Nghịch lý Dương Thu Hương
Về buổi nói chuyện của hai nhà văn - Robert Stone và Dương
Thu Hương - trong chủ đề “On Faith and Reason” do trung tâm PEN Mỹ tổ chức
tại Thư viện Thành phố New York ngày 30 tháng 4. 2006 vừa qua, tôi xin có vài
nhận xét. Một phần, tôi dựa vào những thông tin trong bài viết
của Trịnh Lữ và những phân tích trong bài của
Trần Ninh mà tôi rất tâm đắc và phần khác đến từ cảm nghĩ của tôi sau
khi may mắn được xem buổi nói chuyện đó chiếu trên đài truyền hình STBN.
Trước hết tôi thấy rõ ràng đây không phải là một cuộc mạn đàm mà thực chất là một
cuộc phỏng vấn, thậm chí cật vấn ráo riết nhà văn Dương Thu Hương. Một bên (nhà
văn Robert Stone và Antoine Audouard) ung dung chủ động đặt câu hỏi vì đã chuẩn
bị, còn bên kia (Dương Thu Hương, Nguyễn Quí Đức) lúng túng thụ động trả lời vì
thiếu chuẩn bị. Ông Audouard cũng không làm trọn nhiệm vụ điều hợp (moderator) của
mình; đúng lý ra ông phải gợi ý hay mời Dương Thu Hương đặt câu hỏi mới phải.
Đó là một cuộc đối thoại thiên lệch, bất cân xứng, lỗi ở Ban tổ chức.
Sở dĩ có sự ồn ào của nhiều phản hồi nghịch âm chung quanh buổi nói chuyện này
vì đây là lần đầu cô [1] Dương Thu Hương đến Mỹ, và trong tư thế một
nhà văn đối kháng được người Việt hải ngoại và thế giới chú ý qua những bản dịch
tác phẩm của cô, Dương Thu Hương lại là hiện thân của những “nghịch lý”, nói
theo Trần Ninh. Nói vậy cũng đúng thôi vì bất cứ chủ thể nào cũng là một sự cộng
sinh (symbiosis) của hai mặt tương tác và tương tranh: niềm tin và lý
trí, mà Pascal đã gói trọn trong câu: “le Coeur a des raisons que la
Raison ne connait pas”. Trước những hiểm hoạ của thế giới ngày nay
gây ra bởi cuồng tín + bạo động đối chọi với lý trí nhân bản + dân chủ, PEN đặt
vấn đề: “Văn học có thể làm gì để hàn gắn sự nứt rạn này?” Vì thế mới có buổi
nói chuyện…
Có điều là hình như ai cũng ngộ nhận khái niệm “làm giặc” của cô Dương Thu
Hương. Theo tôi, ở đây phải hiểu theo ý hướng của thành ngữ “được làm vua,
thua làm giặc”. Nghĩa là, đã có một thời cô đi theo phe “được” nhưng sau khi
nhìn ra sự thật là cô bị tuyên truyền những điều không đúng với hiện thực, nên
sau khi được, cô thà làm phe “thua”, “làm giặc”. Đơn giản, cô là một nhà
văn “dissident” tranh đấu cho tự do dân chủ, gọi là một “rebel” cũng được,
nhưng nhất định không phải là một “trouble maker”, một kẻ chuyên quậy
phá vô cớ, theo nghĩa xấu. Trong một chế độ cực quyền toàn trị, “làm giặc”
trong những tác phẩm văn học cũng như trong những phát biểu chính trị của mình,
Dương Thu Hương là một nhà văn và một con người dũng cảm, đáng kính nể.
Trần Ninh cho rằng Dương Thu Hương đã đơn gỉản hoá sự thật của chiến tranh.
Theo tôi, đó chỉ là một kiểu nói thậm xưng trong lời phát biểu khi lên án chiến
tranh một cách chung chung vì có lẽ cô biết sự thật không đơn giản chút nào.
Tôi thấy trong cuốn Tiểu thuyết vô đề, văn phong của cô đầy ngôn ngữ
bộc trực thậm xưng như vậy. Thật ra, cuộc chiến tranh mà cô chủ yếu muốn kết án
ở đây là “cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nước” cô đã tham dự, mà sự thật
là một cuộc nội chiến huynh đệ tương tàn được cô ví một cách hình tượng: hai
bên là những tampons (trái độn, buffer hay stopper) giữa
hai toa tầu. Cô còn nặng lời cường điệu: “Đó là một cuộc chiến phi lý, một
trò đùa man rợ của lịch sử.” Bỏ qua sự cường điệu, tôi đã thấy không ít
người (kể cả trong nước) đồng ý với cô về nhận định này (sự phi lý, vô ích của
cuộc chiến). Nhưng tôi không nghĩ cô muốn lên án cuộc kháng chiến giành độc lập
1946-1954 mà cô chưa thể tham dự. Ở đây, thiết tưởng cũng nên nói lại cho đúng
sự thật: Việt Nam chưa hề chiến thắng hai cường quốc [Pháp, Mỹ]
bao giờ cả. Một bộ phận của đoàn quân viễn chinh Pháp (tương đương một sư đoàn)
bại trận ở Điện Biên Phủ. Đúng. Nhưng toàn bộ thì không. Còn khi gần như toàn bộ
lực lượng chính quy Quân đội Nhân dân Việt Nam tiến chiếm Sài Gòn thì quân đội
Hoa Kỳ đã rút khỏi Việt Nam từ lâu rồi. Đó là lý do tại sao Dương Thu Hương nói
rằng “mọi người vẫn còn mê muội trong hào quang chiến thắng”, ý
cô muốn nói là “ảo tưởng chiến thắng”.
“Những sức mạnh to lớn đã giúp người Việt Nam [miền Bắc] chiến
thắng” trong cuộc chiến chống Mỹ cứu nước này, thưa ông Trần Ninh, đó
là những hoả tiễn SAM-2, đại pháo 122mm và 130mm, xe tăng T-54 và những súng đạn,
quân viện không giới hạn mà nguồn gốc ở đâu chắc ông cũng đã rõ. Ngoài ra cũng
còn có sự yểm trợ của tình báo Nga-Xô và những chí nguyện quân phe xã hội chủ
nghĩa (320 ngàn công binh và xạ thủ phòng không Hồng quân Trung Hoa, 801 phi
công Bắc Hàn, chuyên gia Cuba). Nói vậy tôi không có ý phủ nhận tinh thần chiến
đấu cao của bộ đội miền Bắc do được tuyên truyền “chống Mỹ cứu nước” mà chính
Dương Thu Hương cũng từng bị mê hoặc. Bởi vậy nên cô muốn “giải ảo” (debunk)
cuộc chiến đó, nói nôm na là lột cái vỏ “chống Mỹ cứu nước” quẳng đi để cho sự thật
cốt lõi hiển lộ ra là một cuộc chiến giữa những người “da vàng mũi tẹt” với
nhau. Sức mạnh giúp họ [bộ đội miền Bắc] vượt qua những khó khăn
thiếu thốn, theo tôi, chính là lòng yêu nước và tinh thần chống ngoại xâm. Như
vậy chưa đủ sao, thưa ông Trần Ninh? Chả lẽ phải đi mượn diễn dịch hình thức của
William James (the moral equivalent of war) rằng: nhờ có chiến tranh họ mới bộc
lộ được những phẩm chất đó? Thật là một ngụy biện quá nguy hiểm.
Nghịch lý của Dương Thu Hương là cô được thế giới bên ngoài biết đến, thậm chí
vinh danh nhưng lại là một nonperson đối với chính quyền và đa số người
trong nước. Văn chương của cô giầu cảm tính, có khả năng đi thẳng vào lòng người;
cô mô tả những tình huống, nhân vật đã gây cho cô những cảm xúc bất nhẫn trong
đời sống thật dưới chế độ xã hội chủ nghĩa (xem Những thiên đường mù).
Dương Thu Hương không phải là nhà văn làm dáng với những lý luận hay triết lý
trừu tượng, “đao to búa lớn”, ví dụ như “Đạo lý của nghệ thuật là ở
chỗ nó nhận diện được sự thật” hoặc “cái đồng đẳng đạo lý của chiến
tranh’’ (lời dịch của Trịnh Lữ). Tôi rất muốn được nghe Robert Stone thuyết
giảng như thế nào về những điều này với tư cách một học giả. Dẫu sao đó cũng là
mặt hạn chế của Dương Thu Hương. Trần Ninh đã nhìn rõ vấn đề, và tôi tâm đắc với
lời kết sâu sắc của ông: “Nói một cách công bằng, khi dừng lại trong những giới
hạn của mình, bà đã vượt qua được một số giới hạn mà những người khác không vượt
qua được”. Nói thế chứ tôi nghĩ Dương Thu Hương cũng đã phát biểu được vài
triết ngôn sáng giá như: “Cái đẹp không phải lúc nào cũng thắng” và “văn
minh cũng có lúc phải qui hàng” .
Đặt Robert Stone, một nhà văn-học gỉả, cặp đôi với Dương Thu Hương, một nhà
văn-cựu chiến binh, một mụ đàn bà “răng đen mắt toét” (như cô đã hãnh diện tự
nhận) trong buổi nói chuyện cũng là một việc khiên cưỡng vì Stone chưa hề chiến
đấu ở Việt Nam mà chỉ là phóng viên một thời gian ngắn năm 1971. Trong bảy cuốn
tiểu thuyết của ông cũng không có quyển nào nói về chiến tranh Việt Nam. Tôi
không nghĩ ông hiểu biết nhiều về thực tế chiến tranh Việt Nam. Theo tôi, nếu mời
được một nhà văn cựu chiến binh Mỹ, ví dụ như Tim O’Brien, để đối thoại với
Dương Thu Hương chắc sẽ lý thú và có ý nghĩa hơn. Nhưng tiếc thay PEN không phải
là trung tâm William Joiner.
Về chuyện Utopia, cuốn sách mà ông Trịnh Lữ dịch, vừa được xuất bản tại
Hà Nội, mà ông hồ hởi cho là “vĩ đại” và có ý định tặng nhà văn Dương Thu
Hương, tôi thấy ông đã tự mâu thuẫn. Ông nói: “Tôi nghĩ Dương Thu Hương,
cũng như những nhân vật phản kháng khác ở bất kỳ đâu, chắc phải có đầu óc
utopia”. Tôi không nghĩ là họ có đầu óc utopia, hiểu theo nghĩa có những lý tưởng
tốt đẹp nhưng viển vông để cải thiện cuộc sống con người. Trái lại tôi chắc họ
biết họ muốn gì: họ muốn xoá bỏ độc tài đảng trị, vô sản chuyên chính để dân tộc
được sống trong tự do và dân chủ, những lý tưởng trên hầu hết thế giới văn minh
ngày nay. Đó không phải là utopia. Ở một đoạn khác, ông lại viết: “Cái hay
của dân chủ Tây phương là vậy: nó dạy người ta đừng ảo tưởng; muốn xã hội tốt
hơn thì phải biết tranh đấu cho những xác tín tốt đẹp của mình chứ không thể
trông chờ ở ơn trên nào hết.” Đó chính là điều mà Dương Thu Hương và những
nhân vật phản kháng khác đang làm đấy ông ạ. Ông thử nghĩ lại xem ai có đầu óc
utopia: Dương Thu Hương hay những nhân vật trong Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Việt
Nam? Ngoài ra ông còn chứng tỏ đã là một học sinh không xuất sắc lắm. Cùng thế
hệ với Dương Thu Hương, cùng là học trò phổ thông ở Hà Nội những năm 1960 mà
ông không thuộc lòng thơ Petofi hay sao? Theo tôi thì ý nghĩa của đoạn thơ
Petofi mà Dương Thu Hương đã dẫn còn đẹp và đi xa hơn cái nhận định chung chung
có hơi sáo mòn của Stone: “Nhà văn là người khiến cho sự thật hiển lộ và
được nhận diện”.
Dương Thu Hương phát biểu: “Những phản ứng của người Việt Nam hiện nay đều
là để phản kháng lại chính quyền”. Trong một khía cạnh nào đó, cô nói đúng.
Sự kiện thanh niên Việt Nam nồng nhiệt đón mừng Bill Gates là một hình thức
hoan nghênh sự thành công của thị trường tự do không có cái đuôi “định hướng xã
hội chủ nghĩa”, ông Trịnh Lữ không thấy sao? Sở dĩ Dương Thu Hương vẫn mải
mê lục lại quá khứ chiến tranh như nhà văn người Pháp nói là vì quá khứ đã
làm nên hiện tại. Nếu không có hôm qua làm sao có hôm nay? “Ôn cố tri tân” là vậy.
Muốn sống cho ra cuộc sống con người hôm nay để xây dựng một tương lai tốt đẹp,
phải lục lại quá khứ, từ bỏ những sai lầm tàn bạo, những định kiến mê muội và
những vinh quang giả trá. Đó là thông điệp gói ghém trong những phát biểu của
Dương Thu Hương, tuy lời lẽ có đôi khi gồ ghề hay ác khẩu như một mụ quê mùa
răng đen mắt toét.
Về việc hoà giải Việt-Mỹ, Dương Thu Hương cũng nói không sai khi cô cho rằng “ông
Phan Văn Khải không có lựa chọn nào khác”. Muốn qua sông thì phải lụy đò, có thế
thôi, và đó là sự khôn ngoan cũng không khác chi ông Hồ Cẩm Đào. Còn Dương Thu
Hương có phải là nhà văn khi đối thoại với đồng nghiệp Tây phương hay không thì
Trịnh Lữ nên phân biệt viết văn với lý luận trừu tượng trong đàm thoại. Dương
Thu Hương không phải là một học giả có tài hùng biện và cô cũng thiếu chuẩn bị,
nhưng chắc chắn cô là một nhà văn có tài và có tâm. Bởi vậy nên cô đã mượn đoạn
cuối trong Truyện Kiều để biểu lộ tâm trạng và tư thế của cô thay vì
lý luận trừu tượng.
Tựu chung, một phần của tình trạng “ông chẳng bà chuộc” giữa R. Stone và Dương
Thu Hương và ngộ nhận nơi những người viết về buổi nói chuyện này cũng do sự thông
dịch và phiên dịch mà ra. Nguyễn Quí Đức là một nhà văn viết tiếng Anh mà tôi
quý mến, nhưng thông dịch khác viết văn hay phiên dịch. Thông dịch đòi hỏi sự
lanh trí thiên bẩm mà không phải ai cũng có. Tôi thấy anh Đức dịch rất trôi chảy
nhưng không chính xác lắm. Còn phiên dịch thì vô cùng khó khăn vì phải thông hiểu
không những cả hai ngôn ngữ mà còn phải trải nghiệm cả môi trường văn hoá liên
hệ. Là người đã từng dịch và thông dịch (Ông đại sứ, Xứ tuyết, và 17 cuốn
chuyên đề (monograph) về chiến tranh Việt Nam cho Trung tâm Quân sử Hoa Kỳ),
tôi rất thông cảm và không có ý kiến gì. Dịch không những là phản, có khi lại
là “diệt” nữa. Tài năng đến như Nina McPherson khi dịch cuốn Những thiên
đường mù của Dương Thu Hương cũng đã vấp phải vài sai lầm khó tha thứ,
không tiện nói ở đây, bởi cô phải dịch qua tiếng Pháp và thiếu trải nghiệm văn
hoá nông thôn miền Bắc Việt Nam.
Chú thích:
[1] Với tư thế một người cao niên ở tuổi
cổ lai hy, theo thông tục Việt Nam, tôi dùng từ “cô” cho thân mật, không có ý
gì khác.
15/5/2006Chu ViệtTheo http://www.talawas.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét