuyên tạc tài liệu khoa học nhưng xuyên tạc một sự kiện lịch sử lại
là chuyện bình thường. Chế độ toàn trị thường tạo áp lực mạnh nhất lên những
người làm việc trong nhưng lĩnh vực đan xen giữa văn học và chính trị. Hiện các
môn khoa học chính xác không bị áp lực mạnh mẽ đến mức ấy. Đấy có thể là một phần
lí do vì sao mà ở bất cứ nước nào các nhà khoa học thường dễ dàng theo đuôi các
chính phủ của họ hơn là các nhà văn.
Để không lạc đề, xin nhắc lại điều tôi đã nói ban đầu: ở Anh, kẻ thù trực tiếp
của sự thật và cũng là kẻ thù của tự do tư tưởng là các ông chủ ngành báo chí,
các ông trùm ngành phim ảnh và các giới chức quan liêu, nhưng về lâu dài thì
triệu chứng nguy hiểm nhất lại là sự suy giảm khát vọng tự do ở ngay chính
trong hàng ngũ trí thức. Có người sẽ nghĩ rằng từ đầu đến giờ tôi chỉ nói đến ảnh
hưởng của kiểm duyệt đối với lĩnh vực báo chí chính trị chứ không phải là ảnh
hưởng của nó đối với văn chương nói chung. Cứ cho là nước Nga Xôviết là một
vùng cấm trong báo chí Anh quốc, cứ cho là các vấn đề như Ba Lan, nội chiến ở
Tây Ban Nha, Hiệp định Nga - Đức v.v... không được đem ra thảo luận một cách
nghiêm túc, và nếu một người nào đó nắm được thông tin mâu thuẫn với quan điểm
chính thống thì anh ta hoặc là phải bóp méo nó hoặc là phải ngậm miệng - cứ cho
là như thế thì vì sao văn chương, theo nghĩa rộng hơn của từ này, lại có thể bị
ảnh hưởng được? Chả lẽ nhà văn nào cũng là một chính khách và cuốn sách nào
cũng là một bài “phóng sự” trực tiếp hay sao? Chả lẽ một nhà văn, ngay cả dưới
chế độ độc đoán nhất, lại không giữ được sự tự do nội tại và không thể nguỵ
trang những tư tưởng phi chính thống của anh ta một cách khéo léo sao cho nhà cầm
quyền không thể nào phát hiện được hay sao? Còn nếu nhà văn chia sẻ quan điểm
đang thịnh hành thì làm sao nó lại câu thúc anh ta cho được? Văn chương, cũng
như mọi ngành nghệ thuật khác, chẳng đơm hoa kết trái trong những xã hội không
có xung đột lớn về quan điểm và không có sự cách biệt quá mức giữa người nghệ
sĩ và độc giả hay sao? Chả lẽ nhà văn nào cũng là một kẻ nổi loạn hay một nhân
cách đặc biệt hay sao?
Cứ mỗi lần đề cập đến tự do tri thức trước những thách thức của chế độ toàn trị
là y như rằng ta được nghe những lí lẽ như thế, khi thì dưới dạng này, lúc dưới
dạng khác. Đấy là do người ta hoàn toàn không hiểu văn chương là gì và nó được
hình thành như thế nào, hay nói đúng hơn vì sao văn chương lại xuất hiện? Người
ta cho rằng nhà văn chỉ đơn giản là một anh hề hoặc là một tay viết mướn, có thể
nhảy từ đường lối tuyên truyền này sang đường lối truyên truyền khác cũng dễ
dàng như người thợ kèn chuyển giai điệu vậy thôi. Nhưng nói cho cùng, người ta
viết sách để làm gì? Trừ những cuốn sách hạ cấp, văn chương chính là ghi lại
kinh nghiệm sống nhằm tạo ảnh hưởng đến quan điểm của người đương thời. Và vì
ta đang nói đến tự do ngôn luận cho nên không có sự cách biệt lớn giữa một nhà
báo với một nhà văn giầu tưởng tượng “phi chính trị” nhất. Nhà báo là người
không được tự do và anh ta biết như thế khi anh ta buộc phải viết những điều dối
trá hoặc phải ỉm đi những tin tức mà anh ta cho là quan trọng; nhà văn giầu tưởng
tượng cũng không được tự do khi anh ta buộc phải xuyên tạc những tình cảm cá
nhân của mình mà theo quan điểm của anh ta thì chính là các sự kiện có thực. Muốn
làm cho thật rõ nghĩa, anh ta có thể bóp méo hoặc châm biếm hiện thực nhưng anh
ta không thể xuyên tạc những hình ảnh xuất hiện trong chính óc não của mình; nếu
anh ta nói yêu cái mà mình không yêu, tin cái mà mình không tin thì sẽ chẳng thể
nào thuyết phục được ai. Nếu anh ta bị buộc phải làm như thế thì khả năng sáng
tạo của anh ta sẽ khô héo dần. Tránh các đề tài có thể tạo ra tranh luận cũng
chẳng giải quyết được vấn đề. Không có cái gọi là văn chương phi chính trị một
trăm phần trăm, nhất là trong thời đại của chúng ta, khi mà nỗi sợ hãi, lòng
căm thù và trung thành mang ý nghĩa chính trị trực tiếp gần như đã hiện diện
trong tâm trí của mỗi con người, chỉ cần có cơ hội là bùng phát. Ngay cả một điều
cấm đoán (taboo) đơn lẻ cũng có thể làm méo mó toàn bộ nhận thức, vì nếu được tự
do phát triển thì tư tưởng nào cũng có thể dẫn đến một tư tưởng bị cấm đoán cả.
Như vậy là bầu không khí tinh thần của chế độ toàn trị có ảnh hưởng tai hại đối
với tất cả những người viết văn xuôi, mặc dù nhà thơ, nhất là các nhà thơ trữ
tình, có thể cho là thở được. Có khả năng là trong mọi chế độ toàn trị, đấy là
nói trường hợp nó kéo dài được quá hai thế hệ, kiểu văn xuôi đã từng tồn tại suốt
bốn trăm năm qua sẽ đi đến chỗ cáo chung.
Văn chương đôi khi đã từng nở hoa kết trái dưới các chế độ độc tài, nhưng như
nhiều người đã chỉ rõ: các chế độ độc tài trong quá khứ không phải là chế độ
toàn trị. Lúc đó bộ máy đàn áp còn kém hiệu quả, giai cấp cầm quyền thường thối
nát, thờ ơ hoặc có quan điểm tương đối phóng khoáng và các học thuyết tôn giáo
giữ thế thượng phong trong xã hội thường bài bác cái lí thuyết về sự toàn trí
toàn năng và bất khả sai lầm của con người. Ngay cả như thế thì sự thật vẫn là:
văn chương chỉ đạt được những đỉnh cao tót vời trong những giai đoạn dân chủ và
tự do tư tưởng mà thôi. Cái mới của chế độ toàn trị là học thuyết của nó không
những là bất khả tranh biện mà còn biến hoá khôn lường nữa. Người ta phải chấp
nhận nó nếu không muốn bị “rút phép thông công”, nhưng mặt khác, lại phải sẵn
sàng đón nhận sự thay đổi của nó vào bất cứ lúc nào. Thí dụ như thái độ lúc thế
này lúc thế khác, không ăn nhập gì với nhau của những người cộng sản Anh hay
“những người bạn đường” của họ đối với cuộc chiến tranh giữa Anh và Đức. Suốt
nhiều năm trời, đấy là nói trước tháng 9 năm 1939 [4] , họ phải căm thù
“những tội ác của chủ nghĩa Quốc xã” và tìm mọi cách vạch mặt Hitler; nhưng
trong thời gian khoảng một năm tám tháng sau tháng 9 năm 1939 họ lại phải tin rằng
nước Đức đáng thương hơn là đáng trách và từ “Quốc xã”, ít nhất là trên các văn
bản, đã được rút khỏi từ điển. Nhưng ngay sau khi nghe bản tin thời sự lúc 8 giờ
sáng ngày 22 tháng 6 năm 1941 [5] là họ lại phải tin
rằng thế giới chưa từng thấy loài quỉ dữ nào độc ác hơn là chủ nghĩa Quốc xã.
Chính khách có thể dễ dàng làm chuyện thay đổi như thế, nhưng nhà văn thì lại
khác. Nếu anh ta phải thay đổi phương hướng theo đúng sự chỉ đạo thì anh ta phải
bịa tạc hoặc là đè nén tất cả các tình cảm của mình. Dù thế nào thì anh ta cũng
đã phá huỷ chính khả năng sáng tạo của mình. Anh ta đánh mất không chỉ cảm hứng
sáng tạo, mà dưới ngòi bút của anh ta ngôn từ cũng chỉ còn là những từ ngữ vô hồn.
Trong thời đại của chúng ta những bài viết về chính trị gần như chỉ là những
câu chữ đã được chế biến sẵn, được lắp ghép vào với nhau bằng những con ốc chẳng
khác gì trò lắp ghép của trẻ con. Đấy là kết quả tất yếu của quá trình tự kiểm
duyệt. Muốn có một ngôn ngữ rõ ràng, mạch lạc và sống động thì người ta phải tư
duy một cách can đảm, mà một người có tư duy can đảm thì không thể là người
chính thống về chính trị được. Cái thời “của đức tin” có lẽ đã khác, nhưng lúc
đó tôn giáo chính thống giữ thế thượng phong cũng đã hình thành khá lâu rồi và
thái độ của người ta đối với nó cũng không được nghiêm túc như bây giờ. Trong
trường hợp đó người ta có thể giữ phần lớn tâm trí của mình khỏi ảnh hưởng của
cái tôn giáo mà người ta chính thức theo. Ngay cả như thế thì cũng phải nói rằng
văn xuôi đã gần như biến mất trong thời đại đức tin duy nhất mà châu Âu từng biết
đến. Suốt thời Trung cổ gần như không có một tác phẩm văn xuôi nào và tác phẩm
viết về sử học cũng chẳng có bao nhiêu; tất cả các lãnh tụ tinh thần đều thể hiện
những tư tưởng giá trị nhất của mình bằng một thứ tử ngữ gần như không thay đổi
trong suốt hàng ngàn năm.
Chế độ toàn trị hứa hẹn cho chúng ta không phải là thời đại của đức tin mà là một
thời đại điên rồ. Xã hội biến thành toàn trị khi mà cơ cấu của nó trở thành giả
tạo một cách trắng trợn, nghĩa là khi mà giai cấp cầm quyền đã mất vai trò
nhưng vẫn dùng vũ lực hoặc những trò bịp bợm để tiếp tục nắm quyền. Xã hội như
thế, dù có tồn tại bao lâu, cũng không thể trở thành một xã hội khoan dung hay ổn
định về trí thức được. Nó không bao giờ cho phép ghi lại một cách chân thực các
sự kiện hoặc ghi lại những tình cảm chân thành, là những thứ mà sáng tạo văn học
luôn đòi hỏi. Nhưng người ta có thể bị chế độ toàn trị lung lạc ngay cả khi
không sống trong một nước toàn trị. Bản thân sự bành trướng của một số tư tưởng
nào đó có thể đầu độc bầu không khí tinh thần, làm cho hết đề tài văn chương
này đến đề tài văn chương khác bị rơi vào vùng cấm. Nơi nào mà người ta cố tình
áp đặt một hệ tư tưởng chính thống - thậm chí là hai hệ tư tưởng chính thống, vẫn
thường xảy ra như thế - thì văn chương tử tế phải cáo chung. Cuộc nội chiến ở
Tây Ban Nha là một thí dụ điển hình. Cuộc chiến tranh này đã gây ra một chấn động
lớn đối với đa số trí thức Anh, nhưng họ lại không thể viết về nó một cách chân
thành được. Người ta chỉ được phép nói hai việc, và cả hai đều là những điều dối
trá trắng trợn, kết quả là người ta đã viết hàng ngàn trang về cuộc chiến nhưng
vẫn chẳng có gì đáng đọc cả.
Không thể nói một cách chắc chắn rằng tư tưởng toàn trị cũng có ảnh hưởng tai hại
đối với thơ như đối với văn xuôi. Do tác động qua lại của một loạt lí do, trong
xã hội toàn trị nhà thơ có thể cảm thấy dễ thở hơn nhà văn. Trước hết, các quan
chức cũng như những người “thực tế” thường rất coi thường các nhà thơ, họ không
thèm quan tâm đến những điều nhà thơ nói. Thứ hai, điều nhà thơ nói, tức là ý
nghĩa của tác phẩm của anh ta, nếu được chuyển thành văn xuôi sẽ chẳng có gì
quan trọng, ngay cả với chính nhà thơ. Tư tưởng của bài thơ bao giờ cũng đơn giản,
và chỉ là mục đích ban đầu của bài thơ, cũng như đề tài chỉ là mục đích ban đầu
của một bức tranh. Thơ là kết hợp của âm điệu, cũng như tranh là sự kết hợp của
sắc mầu. Thực vậy, các trích đoạn của một bài thơ, thí dụ các điệp khúc của một
bài ca, có khi chẳng có nghĩa gì. Vì thế mà nhà thơ có thể dễ dàng tránh được
những đề tài nguy hiểm và những phát ngôn mang tính dị giáo, còn nếu vạn nhất
có nói ra những điều như thế thì cũng có thể không bị để ý. Nhưng cái chính là,
khác với một tác phẩm văn xuôi có giá trị, một bài thơ hay không nhất thiết phải
là sản phẩm cá nhân. Một số dạng thơ, thí dụ như những bài ballad có thể là sản
phẩm đồng sáng tạo của một nhóm người. Người ta vẫn còn tranh cãi xem liệu những
bài ballad cổ xưa của Anh hay Scotland là sản phẩm của cá nhân hay của nhóm người;
nhưng dù thế nào thì chúng cũng không phải là sản phẩm của một cá nhân nào,
theo nghĩa là mỗi người hát mỗi khác. Trên sách báo cũng không có hai bản
ballad hoàn toàn giống nhau. Các sắc dân bán khai thường cùng nhau làm thơ nữa.
Một người nào đó ứng tác, có thể cùng với một nhạc cụ nào đó, một người khác đó
tiếp tục khi ca sĩ đầu tiên “hết vốn” và quá trình như thế cứ tiếp tục cho đến
khi được một bài ca hay một bài ballad đủ dài, nhưng không thể nói tác giả là
ai.
Không thể có kiểu cộng tác thân mật như thế trong sáng tác văn xuôi. Một tác phẩm
văn xuôi nghiêm túc nhất định phải được sáng tác trong nỗi cô đơn, trong khi cảm
giác hưng phấn khi thấy mình là một phần của đám đông có thể giúp cho việc làm
thơ. Thơ - thậm chí là một bài thơ hay, mặc dù không phải là hay nhất – có thể
tồn tại ngay trong những chế độ kiểm duyệt khắt khe nhất. Ngay trong những xã hội
nơi mà tự do và cá tính đã bị loại bỏ hoàn toàn thì người ta cũng vẫn cần những
bài hát ca ngợi lòng yêu nước, các bài ca vinh danh chiến thắng hoặc những bài
tụng ca; đấy là những bài thơ có thể làm theo đơn đặt hàng hoặc sáng tác cùng
nhau mà vẫn không nhất thiết là không có giá trị nghệ thuật. Văn xuôi lại là
chuyện khác: giới hạn tư duy giết chết khả năng sáng tạo của nhà văn. Nhưng lịch
sử của các xã hội toàn trị hay của các nhóm người chấp nhận quan điểm toàn trị
cho ta thấy rằng mất tự do là tai hoạ đối với mọi hình thức văn chương. Trong
những năm Hitler cầm quyền, văn chương Đức đã hoàn toàn biến mất, nước Ý cũng
chẳng khá hơn. Có thể nói văn chương Nga, qua những tác phẩm được dịch cho đến
nay, cũng đã đi vào thoái trào ngay từ những ngày đầu sau cách mạng, dù rõ ràng
là thơ có vẻ khá hơn văn xuôi. Trong suốt mười lăm năm qua chỉ có vài cuốn tiểu
thuyết Nga có thể coi là nghiêm túc mà thôi. Ở Tây Âu và Mĩ rất nhiều nhà văn
là đảng viên cộng sản hoặc là những người ủng hộ tích cực của đảng, thế nhưng
cái phong trào cánh tả rộng lớn đó cũng chỉ cho ra được cực kì ít tác phẩm đáng
đọc. Mặt khác, nhà thờ Thiên chúa giáo cũng triệt hạ một vài hình thức văn
chương, đặc biệt là tiểu thuyết. Trong suốt ba trăm năm liệu có bao nhiêu người
vừa là con chiên ngoan đạo lại vừa là một tiểu thuyết gia lỗi lạc? Đơn giản là
một số đề tài không thể được tán dương, chế độ độc đoán là một trong những đề
tài như thế. Chưa có ai viết được một cuốn sách ca ngợi Toà án Giáo hội mà lại
hay. Trong thời đại toàn trị, thơ ca có thể sống sót được; chế độ độc tài có thể
có lợi cho một số ngành nghệ thuật hoặc nửa nghệ thuật, thí dụ như kiến trúc,
nhưng người viết văn xuôi thì chỉ có một lựa chọn: ngậm miệng hay là chết. Văn
xuôi, như chúng ta đã biết, là sản phẩm của chủ nghĩa duy lí, của thời đại Tin
lành và tính độc lập cá nhân. Việc phá huỷ tự do tri thức sẽ làm tê liệt những
người cầm bút theo thứ tự như sau: nhà báo, nhà xã hội học, nhà sử học, nhà
văn, nhà phê bình và cuối cùng là nhà thơ. Trong tương lai có thể xuất hiện một
loại văn chương kiểu mới, không cần tình cảm cá nhân, không cần quan sát một
cách trung thực đời sống, nhưng hiện nay chuyện như thế là không thể tưởng tượng
được. Nhiều khả năng hơn là nếu nền văn hoá phóng khoáng mà chúng ta đã từng biết
từ thời Phục hưng cáo chung thì nghệ thuật văn chương cũng sẽ cáo chung.
Dĩ nhiên là việc in ấn vẫn sẽ tiếp tục được sử dụng, và việc khảo sát xem trong
xã hội toàn trị cứng rắn người ta sẽ đọc cái gì cũng là vấn đề lí thú. Báo chí
sẽ vẫn còn cho đến khi kĩ thuật vô tuyến đạt được đỉnh cao mới, nhưng ngoài báo
chí ra thì ngay từ bây giờ đã có thể đặt câu hỏi là liệu quần chúng nhân dân
trong các nước công nghiệp hoá có còn nhu cầu về bất cứ loại sách văn học nào nữa
hay không. Dù thế nào thì họ cũng không muốn chi cho việc đọc tương đương với
việc chi tiêu cho những phương tiện nghỉ ngơi và giải trí khác. Tiểu thuyết và
truyện ngắn có thể sẽ bị phim ảnh và đài phát thanh đè bẹp. Có thể là một vài
hình thức sáng tác mang tính giật gân hạ cấp sẽ tiếp tục tồn tại, đấy là loại
văn chương được sản xuất theo lối dây chuyền, khả năng sáng tạo của con người
lúc đó sẽ chỉ còn ở mức tối thiểu.
Tài khéo léo của con người có lẽ sẽ chỉ còn là điều khiển những chiếc máy viết
sách mà thôi. Ngay từ bây giờ đã có thể thấy quá trình cơ giới hoá như thế
trong phim ảnh và đài phát thanh, trong lĩnh vực quảng cáo, tuyên truyền và
trong phạm vi báo chí hạ cấp. Phim của hãng Disney là một thí dụ, đây là những
bộ phim được sản xuất theo kiểu nhà máy, một phần được sản xuất bằng các máy
móc cơ khí, phần khác được đội ngũ các nghệ sĩ, những người phải hi sinh phong
cách cá nhân cho công việc chung, làm ra. Kịch bản phát thanh thường được những
người viết thuê chấp bút, mà cả đề tài cũng như cách xử lí đã được quyết định từ
trước; nhưng đấy cũng mới chỉ là nguyên liệu thô, nó còn phải được những người
sản xuất và kiểm duyệt nhào nặn nhiều lần nữa. Những cuốn sách do các cơ quan
khác nhau của chính phủ đặt hàng cũng có số phận tương tự như thế. Việc sản xuất
truyện ngắn, tiểu thuyết đăng nhiều kì và thơ phú cho những tờ tạp chí lá cải
còn giống việc sản xuất dây chuyền hơn nữa. Những tờ báo như tờ WRITER đăng đầy
quảng cáo của những trường dạy viết văn, mà trường nào cũng sẵn sàng bán cho bạn
những cốt truyện với giá chỉ vài shillings. Bên cạnh cốt truyện, một vài trường
còn bán cả câu mở đầu và câu kết cho từng chương nữa cơ. Một số trường cung cấp
cho bạn một cái gì đó tương tự như công thức đại số, người mua có thể sử dụng để
tự xây dựng lấy cốt truyện. Số khác bán những quân bài ghi tên nhân vật và tình
huống, chỉ cần tráo các quân bài rồi sắp xếp lại là có ngay một cốt truyện mới.
Có khả năng là văn học trong xã hội toàn trị, nếu lúc đó người ta thấy vẫn cần
đến văn học, sẽ được sản xuất theo những cách như thế. Trí tưởng tượng - thậm
chí tâm thức, nếu có thể - sẽ bị loại bỏ hoàn toàn khỏi quá trình viết lách.
Sách vở sẽ được các quan chức lập kế hoạch về nội dung và sẽ trải qua rất nhiều
cấp xem xét để cuối cùng, khi ra lò nó sẽ giống như một chiếc xe Ford ở cuối dây
chuyền lắp ráp, nghĩa là không còn là sản phẩm của cá nhân nữa. Không có nghĩa
là tất cả các sản phẩm kiều ấy đều là đồ vất đi, nhưng tất cả những gì không phải
là đồ vất đi đều là mối đe doạ đối với cơ cấu của nhà nước. Di sản văn chương sẽ
phải đem đốt hoặc ít nhất cũng phải viết lại một cách cẩn thận.
Nhưng lúc này chủ nghĩa toàn trị chưa giành được thắng lợi trọn vẹn ở bất cứ
đâu. Xã hội ta, nói một cách bao quát, vẫn còn là xã hội tự do. Để thực hiện
quyền tự do ngôn luận người ta còn phải đấu chiến đấu chống lại các áp lực về
kinh tế và áp lực của dư luận chung, nhưng chưa phải chiến đấu chống lại cảnh
sát mật. Có thể nói và in gần như bất cứ điều gì miễn là đừng gây ra một sự chú
ý quá đáng là được. Nhưng điều khủng khiếp nhất, như tôi nói ban đầu, lại là
thái độ thù địch một cách cố ý của chính những người mà tự do đáng lẽ phải là
điều quí giá nhất. Đối với dân chúng thì ủng hộ hay chống đối tự do đều chẳng
có ý nghĩa gì. Họ chẳng ủng hộ việc đàn áp những kẻ dị giáo và cũng sẽ chẳng đứng
lên bảo vệ. Đấy là những người vừa ôn hoà lại vừa thiển cận, họ không thể tiếp
thu được thế giới quan của chủ nghĩa toàn trị. Cuộc tấn công trực diện và có chủ
đích vào sự lương thiện trí thức xuất phát từ chính các nhà trí thức lớn của
chúng ta.
Có khả năng là giới trí thức thân Nga nếu không bị cái huyền thoại đặc biệt này
cuốn hút thì cũng bị một cái huyền thoại tương tự lôi vào vòng ảnh hưởng mà
thôi. Nhưng dù sao thì huyền thoại Nga cũng hiện diện rồi và tác dụng tiêu cực
mà nó gây ra cũng đã rõ rồi. Khi chứng kiến cảnh những người có văn hoá cao tỏ
thái độ bàng quan đối với việc đàn áp và bức hại thì người ta buộc phải tự hỏi:
thái độ vô liêm sỉ hay sự thiển cận của họ, cái nào đáng khinh hơn? Thí dụ như
nhiều nhà khoa học đã hâm mộ Liên Xô một cách mù quáng. Có vẻ như họ nghĩ rằng
bóp nghẹt tự do không phải là vấn đề quan trọng vì nó không có ảnh hưởng gì đến
lĩnh vực hoạt động của họ. Liên Xô là nước lớn, lại đang phát triển rất nhanh,
rất cần các cán bộ khoa học cho nên sẽ phải tỏ ra hào phóng đối với họ. Các nhà
khoa học, đấy là nói nếu họ tránh xa các lĩnh cực nguy hiểm như tâm lí học chẳng
hạn, là những người có nhiều đặc quyền đặc lợi. Ngược lại, các nhà văn thì bị
đàn áp. Nói cho ngay, những con điếm văn chương như Ilya Ehrenburg hay Alexei
Tolstoy được trả những khoản nhuận bút cao ngất trời, nhưng cái có giá trị nhất
đối với một nhà văn, tức là tự do ngôn luận thì đã bị tước đoạt rồi. Trong số
các nhà khoa học Anh, những người đang ca ngợi một cách nhiệt tình cơ hội của
các nhà khoa học Nga, cũng có một vài người có khả năng hiểu được chuyện đó.
Nhưng phản ứng của họ lại là: “Các nhà văn ở Nga bị ngược đãi. Thế thì sao? Tôi
không phải là nhà văn”. Họ không nhận ra rằng bất kì sự đàn áp tự do tri thức
nào, bất kì sự đàn áp quan niệm về chân lí khách quan nào, cuối cùng đều đe doạ
tất cả các lĩnh vực tư duy.
Hiện nay nhà nước toàn trị còn tỏ ra khoan dung đối với các nhà khoa học vì nó
đang cần họ. Ngay cả trong nước Đức Quốc xã, các nhà khoa học, trừ người Do
Thái, đều được đối xử một cách tương đối tốt và cộng đồng khoa học Đức nói
chung không có thái độ chống đối Hitler. Trong giai đoạn lịch sử hiện nay, ngay
cả các nhà độc tài cứng rắng nhất cũng buộc phải tính đến thực tại vật chất, một
phần vì thói quen tư duy tự do còn sót lại và một phần là vì họ đang cần chuẩn
bị cho chiến tranh. Khi mà thực tại vật chất chưa thể bị phớt lờ một cách toàn
diện và khi mà hai nhân với hai phải bằng bốn, đấy là nói lúc người ta đang thiết
kế một cái máy bay chẳng hạn, thì nhà khoa học còn có việc làm và còn được hưởng
một mức độ tự do nào đó. Tỉnh ra, đấy là lúc chế độ toàn trị đã vững chắc, thì
đã muộn rồi. Lúc này, đấy là nói nếu nhà khoa học còn muốn bảo vệ tính trung thực
tri thức thì ông ta phải có trách nhiệm ủng hộ các đồng nghiệp trong lĩnh vực
văn chương và không được coi là vấn đề nhảm nhí khi nhà văn buộc phải ngậm miệng
hoặc bị đẩy đến chỗ phải tự sát, còn các tờ báo thì nói dối một cách có hệ thống.
Dù quan hệ với các môn khoa học tự nhiên, với nhạc, hoạ và kiến trúc có như thế
nào đi nữa thì có một điều chắc chắn là, như tôi đã có gắng chứng minh, nếu tự
do tư tưởng không còn thì văn chương cũng sẽ cáo chung. Nó không chỉ cáo chung
trong những đất nước toàn trị mà việc nhà văn chấp nhận tư tưởng toàn trị, việc
nhà văn tìm cách biện hộ cho sự ngược đãi và xuyên tạc thực tại cũng đồng nghĩa
với sự tự sát trong vai trò một nhà văn của anh ta. Không có cách nào khác. Những
lời tố cáo “chủ nghĩa cá nhân” và “tháp ngà”, thói đạo đức giả cho rằng “tính
cá nhân chân chính chỉ có thể hình thành thông qua quá trình gắn bó với quần
chúng” không thể thay đổi được sự kiện là một tâm hồn đã bị mua chuộc là một
tâm hồn đồi bại. Nếu tại một thời điểm nào đó tính tự nhiên không tái xuất hiện
thì sẽ không còn sáng tạo văn chương nữa và chính ngôn ngữ cũng trở thành khác
hẳn hiện nay, và có thể chúng ta sẽ học được cách tách quá trình sáng tạo văn
chương khỏi sự trung thực trí thức nữa. Nhưng hiện nay chúng ta chỉ biết có một
điều: trí tưởng tượng, cũng giống như một số loài động vật hoang dã, không thể
sinh sản được trong ngục tù. Bất cứ nhà văn hay nhà báo nào phủ nhận sự kiện
này – và gần như tất cả những lời ca ngợi Liên Xô đều chứa đựng hoặc ngụ ý cái
sự phủ nhận đó - thực chất là đang làm cái việc thủ tiêu chính mình.
Chú thích:
[1] Nói cho ngay, lễ hội kỉ niệm của P.E.N Club kéo dài chừng một tuần hay
hơn không phải lúc nào cũng diễn ra ở trình độ như thế. Tôi đã không gặp may.
Nhưng các bài diễn văn ở đó (được xuất bản với tên gọi Tự do tư tưởng) chứng
tỏ rằng thời đại này không có người nào đủ sức bảo vệ tự do tư tưởng như Milton
đã từng làm cách đây ba trăm năm, mà đấy lại là giai đoạn nội chiến nữa. (Chú
thích của tác giả)
[2] Maxim Litvinoff
(1896-1951) tham gia cách mạng từ năm 1898, từng là Bộ trưởng (dân uỷ) Ngoại
giao Liên Xô (ND).
[3] Quisling là tên một nhà
hoạt động chính trị Na Uy đã cộng tác với Đức trong Thế chiến II, sau này thành
danh từ chung chỉ bọn phản bội (ND).
[4] Đây là lúc ký Hiệp định
Xô-Đức, thường gọi là Hiệp định Ribentrov-Molotov (ND).
[5] Ngày Đức tấn công Liên
Xô (ND).
28/6/2008George OrwellPhạm Minh Ngọc dịchNguồn: http://ebooks.adelaide.edu.au/Theo http://www.talawas.org/.jpg)
.jpg)
.gif)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét